A Vila de Adriano () é un Patrimonio da Humanidade da UNESCO que comprende as ruínas e restos arqueolóxicos dun gran complexo de vilas construído c. 120 dC polo Emperador romano Hadriano en Tívoli preto de Roma. O sitio é propiedade da República de Italia e está xestionado desde 2014 polo Polo Museale del Lazio.

Historia miniatura|300px|Un modelo da Vila de Adriano miniatura|Un plano da Vila de Adriano miniatura|A recreación da vila de Canopus, un balneario preto de Alexandría, visto desde o templo de Serapis A vila construíuse en Tibur (hoxe Tívoli) como un retiro de Roma para o emperador Hadriano durante a segunda e terceira década do século II d.C. Dise que a Hadriano non lle gustaba o palacio no Palatino en Roma, o que levouno á construción deste retiro. Era tradicional que os emperadores romanos construíran unha vila como un lugar para relaxarse ​​da vida cotiá. Anteriores emperadores e romanos con riqueza, como Traxano, tamén construíran vilas. Moitas destas vivendas tamén se autosostiñan con pequenas explotacións (granxas) e non precisaban importar alimentos.

A pintoresca paisaxe ao redor de Tibur fixera da zona unha elección popular entre as casas de campo e retiros rurais. Era popularmente coñecido pola xente chegada da península española que residía na cidade de Roma. Isto puido contribuír á elección da propiedade por parte de Hadriano, que aínda que nado en Roma, os seus pais viñeran de Hispania e quizais estivera familiarizado coa zona durante a súa vida temperá.

Tamén puido haber unha conexión a través da súa muller Vibia Sabina (83-136/137) que era sobriña do emperador Traxano. A familia de Sabina posuía grandes terras e especúlase que a propiedade de Tibur puido ser unha delas. Unha vila da época republicana constituíu a base para o establecemento de Adriano.

Durante os últimos anos do seu reinado, Hadriano gobernou o imperio desde a vila. Hadriano comezou a usar a vila como a súa residencia oficial ao redor do 128 d.C. Polo tanto, vivía alí unha gran corte e un gran número de visitantes e burócratas terían que ter sido entretidos e aloxados temporalmente no lugar. O servizo postal mantívoo en contacto con Roma a 29 km. de distancia, onde estaban os distintos departamentos gobernamentais.

Descoñécese se a muller de Hadriano vivía na vila de xeito temporal ou permanente; as súas relacións con ela aparentemente eran bastante tensas ou distantes, posiblemente debido á súa ambigua sexualidade. Os pais de Hadriano morreran cando era novo, e el e a súa irmá foron adoptados por Traxano. É posible que a corte de Hadriano na vila fose predominantemente masculina, pero é probable que a súa nutriz Germana, a quen tomara un profundo apego, estivera probablemente alí (ela realmente sobreviviuno).

Despois de Hadriano, a vila foi usada ocasionalmente polos seus diversos sucesores (bustos de Antonino Pio (138-161), Marco Aurelio (161-180), Lucius Verus (161-169) , Septimio Severo e Caracalla atopáronse nas instalacións). Zenobia, a raíña deposta de Palmira, posiblemente viviu aquí nos anos 270.

Durante o declive do Imperio romano no século IV, a vila caeu gradualmente en desuso e quedou parcialmente arruinada ao retirarse valiosas estatuas e mármores. A instalación utilizouse como almacén polos dous bandos durante a destrutiva Guerra Gótica (535-554) entre os ostrogodos e bizantinos. Atopáronse restos de fornos de cal, onde se queimaba mármore do complexo para extraer cal para o material de construción. Os cristiáns tamén reutilizaron o material de construción para construír basílicas e outros edificios.

No século XVI, o cardeal Ippolito II d'Este colleu gran parte do mármore e das estatuas da Vila de Adriano para decorar a súa propia Villa d'Este situada nas proximidades. Desde ese período as escavacións revelaron esporadicamente máis fragmentos e esculturas, algunhas das cales mantivéronse in situ ou expóñense no lugar nos edificios expositores.

Estrutura e arquitectura A Vila de Hadriano é unha vasta área de terra con moitas piscinas, baños, fontes e arquitectura clásica grega e romana situada no que sería unha mestura de xardíns, zonas silvestres e terras de cultivo. Debido ás viaxes de Hadriano, tamén encargou edificios e estatuas de estilo exipcio, nomeando incluso algúns edificios como cidades ou templos exipcios.

Os edificios están construídos en travertino, ladrillo, cal, pozzolana e toba. O complexo contén máis de 30 edificios, que abranguen polo menos un quilómetro cadrado (unha área máis grande que a cidade de Pompeia), dos cales aínda hai moito sen escavar. As vilas situábanse normalmente nos cumes dos outeiros, pero coas súas fontes, piscinas e xardíns, a vila de Hadriano requiría abundantes fontes de auga, que eran subministradas polos acuedutos que alimentaban Roma, incluído o Aqua Anio Vetus, Aqua Anio Novus, Aqua Marcia e Aqua Claudia. Para aproveitar esas fontes, a vila tiña que estar situada nun terreo inferior ao acueduto. miniatura|upright=1.2| As ruínas da Vila de Adriano no seu estado actual

O complexo da vila contén moitas estruturas de diferentes culturas. Por exemplo, a vila ten un pequeno río Nilo atravesándoa que se relaciona co río Nilo exipcio. Ademais, a vila tiña Poikilos, que son figuras gregas que se viron na Grecia antiga. Dentro de todas as estruturas da vila, tamén hai unha gruta chamada Hades. Todas estas estruturas refírense a sitios que visitou o emperador Hadriano durante o seu reinado.

A arquitectura vai máis alá do simple nome das súas estruturas nomeando lugares e monumentos vistos por Adriano nas súas extensas viaxes polo imperio. Certos edificios intentan claramente recrear características específicas de paisaxes ou arquitecturas que tiveron un significado persoal para o emperador. Así, a zona coñecida como Canopus, que leva o nome da cidade exipcia onde afogou Antínoo, presenta unha longa e señorial piscina reflectora, que representa o Nilo, que estaba revestida de copias de famosas obras de escultura incluíndo as cariátides do Erecteion, unha estatua que representa ao anano exipcio e deus da fertilidade, Bes e un crocodilo. O Pecile está modelado segundo o Stoa Poikile en Atenas, cidade favorecida por hadriano. As estruturas mesturan libremente elementos gregos tradicionais e romanos innovadores. O recinto da illa (coñecido como Teatro Marítimo) utiliza a orde xónica clásica, aínda que dun xeito novidoso; o triclinium da chamada Piazza d’Oro e o Serapeum cubríronse con cúpulas segmentadas de formigón romanas, probablemente deseñadas polo propio Hadriano.

O Pecile de Hadriano situada no interior da Vila era un enorme xardín rodeado dunha piscina e unha arcada. As dimensións da piscina miden 232 x 97 m.. Orixinalmente, a piscina estaba rodeada por catro paredes co interior columnado. Estas columnas axudaron a soster o tellado. No centro do cuadriportico había unha gran piscina rectangular. As catro paredes crean unha soidade pacífica para Hadriano e os hóspedes.

Unha das estruturas da vila é o chamado "Teatro Marítimo". Consta dun pórtico redondo cunha bóveda de canón sostida por piares. Dentro do pórtico había unha piscina en forma de anel cunha illa central. O gran recinto circular de 40 m. de diámetro ten unha entrada ao norte. Dentro da parede exterior e rodeando o foso hai un anel de columnas iónicas sen estrías. O Teatro Marítimo inclúe un salón, unha biblioteca, baños climatizados, tres suites con calefación por chan radiante, lavabo, unha galería de arte e unha gran fonte. Durante a antigüidade, a illa estaba conectada ao pórtico por dúas pontes levadizas de madeira. Na illa atópase unha pequena casa romana completa cun atrium, unha biblioteca, un triclinium e pequenos baños. A zona foi probablemente utilizada polo emperador como retiro da movida vida na corte.

A vila utiliza numerosos estilos arquitectónicos e innovacións. As cúpulas dos baños de vapor teñen buratos circulares no vértice para permitir a fuga de vapor. Isto recorda ao Panteón, tamén construído por Adriano. A zona ten unha rede de túneles e empregábase principalmente para transportar servidores e mercadorías dunha zona a outra.

En 1998 descubríronse na Vila os restos do que os arqueólogos afirmaron ser a tumba monumental de Antínoo ou un templo para el.Mari, Zaccaria and Sgalambro, Sergio: The Antinoeion of Hadrian's Villa: Interpretation and Architectural Reconstruction, American Journal of Archaeology, Vol 3, No 1, Jan 2007. Non obstante, isto foi posto en dúbida posteriormente nun estudo no que se observou a falta de probas directas sobre a tumba de Antínoo, así como unha fonte patrística previamente esquecida que indica o enterro en Exipto en Antinoöpolis, e que trata a posibilidade dun santuario de Antínoo na Vila de Hadriano como verosímil pero non probada.Renberg, Gil H.: Hadrian and the Oracles of Antinous (SHA, Hadr. 14.7); with an appendix on the so-called Antinoeion at Hadrian’s Villa and Rome’s Monte Pincio Obelisk, Memoirs of the American Academy in Rome, Vol. 55 (2010) , 159-198. miniatura|800px|center|Gran Terma

En setembro de 2013 investigouse unha rede de túneles enterrados profundamente baixo a vila; probablemente fosen rutas de servizo para o persoal para que a natureza idílica da paisaxe puidese permanecer intacta. O sitio albergou a varios miles de persoas, incluíndo persoal, visitantes, criados e escravos. Aínda que durante a ausencia de Hadriano durante moitas visitas de inspección das provincias se desenvolvería moita actividade importante, moita xente (e animais) debéronse mover a diario polo xacemento de Tívoli. A actividade de construción case constante ademais das actividades básicas de xardinería e domésticas probablemente levou a recorrer ás rutas subterráneas.

A propia vila describiuse como unha obra mestra arquitectónica. Un equipo de especialistas en espeleoloxía descubriu que é aínda máis impresionante do que se pensaba.

Esculturas e obras de arte miniatura|Un gravado en aceiro que representa a pintura de Augustus agora perdida da morte de Cleopatra VII en encáustica, que foi descuberta na Vila do emperador hadriano (preto de Tívoli, Italia) en 1818Pratt, Frances; Fizel, Becca (1949). Encaustic Materials and Methods. New York: Lear, pp. 14-15. vese aquí vestida coa radiante coroa dourada dos Gobernantes ptolemaicos,Sartain, John (1885). On the Antique Painting in Encaustic of Cleopatra: Discovered in 1818. Philadelphia: George Gebbie & Co., pp. 41, 44. un Nó de Isis (correspondente á descrición de Plutarco dela vestindo a túnica de Isis),Plutarch (1920). Plutarch's Lives, translated by Bernadotte Perrin, Cambridge, MA: Harvard University Press; London: William Heinemann Ltd., p 9. e sendo mordida por un aspide nun acto de suicidio. miniatura|O Vaso Warwick. Da Vila de Hadriano en Tivoli. Século II d.C., reconstrución do século XVIII. The Burrell Collection, Glasgow, Reino Unido. miniatura|Máscaras teatrais de Traxedia e Comedia en refinado mosaico, procedente da villa ( Museo Capitolino, Roma) miniatura| "A batalla de centauros e bestas salvaxes" feita para o comedor da Vila de Hadriano e estimouse entre o 120 e o 130 d.C. O mosaico agora atópase no Altes Museum en Berlín, Alemaña.

Na Vila desenterráronse e restauráronse moitos fermosos artefactos, como estatuas de mármore de Antínoo, o amante deificado de Hadriano, afogado accidentalmente en Exipto e mosaicos do teatro e dos baños.

Un mosaico realista representaba un grupo de pombas ao redor dunha cunca, cunha bebida, parece ser unha copia dunha obra de Sóso de Pérgamo tal e como describiu Plinio o Vello. Á súa vez copiouse amplamente.

Atopáronse moitas copias de estatuas gregas (como diversos tipos de estatua de Amazona), e incluso interpretacións ao estilo antigo Exipto dos deuses Romanos e viceversa.