A pintura romana antiga é un tema da historia da pintura aínda pouco comprendido, pois o seu estudo vese dificultado pola escaseza de obras. Gran parte do que se sabe sobre isto débese a unha traxedia natural. Cando o volcán Vesuvio entrou en erupción no ano 79 d. C. soterrou dúas prósperas cidades, Pompeia e Herculano. Gran parte da poboación pereceu, pero os edificios conserváronse parcialmente baixo cinzas e lava endurecidos, e con eles as súas pinturas murais decorativas. A partir do estudo desta colección remanente é que se puido formar un panorama suxestivo da fértil e diversa vida artística da Roma antiga entre finais da República e o comezo do Imperio, pero este conxunto de obras é apenas unha fracción mínima da enorme cantidade de pintura producida en todo o territorio romano no transcurso da súa longa historia, e precisamente porque esta fracción é moi rica, fai lamentar a perda de testemuños máis significativos e abundantes dos períodos anteriores e posteriores, noutras técnicas ademais do fresco e doutras rexións romanizadas para alén da Campania.Gardner, Helen; Kleiner, Fred S. & Mamiya, Christin J. Gardner's art through the ages: the Western perspective. Cengage Learning, 2005. Volume 1. pp. 178-185
Roma, desde a súa orixe, fora un ávido consumidor e produtor de arte. Iniciando a súa historia so dominio etrusco, desenvolveu unha arte en gran parte debedora deles, que á súa vez era unha derivación da arte grega arcaica. Así que gañou a súa independencia entrou en contacto directo coa cultura clásica-helenística grega, comezando a asimilar os seus principios en todos os campos artísticos, incluída a pintura. Fíxose habitual copiar obras célebres e variacións sobre técnicas e temas gregos e, segundo os relatos, a produción era moi extensa, a importación de orixinais tamén e as pinturas gregas foron moi cobizadas a raíz das conquistas militares. Por mor desta continuidade, débese a Roma moito do que se sabe sobre a pintura grega, xa que desta cultura só quedaban un puñado de orixinais no seu propio territorio. Non obstante, o que foi importado ou producido polos romanos a imitación dos gregos tamén se perdeu case por completo, ao igual que a súa produción orixinal. Aínda se poden ver algúns frescos escasos e fragmentarios espallados por toda a zona antiga dominada polos romanos, pero se non fose pola preservación de Pompeia e Herculano en tan bo estado, cuxos murais son numerosos e de gran calidade, a idea que se ten de pintura tanto da Grecia antiga coma da propia Roma antiga terían de se basear case exclusivamente en descricións literarias.Ling, Roger. Roman painting. Cambridge University Press, 1991. pp. 5-8
A pintura romana exerceu unha influencia significativa na evolución da pintura occidental. A súa tradición rexurdiu en varios momentos da historia ao longo de moitos séculos, sendo especialmente importante na xestación da arte paleocristiá, bizantina e románica, e dando moitos subsidios aos pintores renacentistas, neoclásicos e románticos.Rosenblum, Robert. Transformations in late eighteenth century art. Princeton University Press, 1970. pp. 3-49Kitzinger, Ernst. The Arts as Aspects of a Renaissance: Rome and Italy. In Benson, Robert L.; Constable, Giles & Lanham, Carol Dana. Renaissance and renewal in the twelfth century. Volume 26 de Medieval Academy reprints for teaching da Mass Medieval Academy of America Cambridge. University of Toronto Press, 1991. pp. 637-669 Hoxe o estudo da pintura romana aínda está en progreso;hai libros e artigos sobre o tema,Fant, J. C. An incomplete bibliography on Roman Wall Painting . The University of Akron website pero un compendio sobre o mundo romano publicado en 2001 pola Universidade de Oxford considerou a obra de Roger Ling Roman Painting (1991), o único estudo extenso e serio dispoñible escrito baixo criterios actualizados, polo que aínda hai moito por descubrir e comprender en termos de usos e significados. Con todo, a multiplicación das escavacións arqueolóxicas e a mellora dos métodos analíticos prometen achegar máis datos a un campo de grande interese artístico, histórico e social.
Orixes: Etruria e Grecia esquerda|miniatura|Afresco romano da Tumba do Esquilino, c. 300-280 a.C. Como nas outras artes, a pintura romana antiga moi amplamente debedora do exemplo grego. En tempos arcaicos, cando Roma aínda estaba baixo a influencia etrusca, a pintura romana pouco se diferenciaba da pintura mural dese pobo, que desenvolvera un estilo lineal aprendido directamente dos xónicos (ou iónicos) gregos do período arcaico, mostrando escenas da mitoloxía grega, vida cotiá, xogos fúnebres, escenas de banquetes con músicos e bailaríns, animais e decoración floral e abstracta. Aínda que os romanos daquela época non enterrasen aos seus mortos, e os cremasen, o estilo de pintura da tumba etrusca debeu guiar a decoración dos templos e edificios públicos romanos. Non obstante a fundación da República a finais do século VI a. C., a herdanza etrusca conseguiu sobrevivir durante algún tempo, especialmente na súa tendencia herdada deles de usar a arte con fins políticos. Os exemplos sobreviventes proceden de contextos funerarios, atopados en tumbas de Capaccio Paestum, Orvieto, Tarquinia, Cerveteri e outras cidades, pero a súa calidade é xeralmente mediocre.
A partir século V a.C. diante, o estilo clásico ateniense comezou a predominar en Grecia. A pintura perfeccionouse e alcanzou o seu punto álxido, desenvolvendo todos os recursos técnicos e o espectro temático que os romanos levarían adiante, facendo a súa propia contribución á tradición recibida. Naquela época, os máis famosos mestres da pintura grega antiga traballaban —entre eles Apeles e Zêuxis— cuxa fama naceu pola súa capacidade para representar a perspectiva e crear unha impresión de tridimensionalidade nos escenarios e o naturalismo eficiente das súas figuras. A miúdo pintando en paneis portátiles de madeira, as súas obras estendéronse por toda a zona de influencia grega e déronse a coñecer en Roma. Os temas máis frecuentes foron tomados da mitoloxía, seguidos de retratos e alegorías. Menos comúns, aínda que non raro, eran as pinturas de paisaxes, escenas eróticas e bodegóns.Ling, Roger. p. 5
Entre os séculos IV e III a.C. os romanos abandonaron definitivamente o legado etrusco e o seu interese dirixiuse á arte clásica grega e helenística, a través do seu contacto coas colonias gregas da Magna Grecia. Este contacto fíxose especialmente a través de campañas militares e as obras de arte gregas convertéronse en ansiados botíns de guerra. Cando o prestixio da arte grega se consolidou en Roma, os artistas tamén iniciaron unha migración alí na procura dun xeneroso patrocinio romano e adaptáronse ás demandas do gusto local. Formáronse grandes coleccións privadas, mantidas por patricios que non dubidaron en gastar fortunas adquirindo novas pezas, cando non podían simplemente confiscalas aos pobos dominados. Plinio o Vello di que Agripa pagou 1,2 millóns de sestercios por dúas pinturas que mostraban a Ájax e Venus.Pollitt, Jerome J. The art of Rome, c. 753 B.C.-A.D. 337: sources and documents. Cambridge University Press, 1983. pp. 114-116 Entre os xéneros que se preferirían para a decoración de casas e túmulos estaba o de paisaxes, arquitecturas e arranxos abstractos ou florais. As tumbas clásicas italianas atópanse en Chiusi, un importante centro comercial daquel período, e as súas pinturas mostran avances na técnica de sombreado e efectos tridimensionais. Coa perda case total da colección grega, o que se pode saber sobre a súa pintura hoxe débese a relatos literarios antigos e aos seus ecos en vasos e mosaicos, pero como estas técnicas non traducen exactamente a pintura mural e de panel dos gregos, foron principalmente os romanos, herdeiros directos da súa tradición, que legaron á posteridade unha visión máis ampla da pintura grega antiga.Ling, Roger. pp. 5-9Van Dyke, John Charles. A Text-Book of the History of Painting. BiblioBazaar, LLC, 2009. pp. 21-35
A pintura romana Na transición da República ao Imperio, a pintura romana xa se consolidara e desenvolvía o seu propio estilo, afastándose do canon grego-helenístico. Da pintura feita na República, practicamente perdeuse todo, agás algúns exemplos, dos que se cita a miúdo un fragmento de fresco atopado nunha tumba do monte Esquilino. Foi o grupo de Pompeia e Herculano, pintado na súa maior parte xa baixo o Imperio de Augusto, o que deu a base para establecer unha división da pintura romana en catro períodos ou estilos, extrapolando os conceptos, un tanto arriscados, de alí ao resto do territorio romanizado. Sábese que o estilo metropolitano atopou a suficiente resistencia para establecerse nalgúns puntos do Leste, e máis aínda no norte de África, onde non se atopou nada significativo. Aínda así, Ling cre que o criterio segue sendo válido, xa que di que os testemuños que saíron á luz noutras zonas de Italia ademais de Campania e o Lacio e en provincias distantes amosan que as modas das metrópoles foron tarde ou cedo asimiladas polos centros rexionais de Italia a maior parte do imperio. Esta división foi definida polo arqueólogo alemán August Mau, no século XIX, e aínda hoxe é máis ou menos aceptada por consenso. Non obstante, cómpre ter en conta que especialmente os estilos Terceiro e Cuarto son obxecto de moita controversia entre os historiadores da arte, xa que as súas características son compartidas até certo punto, facendo confusa a identificación de exemplos e suxeita a interpretacións individuais. O problema complícase aínda máis coa recuperación de arcaísmos e a superposición de tendencias nas últimas etapas.Ling, Roger. pp. 8-10Clarke, John R. (1991). The Houses of Roman Italy, 100 B.C.-A.D. 250. University of California Press, 1991. p. 31Ling, Roger. pp. 168-174
Entre os pintores, poucos nomes chegaron aos nosos días. A bibliografía antiga menciona aos gregos Gorgaso e Damófilo como os primeiros autores coñecidos en facer pinturas en Italia. Pouco despois, Fabio foi celebrado como pintor histórico e o primeiro pintor romano cuxa historia rexistra, sendo secundado por Marco Pacúvio, Serapião e Metródoro, nun momento no que a elite aínda podía dedicarse profesionalmente ás artes sen deshonra. Do século II a. C. en diante, a pintura profesional pasou a ser relegada para as clases máis baixas e os escravos, e quedou Sópolis, Dionisio, Gláucio e o seu fillo Aristipo, Timómaco de Bizancio e Antíoco Gabinio. No Imperio eran famosos Studio, Ecion, Lucio e Fámulo. Non se pode atribuír a eles ningunha obra sobrevivente, excepto posiblemente o caso de Fámulo, que foi autor da decoración dos pazos de Nerón. As obras habituais non estaban asinadas, pero algúns exemplos teñen nomes escuros que os relatos literarios non rexistraron como famosos no seu tempo. Non obstante, algunhas investigacións modernas están a definir algunhas personalidades artísticas debido a certos grupos de obras que parecen saír da mesma man, aínda que non se coñezan os seus nomes e estúdanse a través de alcumes tomados das pinturas máis importantes que se lles atribúen, como o "Pintor de Télefo", o "Pintor de Admeto", o "Pintor do ferido Adonis" etc.Richardson, R. A catalog of identifiable figure painters of ancient Pompeii, Herculaneum, and Stabiae. JHU Press, 2000. pp. 5-10Poynter, Edward J. Classic and Italian Painting. Read Books, 2008. pp. 39-43 Os achados das pinturas romanas multiplicáronse nos últimos tempos á vista do progreso da investigación arqueolóxica, con varios exemplos descubertos en lugares afastados da capital, como en Alemaña, Hungría, Francia, Portugal e Asia, e as evidencias indican que o seu uso estaba moi estendido, tanto puramente decorativo como privado como así como fins públicos.
Primeiro Estilo esquerda|miniatura|Detalle de mural en Primeiro Estilo primitivo. Pompeia miniatura| Detalle do mural en Villa di Arianna, en primeiro estilo tardío ou de transición. Castellammare di Stabia