A batalla de Naiso (ou Naissus) foi un enfrontamento armado, no 268 ou 269, entre unha coalición de tribos godas e o exército do Imperio romano, comandado polo emperador Claudio II o Gótico, na antiga cidade de Naiso (ou Naissus), hoxe Niš, na actual Serbia. O resultado da batalla foi unha contundente vitoria romana, que combinada coas campañas posteriores do emperador Lucio Domitio Aureliano, logrou eliminar a ameaza de invasións xermánicas na fronteira dos Balcáns durante as décadas seguintes.

Fontes Como adoita suceder na historia do Imperio romano durante o turbulento século III, é bastante difícil reconstruír a secuencia de acontecementos que levaron ao enfrontamento en Naiso. Os relatos contemporáneos da época, incluíndo a "Historia nova" de Zósimo, o "Epitome da historia" de Zonaras, a "Crónica selecta" de Xurxo Sincelo e a Historia Augusta, están baseados principalmente na "Historia" perdida do Dexipo ateniense, cuxo texto sobrevive só en citas indirectas da "Historia de agosto" do século IV e algúns fragmentos seleccionados de compilacións bizantinas do século IX. A pesar da súa importancia para o período, Dexipo é considerado unha fonte "pobre" polo historiador moderno David S. Potter. Aínda por riba, as obras que fan uso do texto de Dexipo (e, probablemente, doutro texto descoñecido) interpretan os acontecementos dun xeito radicalmente oposto. A propaganda imperial na época da dinastía constantiniana sumouse á confusión atribuíndo todas as calamidades ao reinado de Galieno para evitar manchar a memoria de Claudio II (supostamente un devanceiro da dinastía).

Como resultado, aínda hai moita controversia sobre o número de invasións, a orde dos acontecementos e a que reinado do emperador se debería atribuír un evento particular. Tanto é así que, mesmo, séguese a debater quen era o emperador e o comandante do exército no momento da batalla, por exemplo. En 1939, Andreas Alföldi, partidario da teoría da invasión única, suxeriu que Galiano sería o único responsable de derrotar as invasións bárbaras, incluída a batalla de Naiso e, dende entón, a súa opinión foi amplamente aceptada desde entón; porén, estudosos máis modernos, xeralmente, atribúen a vitoria final a Claudio II.

A teoría da invasión única tamén foi rexeitada a favor doutra que defende dúas invasións separadas. A narrativa seguinte, segue este punto de vista máis moderno, aínda que o lector debería ser consciente de que as probas son demasiado confusas para unha reconstrución completamente precisa.

Contexto histórico No 267, unha grande onda de tribos xermánicas dirixidas polos hérulos tomaron 500 barcos e saquearon a costa occidental do Mar Negro, logo atacaron sen éxito Bizancio e máis CícicoPolión. Gallieni duo 13.8 e foron derrotados pola frota imperial romanaPolión. Gallieni duo 13.6 dirixida por Veneriano, quen morreu no combate.Polión Gallieni duo 13.7 Porén, conseguiron fuxir cara ao mar Exeo, onde devastaron as illas de Lemnos e Esciro e as cidades das costas de AcaiaPolión. Gallieni duo 13.8 (equivalente ao sur da actual Grecia) como Corinto, Argos e Esparta e Atenas. O historiador grego Publio Herenio Dexipo mobilizou unha milicia de 2.000 ateniensesDexipo Fragmenta sedis incertae 28.10-13, extraído de Suidas (Dindorf, 1870: 199) e conseguiu empurrar aos invasores cara ao norte onde foron interceptados polo polo exército imperial, procedente de Iliria, comandado por Galieno. Os bárbaros intentaron formar un círculo cos seus carros e fuxir polas montañas próximasPolión. Gallieni duo 13.9 pero Flavio Marciano impediullelo.Polión. Gallieni duo 13.10 O monarca logrou unha gran vitoria preto do río Nesto coa axuda da cabalaría dálmata. Contabilizáronse 3.000 bárbaros mortos.Zósimo Libro 1; 43.2 Posteriormente, o líder dos hérulos, Naulobato, chegou a un acordo cos romanos.

Aínda que no pasado, tendíase a equipara e confundir a batalla de Nesto e a de Naiso, hoxe en día os autores modernos distinguen claramente ambas batallas e incluso cren que a primeira vitoria romana (Nesto) foi tan decisiva que as seguintes batallas dirixidas por Claudio II o Gótico non foron máis que unha campaña de "limpeza". Despois da vitoria, Galieno apresurouse a regresar a Italia para se enfrontar ao usurpador Aureolus,Zósimo 1.40.1Polión. Divus Claudius 5.1Zonaras 12.25 mais foi asasinado preto de Mediolanum polos seus oficiaisZonaras 12.26 e Claudio II subiu ao trono e marchou a Italia para asegura-lo seu mando.Polión. Gallieni duo 16.1Zósimo 1.40.3 De contado, Claudio tivo que se enfrontar aos alamanos, que invadiran Recia e máis Italia e aos que derrotou na batalla do lago Benaco. Non foi ata entón cando finalmente puido facerse cargo dos bárbaros das provincias dos Balcáns.

A batalla

Forzas romanas Descoñécese o tamaño das forzas romanas, pero en base á Historia Augusta sábese que o legado de Lucio Domicio Aureliano tiña na rexión de Nicópolis un corpo que incluía a Legio III Gallica, 300 arqueiros iturianos, 600 armenios, 150 árabes, 200 sarracenos, 400 auxiliares mesopotámicos, 800 catafractas e 4 unidades de mercenarios xermánicos. O historiador británico John White sostén que o exército de campo creado por Galieno e mantido por Claudio, consistía nunha media de aproximadamente 30.000 soldados.

Forzas bárbaras Mentres, os bárbaros lanzaron unha invasión aínda maior. Estes atacantes que foron denominados polas fontes antigas, xenericamente, "escitas",Polión. Gallieni duo 13.6Zósimo 1.39.1, 1.40.1, 1.42.1 eran en readlidade unha coalición de godos, hérulos, xépidos e bastarnasPolión. Divus Claudius 6.2Zósimo 1.42.1 que partiron da desembocadura do Tyras. Os autores antigos indican que partiron de 2.000Marcelino 31.5.15Polión. Divus Claudius 8.1-2, 8.4 a 6.000 barcos e 320.000 guerreiros,Polión. Divus Claudius 6.4-5, 7.3, 8.2, 8.4 mais é probable que esa cifra inclúa tamén aos non combatentes xa que mencionan que os bárbaros levaron as súas familias, escravos e carromatos,Polión. Divus Claudius 6.6 o que significa que non foi unha expedición de saqueo senón todo un pobo migrando. É probable que a maior parte do continxente, especialmente o non militar, se movese ao longo da costa seguindo a frota.

Aínda que a cantidade antiga é esaxerada foi unha grande invasión. Nas crónicas antigas, os exércitos bárbaros adoitaban ser esaxerados nun factor de dez, e neste caso concreto, o británico Michael Grant rebaixou a cifra a 50.000 ou máis guerreiros. Pola contra, o historiador alemán Bruno Bleckmann di que os cronistas só seguen a tradición iniciada por Heródoto de esaxerar moito os continxentes bárbaros. Non obstante, se se toma este enorme número como referencia, é posible afirmar que os godos podían mobilizar facilmente exércitos de 10.000 ou máis combatentes. Os historiadores modernos sosteñen que as grandes confederacións de tribos xermánicas tiñan unha poboación media de 50.000 a 100.000 persoas, mentres que as máis pequenas eran de só 25.000. Aproximadamente un quinto serían homes adultos capaces de loitar.

A expedición saqueara as costas occidentais do mar Negro, incluíndo as cidades de Tomis,​ Marcianópolis,​Polión. Divus Claudius 9.3Bizancio​Polión. Divus Claudius 9.7Zósimo 1.42.2 e Crisópolis.Zósimo 1.43.1 Parte da frota naufragou pola escasa experiencia dos godos fronte as correntes de Propóntide.Marcelino 31.5.15 Chegaron ao Exeo e un grupo partiu cara a Creta e Rodas, mentres a forza principal, despois de sitiala durante moito tempo, estivo a piques de tomar Tesalónica,Polión. Divus Claudius 9.8Zonaras 12.26 CízicoAmiano Marcelino 31.5.16 e Casandrea, mais remataron por se retiraren ao decatárense da chegada de Claudio. No camiño saquearon Doberus (Peonia) e Pelagonia. Parte das súas forzas tamén navegaron cara a Atenas pero foron rexeitados por unha frota de barcos dirixida por un tal Cleodemo.Zonaras 12.26

Outro grupo, atacou Éfeso e prendeu lume ao templo de Artemisa, unha das sete marabillas do mundo antigo.Goldsworthy 2009, p. 151 Moitas cidades de Panfilia foron asediadas e moitas illas devastadas, Nea Anchialos e Nicópolis foron saqueadas e Macedonia,Marcelino 31.5.16 Epiro, Tesalónica e Grecia tamén sufriron diversos ataques mentres os bárbaros vagaban libremente.Marcelino 31.5.17 A batalla miniatura|Vista panorámica de Niš (antiga Naiso ou Naissus).Finalmente, atopáronse nas inmediacións de Naiso co exército imperial que viña do norte. Ao comezo da batalla, no encontro preliminar coa cabalaría dálmata de Aureliano, os godos perderon entre 1.000 ou 3.000 xinetes pero, coa vantaxe do número, conseguiron rexeitar aos romanos. Despois veu o enfrontamento principal, que foi moi disputado pois os dous bandos contaban con numerosas tropas e perderon un gran número de homes. Mais, no momento crítico da batalla, os romanos finxiron fuxir e, despois dun longo asedio, unha vez que os inimigos caeron na emboscada, atacaron de novo ao inimigo polo flanco e conseguiron a vitoria na que, segundo as fontes clásicas, tran unha loita corpo a corpo, mataron ou feriron entre 30.000 ou 50.000 godos.Zósimo 1.43.2 O emperador afirmou que o campo estaba cuberto de cadáveres e armas, o campamento enimigo foi completamente tomadoPolión. Divus Claudius 8.5 e capturáronse tantas escravas que deu dúas ou tres a cada soldado.Polión. Divus Claudius 8.6

A maioría sobrevivente dispersouse en pequenos grupos,Zósimo 1.44.1 con moitos combates en Moesia, especialmente arredor de MarcianópolisPolión. Divus Claudius. 9.3 e outros godos conseguiron escapar cara a Macedonia, aínda que a cabalería romana os perseguiu constantemente e castigaron a súa retagarda. Finalmente, os bárbaros foron rodeados e atrapados preto dos montes Balcáns, onde unha epidemia os diezmouPolión. Divus Claudius. 11.3Zósimo 1.45.2 e tamén, por falta de subministracións, outros morreron de fame.Zósimo 1.45.1 Os romanos atacaron o laarde e dedicáronse a saquealo, cando os xermanos contraatacaron aos lexionarios fuxironPolión. Divus Claudius. 11.6 perdendo 2.000 soldados.Polión. Divus Claudius. 11.7 Ao coñece-la derrota, o emperador marchou en persoa con todo o seu exército para continuar as operacións.Polión. Divus Claudius. 11.8

Despois dunha sanguenta pero inconclusa batalla, escaparon, para ser perseguidos até a súa capitulación.Zósimo 1.46.1 Algúns morreron en Tracia e outros en Macedonia; moitos, foron capturados, e outros foron admitidos no exército romano ou recibiron terra e foron asentados como colonos. Os membros da frota pirata, despois dos fracasados ataques a Creta e Rodas retiráronse e tiveron un final semellante ao resto dos godos. Pero a epidemia tamén afectou aos romanos e o propio Claudio II caeu enfermo, morrendo no 270Zósimo 1.46.2 no Sirmium.Zonaras 12.26

Unha ou dúas batallas? Existe unha controversia sobre se Galieno foi ou non o xeneral romano nesta batalla. O certo é que morreu nos arredores do actual Milán o 26 de setembro do 268 e a batalla, probablemente, sucedeu o ano seguinte.

A hipótese máis probable é que, en realidde, se producisen dúas batallas, ben no mesmo lugar ou en dous lugares diferentes pero con denominacións semellantes (Naiso e Nesto; ou Naissos e Nessos), o que explicaría a probable confusión das fontes que, de xeito xeral, atribúen a gloria a Claudio II. De ser así, a primeira batalla, teríase producido a finais do 267 o comezos do 268 e foi a gran vitoria de Galieno con Claudio e Aureliano como subordinados. Esta vitoria sería incompleta por mor da usurpación de Aureolus, polo que Galieno tivo que marchar axiña a Milán, onde morreu. A segunda batalla, produciríase a finais do 268 ou comezos do 269, sendo agora si, Claudio II, emperador.