O Potemkin (en Kniaz Potemkin Tavricheskii, «Príncipe Potiomkin de Táurica») foi un acoirazado pre-dreadnought ruso que se construíu para a Frota do Mar Negro da Armada Imperial rusa. O buque fíxose famoso polo motín dos seus mariñeiros contra os oficiais en xuño de 1905, durante a Revolución Rusa de 1905. Tempo despois este motín considerouse un primeiro paso cara á Revolución Rusa de 1917 e converteuse nun símbolo revolucionario grazas á película muda O acoirazado Potemkin, dirixida por Sergei Eisenstein en 1925.
Despois de que os amotinados buscasen refuxio no porto romanés de Constanza, a armada rusa recuperou o buque e renomeouno Panteleimón. En 1909 o acoirazado afundiu accidentalmente un submarino ruso e en 1911 encalou e resultou gravemente danado. Iniciada a primeira guerra mundial, a finais de 1914 o Panteleimón participou na batalla do cabo Sarych contra buques de guerra do Imperio Otomán. A principios de 1915 bombardeou en varias ocasións fortificacións no Bósforo e nunha delas foi atacado polo cruceiro de batalla turco Yavuz Sultán Selim, aínda que o Panteleimón e outros acoirazados rusos que o acompañaban conseguiron poñelo en fuga antes de que causase danos. O antigo Potemkin quedou obsoleto trala entrada en servizo de novos acoirazados tipo dreadnought a finais de 1915 e en 1918 foi posto na reserva e estacionado en Sebastopol.
O Panteleimón foi capturado cando os alemáns tomaron Sebastopol en maio de 1918 e entregado aos Aliados tralo armisticio, en novembro dese mesmo ano. As súas máquinas foron destruídas en 1919 polos británicos cando se retiraban de Sebastopol, co que querían impedir que os bolxeviques usasen o acoirazado na súa guerra contra os rusos brancos. O buque foi abandonado cando estes últimos evacuaron Crimea en 1920, e finalmente foi desmantelado polos soviéticos en 1923.
Deseño e construción O vicealmirante K. P. Pilkin, xefe do Estado Maior da Armada rusa e comandante da Frota do Mar Negro, quería construír un novo acoirazado da clase Peresvet. Con todo, o seu criterio quedou relegado en favor da idea do gran duque Aleksei Aleksandrovich, almirante xeral da armada tsarista, quen opinaba que os canóns de 250 mm de longo alcance dos buques da clase Peresvet eran pouco potentes para o mar Negro. Por iso ordenou construír unha versión mellorada do acoirazado Tri Sviatitelia que incorporase blindaxe de aceiro cementado Krupp, caldeiras Belleville e un castelo de proa máis alto para incrementar a navegabilidade do buque. O deseño do acoirazado comezou en 1895 e a configuración final resultou aprobada o , logo dun proceso complicado por mor dos numerosos cambios demandados por varios departamentos do Comité Técnico da Armada.
A construción do buque iniciouse o no estaleiro de Nikolaiev, actual Mykolaiv, nas beiras do mar Negro, e a súa quilla púxose en grada o . Durante a fase construtiva incorporáronse modificacións que atrasaron o final dos traballos. O novo buque foi bautizado en honor do príncipe Grigorii Potemkin, militar e estadista ruso. O casco do acoirazado foi botado o 9 de outubro de 1900 e trasladado ao porto de Sebastopol o 4 de xullo de 1902 para completar o seu acondicionamento. As probas de mar arrincaron en setembro de 1903 e estendéronse de forma intermitente ata principios de 1905, cando as torretas dos seus canóns principais estiveron terminadas.
Descrición
O Potemkin tiña unha lonxitude de 113,2m na liña de flotación e a súa eslora total era de 115,4 m. A súa manga era de 22,3 m e o calado máximo de 8,2 m. O seu desprazamento chegaba ata as 13 100 toneladas, unhas 400 máis das previstas no seu deseño. A tripulación do buque eran 26 oficiais e 705 mariñeiros.
Propulsión O acoirazado contaba con dúas máquinas verticais de tres cilindros de tripla expansión, cada unha das cales movía unha hélice e que xeraban en total 10 600 CV de potencia (7900 kW). O vapor para estas máquinas producíase en 22 caldeiras tipo Belleville a unha presión de 15 atm (1520 kPa; 220 psi). As oito caldeiras da sala de proa queimaban fueloil e as catorce restantes carbón. Durante as probas de mar do o acoirazado Potemkin alcanzou unha velocidade máxima de 16,5 nós (30,6 km/h). O unha fuga de combustible provocou un importante incendio, motivo polo cal a armada rusa decidiu prescindir das caldeiras de fueloil e substituír por outras de carbón, unha modificación que tivo un custo de 20000 rublos. O buque podía almacenar un máximo de 1100 t de carbón que lle proporcionaban unha autonomía de 3200 millas náuticas (5900 km) a unha velocidade de cruceiro de 10 nós (19 km/h).
Armamento miniatura|O Potemkin, xa renomeado Panteleimón, nalgún momento entre 1906 e 1910. O armamento principal do acoirazado Potemkin consistía en catro canóns de 305 mm montados en dous torretas xemelgas, unha colocada diante da superestrutura e a outra detrás. Eran torretas operadas electricamente cuxo deseño derivaba das montadas nos acoirazados da clase Petropavlovsk. Eses canóns podíanse elevar como máximo 15 graos e a súa cadencia de tiro era baixa, de só un disparo cada catro minutos, como se puido comprobar durante as probas de mar. Disparaban proxectís de 337,7 kg a unha velocidade de saída de 851 m/s. Cunha elevación de 10 graos, estes canóns tiñan un alcance máximo de 12 km. O Potemkin portaba 60 proxectís para cada un dos seus canóns principais.
Os dezaseis canóns de 152 mm e 45 calibres de disparo rápido modelo Canet de 1891, ían montados en casamatas. Doce deles estaban situados nas bandas do buque e os outros catro nunha esquina da superestrutura. Disparaban proxectís de 41,46 kg a unha velocidade de saída de 792 m/s e tiñan un alcance de 11 523 m cunha elevación de 20 graos. No buque almacenábanse 160 proxectís para cada un destes canóns.
O Potemkin contaba tamén con canóns de menor calibre para defensa próxima contra buques torpedeiros, caso dos 14 canóns de 75 mm e 50 calibres de disparo rápido, catro dos cales dispuxéronse en portas no casco e o resto na superestructura. Había 300 proxectís por cada canón, que pesaban 4,9 kg, disparábanse a 820 m/s e chegaban a unha distancia máxima de 6405 m. Así mesmo, o acoirazado tiña seis canóns Hotchkiss de 47 mm, catro deles situados na cofa e dúas na superestrutura. Os seus proxectís pesaban 1 kg e saían disparados a 430 m/s.
O acoirazado tamén foi armado con cinco tubos lanzatorpedos de 381 mm baixo a liña de flotación, un deles en proa e dous en cada banda. Cada tubo dispoñía de tres torpedos, os cales foron cambiando de modelo co paso do tempo. O primeiro tipo de torpedo usado polo acoirazado debeu ser o M1904, que tiña unha oxiva de 70 kg de peso e unha velocidade de 33 nós (61 km/h) cun alcance máximo de 800m.
En 1907 os canóns de 305 e 152 mm do acoirazado ruso foron equipados con miras telescópicas e cara a 1908 dotouse ao buque de telémetros. O tubo lanzatorpedos de proa e os canóns da cofa foron retirados en 1910-11. Ao ano seguinte modernizouse a maquinaria das torretas principais e os canóns de 305 mm modificáronse para alcanzar unha cadencia de tiro dun disparo cada corenta segundos. En xuño de 1915 colocáronse dous canóns antiaéreos de 57 mm á nave e ao ano seguinte outros dous de 75 mm, un sobre cada torreta. En febreiro de 1916 quitáronse os catro tubos lanzatorpedos que tiña o acoirazado e, nalgún momento durante a primeira guerra mundial, tamén se retiraron os canóns de 75 mm.
Blindaxe miniatura|A popa do acoirazado en 1905, co seu nome Potemkin (en ruso, Потёмкин). O grosor máximo do cinto blindado tipo Krupp na liña de flotación do Potemkin era de 229 mm, o cal reducíase a 203 mm na zona da santabárbara. Este cinto blindado abarcaba 72 m da eslora do acoirazado, mentres que os extremos da nave tiñan placas de 51 mm de grosor na liña de flotación. Este cinto tiña 2,3 m de altura, dúas dos cales estaban baixo a liña de flotación, e estreitábase ata 127 mm no seu bordo inferior. A parte principal do cinto terminaba nuns mamparos transversais de 178 mm de espesor.
Encima do cinto blindado estaba a traca blindada de 152 mm de grosor e 47,5 m de lonxitude flanqueada a proa e a popa por tabiques de igual espesor. A casamata superior protexía os canóns secundarios de 152 mm con pranchas de aceiro de 127 mm. As torretas principais tiñan un grosor de 254 mm nos seus laterais e de 51 mm no seu teito. A ponte de mando estaba protexido por pranchas de aceiro de 229 mm. A blindaxe de cuberta tiña 51 mm, aínda que se ensanchaba ata os 64 mm na zona na que se unía co cinto blindado. Na proa e a popa da cidadela blindada, a blindaxe da cuberta se ensanchaba ata os 76 mm, unha zona que foi reforzada con pranchas de 25 mm cara a 1910 – 1911.
O motín miniatura|dereita|Representación do motín dos mariñeiros do acoirazado Potemkin. Durante a guerra ruso-xaponesa de 1904 – 1905 moitos dos oficiais e mariñeiros máis experimentados da frota rusa do Mar Negro foron trasladados a buques no Pacífico para cubrir as baixas do conflito. Por iso esta frota quedou composta por recrutas recentes e oficiais menos capaces. Cando chegou a noticia da desastrosa derrota rusa na batalla de Tsushima en maio de 1905 a moral viuse moi afectada e só necesitaba unha faísca para que se desencadease unha catástrofe maior. Aproveitando a situación, o Comité Central da Organización Socialdemócrata da Frota do Mar Negro, chamado «Tsentralka», comezara os preparativos para un motín simultáneo en todos os buques da frota, aínda que aínda non decidira o momento idóneo.
O o Potemkin debía realizar unha práctica de tiro en augas da illa Tendra, fronte á costa ucraína. A faísca que fixo estalar o motín foi iniciada polo segundo de a bordo Ippolit Guiliarovskii, quen ameazou con tomar represalias contra varios membros da tripulación que se negaban a comer borsch, unha sopa de remolacha que elaboraban con carne parcialmente podrecida e infestada de larvas de mosca, traída polo buque torpedeiro Ismail –que actuaba como buque de enlace e correo–. Ao parecer Guiliarovskii reuniu a devanditos mariñeiros fronte ao alcázar nunha zona en cuxo chan estender unha lona impermeable e onde esperaban infantes de mariña armados. Os mariñeiros asumiron que ía celebrarse unha execución en grupo e abalanzáronse sobre os infantes. Guiliarovskii foi asasinado despois de que ferise mortalmente a Grigorii Vakulinchuk, un dos líderes dos amotinados. Os mariñeiros asasinaron a sete dos dezaoito oficiais do buque, entre eles ao capitán Ievgeni Golikov, e capturaron o Ismail. Organizaron un comité composto por vinte e cinco mariñeiros e liderado por Afanasi Matushenko para que dirixise a nave.
O comité decidiu navegar a Odesa ondeando unha bandeira vermella, a cuxo porto arribaron ás 22:00 horas dese mesmo día. Na cidade declarouse unha folga xeral e estábanse producindo algúns disturbios mentres a policía trataba de acougar aos manifestantes. Ao día seguinte os amotinados do Potemkin rexeitaron desembarcar mariñeiros armados para axudar aos folguistas a facerse co control da cidade, pois preferían esperar a chegada doutros acoirazados da Frota do Mar Negro. Máis tarde ese mesmo día capturaron un transporte militar que chegara á cidade. As revoltas en Odesa continuaron e gran parte do porto da cidade foi arrasado polo lume. Na tarde do o enterro de Vakulinchuk converteuse nunha manifestación política en toda regra e o exército tratou de emboscar aos mariñeiros que asistían ao funeral. En represalia por iso o acoirazado disparou dous proxectís de 152mm contra un teatro no que se ía a celebrar unha reunión de militares tsaristas de alto nivel, pero ningún fixo branco.
miniatura|esquerda|160px|Matushenko, o líder do motín (con gorra branca no centro da imaxe). Imaxe tomada en xullo de 1905 trala chegada ao porto de Constanza, Romanía.