María Guadalupe Villalobos Vélez, nada en San Luis Potosí o 18 de xullo de 1908 e finada en Glendale (California) o 14 de decembro de 1944, coñecida profesionalmente como Lupe Vélez, foi unha actriz, cómica, cantante, bailarina e vedette mexicana.
Vélez comezou a súa carreira como intérprete no vodevil mexicano a principios da década de 1920. Tras marchar aos Estados Unidos, debutou nunha curtametraxe de 1927. A finais da década, nos últimos anos do cinema mudo, chegou a facer papeis protagonistas en filmes como The Gaucho (1927), Lady of the Pavements (1928) e Wolf Song (1929). Foi unha das primeiras actrices latinoamericanas que triunfou en Hollywood. Durante a década de 1930, a súa explosiva personalidade na pantalla, foi explotada en numerosos filmes de éxito como Hot Pepper (1933), Strictly Dynamite (1934) e Hollywood Party (1934). Na década de 1940, a popularidade de Vélez acadou o seu cumio tras aparecer na serie de filmes Mexican Spitfire, creada para espremer a ben documentada personalidade fogosa de Vélez.
Alcumada The Mexican Spitfire ("A fera mexicana") polos medios de comunicación, a vida privada de Vélez foi tan colorida como as súas personaxes na pantalla. Tivo varios amoríos moi publicitados e un matrimonio tormentoso. En decembro de 1944, Vélez faleceu dunha sobredose intencionada de barbitúricos. A súa morte e as súas circunstancias foron tema de especulación e controversia.
Traxectoria Primeiros anos Vélez naceu na cidade de San Luis Potosí en México, filla de Jacobo Villalobos Reyes, coronel das forzas armadas do ditador Porfirio Díaz, e da súa esposa Josefina Vélez, cantante de ópera segundo algunhas fontes ou de vodevil segundo outras. Lupe tivo tres irmás: Mercedes, Reina e Josefina e un irmán, Emigdio. Segundo un primo segundo de Vélez, a familia Villalobos tiña consideración en San Luis Potosí e moitos dos varóns estudaron na universidade. A famlia estaba acomodada financeiramente e vivía nunha gran casa.
Aos trece anos, os seus pais enviárona a estudar a Our Lady of the Lake en San Antonio, Texas. Alí comezou a falar inglés e empezou a bailar. Máis tarde admitiu que lle gustaban as clases de danza, pero no resto era unha estudante cativa. Tralo comezo da Revolución Mexicana, Jacobo uniuse á loita e Vélez deixou a escola e volveu á Cidade de México. Para axudar a manter a familia, comezou a traballar nunha tenda.
Carreira en México miniatura|Lupe Velez (1930) Vélez comezou a súa carreira nas revistas mexicanas a principios da década de 1920. Inicialmente actuou co seu apelidos paterno de "Villalobos", mais despois de que o seu pai volvese a casa da guerra (non morreu en combate como din algunhas fontes), molestouse que a súa filla decidise dedicarse profesionalmente á interpretación, polo que escolleu o seu apelido materno, "Vélez", como nome artístico. A nai de Vélez presentouna a ela e a súa irmá Josefina á popular vedette María Conesa, "La Gatita Blanca". Vélez debutou nun espectáculo liderado por Conesa, onde cantou "Oh Charley, My Boy" e bailou o shimmy.Interview with María Conesa, part 6 En 1924, Aurelio Campos, un pianista novo amigo das irmás de Vélez, recomendouna aos produtores Carlos Ortega e Manuel Castro. Estes estaban a preparar unha revista no Teatro Regis e contratárona para a compañía en marzo de 1925. Máis adiante ese mesmo ano, Vélez protagonizou as revitas Mexican Rataplan e ¡No lo tapes! (ambas parodias dos espectáculos do Bataclan en París). O seu canto suxestivo e baile provocativo foi un éxito de público e estableceuna axiña como unha das principais estrelas do vodevil en México. Despois de ano e medio, deixou a revista despois de que o director rexeitase darlle un ascenso. Uniuse entón ao Teatro Principal, mais foi despedida tres meses despois debido á súa "actitude pelexadora". Vélez foi rapidamente contratada polo Teatro Lírico, onde o seu salario alcanzou os cen pesos ao día.
Vélez, cunha personalidade inestable e animosa e inimizades con outros intérpretes que en ocasións foron recollidas pola prensa mexicana, tamén afiaron a súa habilidade para obter publicidade. As súas rivais máis duras incluían as vedettes Celia Padilla, Celia Montalván, e Delia Magaña. Máis nova e famosa que as súas rivais, Vélez (que debido á súa mocidade era chamada La Niña Lupe) estableceuse como unha das principais estrelas de vodevil de México.The Story behind the Myth: Lupe Vélez part. 1/4 TV Azteca, México Entre os seus admiradores estaban poetas e escritores como José Gorostiza e Renato Leduc.Myths and Recidivism: The Poets Loves Lupe Vélez
En 1926, Frank A. Woodyard,do contrato orixinal asinado estadounidense que vira o traballo de Vélez, recomendouna ao director Richard Bennett (pai das actrices Joan e Constance Bennett). Bennett buscaba unha actriz para interpretar unha cantante mexicana de cantina na súa futura obra The Dove. Enviou a Vélez un telegrama invitándoa aos Ánxeles para aparecer na obra. Vélez estaba planeando ir a Cuba a actuar, mais axiña cambiou de plans e viaxou a California. Con todo, cando chegou, descubriu que fora substituída por outra actriz.
Mentres estaba nos Ánxeles, coñeceu a cómica Fanny Brice. Brice foi cativada por Vélez, e máis tarde dixo que nunca coñecera unha personalidade máis fascinante. Promoveu a carreira de Vélez como bailarina e recomendouna a Flo Ziegfeld, que a contratou para actuar en Nova York. Mentres Vélez se preparaba para abandonar Os Ánxeles, recibiu unha chamada do produtor de Metro-Goldwyn-Mayer Harry Rapf, que lle ofreceu unha proba de pantalla. O produtor e director Hal Roach viu a proba e contratouna para un pequeno papel na curtametraxe cómica de Laurel e Hardy Sailors, Beware!.
Filmes nos Estados Unidos Despois de debutar na curtametraxe Sailors, Beware!, Vélez apareceu noutra curta para Hal Roach, What Women Did for Me, con Charley Chase. Máis tarde ese mesmo ano, fixo unha proba de pantalla para o filme de Douglas Fairbanks The Gaucho. Fairbanks estaba impresionado por Vélez e contratouna rapidamente para que aparecese no filme con el. Trala súa estrea en 1927, The Gaucho foi un éxito e os críticos ficaron impresionados coa habilidade de Vélez para actuar con Fairbanks, célebre pola súa interpreación e as impresionantes escenas de risco.
Vélez particpou no seu segundo filme importante, Stand and Deliver (1928), dirixido por Cecil B. DeMille. Ese mesmo ano, foi nomeada unha das WAMPAS Baby Stars. En 1929, Vélez apareceu en Lady of the Pavements, dirixido por D. W. Griffith e Where East Is East, interpretando unha moza chinesa. Ademais apareceu con Gary Cooper no filme The Wolf Song, de Victor Fleming. Como interpretaba regularmente papeis de mulleres "exóticas" ou "étnicas" inestables e de temperamento quente, as columnas de rumores referíanse a ela como "Mexican Hurricane", "The Mexican Wildcat", "The Mexican Madcap", "Whoopee Lupe" e "The Hot Tamale". esquerda|miniatura|Vélez con Gary Cooper en The Wolf Song (1929).
En 1929, a industria cinematográfica estaba en transición do cinema mudo ao sonoro. Varias estrelas da época viron as súas carreira finalizadas abruptamente debido aos seus acentos ou polas súas voces que se gravaban pobremente debido á primitiva tecnoloxía de gravación. Os executivos predixeron que o acento de Vélez obstaculizarían a súa posibilidade de facer a transición. A idea foi desbotada despois de que aparecese no seu primeiro filme sonoro en 1929, a película de Rin Tin Tin Tiger Rose. O filme foi un éxito e a carreira sonora de Vélez quedou establecida.
Coa chegada dos filmes sonoros, Vélez aparece nunha serie de filmes Pre-Código como Hell Harbor (dirixido por Henry King), The Storm (1930, dirixido por William Wyler), e o drama criminal East Is West con Edward G. Robinson (1930). En 1931, apareceu nun segundo filme de Cecil B. DeMille, Squaw Man, con Warner Baxter, e en Resurrection, de Edwin Carewe. En 1932, Vélez rodou The Cuban Love Song (1931), co popular cantante Lawrence Tibbett. Ese mesmo ano, tivo un papel secundario en Kongo (remake sonoro de West of Zanzibar), con Walter Huston. Tamén actuou en versións en castelán dalgúns filmes producidos por Universal Studios como Resurrección (1931, versión hispana de Resurrection), e Hombres de mi vida (1932, versión de The Cuban Love Song). Vélez axiña atopou o seu lugar na comedia, interpretando personaxes fermosas mais inestables.
En febreiro de 1932, Vélez tomou un descanso da súa carreira no cinema e viaxou a Nova York, onde asinou un contrato co empresario de Broadway Florenz Ziegfeld, Jr. para asumir o papel de Conchita na revista musical Hot-Cha!. O espectáculo estaba tamén protagonizado por Bert Lahr, Eleanor Powell e Buddy Rogers. miniatura|Vélez con Laurel e Hardy en Hollywood Party (1934). En 1933, Vélez apareceu nos filmes The Half-Naked Truth con Lee Tracy e Hot Pepper, con Victor McLaglen e Edmund Lowe. Ese mesmo ano volveu a Broadway, onde protagonizou con Jimmy Durante a revista musical Strike Me Pink. En 1934, rodou Palooka e Strictly Dynamite (ambos tamén con Durante). O mesmo ano, apareceu como "Slim Girl" en Laughing Boy con Ramón Novarro. O filme foi estreado tranquilamente e ignorado. As poucas críticas que recibiu foron malas para o filme, mais eloxiaban a interpretación de Vélez. Logrou un éxito moito maior coa súa breve aparición no filme Hollywood Party, en que fixo unha rutina cómica con Laurel e Hardy. A pesar de ser unha actriz popular, RKO Pictures non anovou o seu contrato en 1934. Nos seguintes anos, Vélez traballou para diversos estudios como actriz por conta propia; tamén pasou dous anos en Inglaterra, onde filmou The Morals of Marcus e Gypsy Melody (ambos en 1936). Volveu aos Ánxeles o ano seguinte, aparecendo na parte final da comedia de Wheeler & Woolsey High Flyers (1937).
Vélez fixo a súa aparición final de Broadway no musical de 1938 You Never Know, de Cole Porter. O espectáculo tivo críticas pobres, mais recibiu unha gran personalidade debido á controversia entre Vélez e a súa compañeira Libby Holman. Holman estaba tamén irritada pola atención recibida por Vélez polo espectáculo coa súa encarnación de varias actrices incluídas Gloria Swanson, Katharine Hepburn e Shirley Temple. A inimizada chegou ao máximo durante unha actuación en New Haven, Connecticut, despois de que Vélez pegase a Holman entre chamadas do pano e lle puxelle un ollo morado. A pelexa acabou co espectáculo.
Trala súa volta á Cidade de México en 1938 para protagonizar o seu primeiro filme mexicano, Vélez foi recibida por dez mil fans. O filme era La Zandunga, dirixido por Fernando de Fuentes e protagonizado polo actor Arturo de Córdova. Foi un éxito de crítica e público e Vélez programou aparecer noutros catro filmes mexicanos, mais en lugar diso volveu aos Ánxeles e volveu traballar para RKO Pictures.
Serie de filmes Mexican Spitfire miniatura|Vélez con Leon Errol en Mexican Spitfire (1940) En 1939, Vélez contratada con Leon Errol e Donald Woods na comedia de serie B The Girl from Mexico. A pesar de ser un filme de serie B, foi un éxito de público e a RKO volveu emparellala con Errol e Wood para unha secuela, Mexican Spitfire. O filme tivo tanto éxito que deu lugar a unha serie de oito filmes. Na serie, Vélez interpretaba a Carmelita Lindsey, temperamental mais amigable cantante mexicana casada con Dennis "Denny" Lindsay (Wood), elegante cabaleiro estadounidense. Os filmes de Spitfire relanzaron a carreira de Vélez. Ademais, eran filmes en que unha latina era a cabeza de cartel, o cal era unha rareza.Scielo.org: Dolores del Río and Lupe Vélez: Working in Hollywood, 1924-1944
Ademais da serie Spitfire protagonizou outras comedias e musicais para RKO, Universal Pictures e Columbia Pictures. Algúns destes filmes foron Six Lessons from Madame La Zonga (1941), Playmates (1941), con John Barrymore, e Redhead from Manhattan (1943). En 1943, estreouse o último filme da serie Spitfire, Mexican Spitfire's Blessed Event. Nesa época, a serie comezara a declinar.