dereita|miniatura|350x350px|Os paneis de São Vicente de Fora, por Nuno Gonçalves. Obra mestra da pintura portuguesa do s. XV, representan figuras destacadas da corte portuguesa, (1470-1480). O Renacemento portugués refírese ao movemento cultural e artístico en Portugal comezado a mediados do século XV durando até finais do século XVI. Aínda que o movemento coincidiu co renacemento italiano e o doutros reinos peninsulares, o renacemento portugués estivo en boa parte separado doutros renacementos europeos; porén, foi moi importante para abrir Europa ao mundo descoñecido e achegar unha visión máis ampla a eses renacementos.University, Brown, The John Carter Brown Library. "Portuguese Overseas Travels and European Readers". Portugal and Renaissance Europe. JCB Exhibitions. Retrieved 19 July 2011.
Como pioneiro da Era dos Descubrimentos, o imperio portugués floreceu nos séculos XV, XVI e XVII, con viaxes á India, Oriente, América e África. Esta inmensa rede comercial crearía unha nobreza e monarquía portuguesas moi ricas, que se converterían en mecenas da cultura, das artes e a tecnoloxía en Portugal e no estranxeiro.
O movemento cultural que marcou o final da Idade Media e o inicio da Idade Moderna estivo marcado por cambios en moitos ámbitos da vida humana. A chegada a Portugal foi tardía e con particularidades;
Naceu da mestura do estilo gótico coas innovacións do s. XV (estilo manuelino); Apareceu como forma ornamental asociada á arquitectura do gótico tardío; Durante o reinado do rei Xoán I, os artistas portugueses entraron en contacto coas innovacións técnicas e estéticas emerxentes entón en Italia; Artistas da Península Itálica (ou de forma italiana) foron invitados a traballar en Portugal, como Francisco Holanda.
Como pioneiros da exploración nesa era, os portugueses foron influenciados e tamén influíron na ampliación da visión do mundo europea, estimulando a curiosidade humanística. O contacto co Renacemento produciuse pola influencia de comerciantes italianos e holandeses que investían nas rutas marítimas. O contacto con Francia, Inglaterra, Castela ou Aragón foi asiduo e o intercambio cultural intensificouse.
Contexto esquerda|miniatura|290x290px| A amplitude e diversidade do Imperio portugués foi un factor clave detrás do Renacemento portugués. En vermello, os países lusófonos que se converterían en Estados (na época do Renacemento non controlaban todo ese territorio, por exemplo en África tiñan asentamentos na costa pero non tanto cara ao interior).
Dende cedo os portugueses traballaron con navegantes e cartógrafos italianos. En 1457 Afonso V encargou a Fra Mauro o famoso mapamundi; en 1474 o xeógrafo Toscanelli, habitual da corte dos Medici, escribiulle sobre un camiño cara á India desde o oeste. Banqueiros, comerciantes e exploradores xenoveses, florentinos e algúns venecianos procuraban novas rutas marítimas. A partir de 1455, a incipiente industria do azucre na Madeira atraeu a interesados entre eles Cristovo Colón e o florentino Bartolomeu Marchionni, mesturando ese comercio co de escravos. "Em 1480 havia cerca de setenta navios envolvidos no comércio de açúcar da Madeira, com a refinação e distribuição concentrada em Antuérpia."
O descubrimento doutras terras de África e Oriente provocou a importación de numerosos obxectos de cerámica, téxtiles e mobles, de madeiras preciosas, marfil e seda que, á súa vez, provocaron a aparición de novas formas artísticas.
En 1430 Portugal reforzara os seus antigos contactos con Flandres, co matrimonio de Filipe III de Borgoña e Isabel de Portugal, levou máis de 2.000 portugueses que desenvolveron actividades no comercio, as finanzas e as artes. A fábrica real portuguesa de Bruxes, trasladada máis tarde a Anveres, converteuse no principal punto de distribución portugués en Europa. Co patrocinio da princesa, flamengos e alemáns instaláronse en Portugal, especialmente no Faial (Azores), un importante porto de escala. Entre eles, o cosmógrafo Martin Behaim e o editor Valentim Fernandes.
A arte flamenga gañou un gran prestixio entre os portugueses, que a importaron en cantidade, competindo polas mellores obras e artistas, Caetano, Joaquim. O Melhor Oficial de Pintura que Naquele Tempo Havia co Renacemento nórdico influíndo nas artes e na música.
Foi a conexión de Portugal, a través do vasto Imperio Portugués, cun mundo cheo de comercio, cultura e comercio, desde o Xapón até o Brasil e dos Azores até Goa, o que permitiu que nacera o Renacemento portugués. A interacción particular de Portugal cos pobos colonizados (realidade máis ou menos mitificada, véxase Lusotropicalismo), permitiulle financiar un florecente Renacemento propio, de artes, humanidades, relixión e ciencias por igual, non só no seu territorio continental, senón en todo o seu imperio, debido ao vínculo especial que o Imperio portugués tiña con Portugal.
Diplomáticos, comerciantes e un importante número de estudantes de universidades estranxeiras en Italia, París e Lovaina cultivaron amizades con humanistas, académicos e artistas renacentistas. En humanidades, estudantes e viaxeiros como Sá de Miranda importan o clasicismo renacentista. Pero a pesar de difundidos por Ramusio e Amerigo Vespucci, os relatos exóticos teñen pouca repercusión en Italia, quizais porque chocan coa estrita visión clásica. Tamén é modesta a influencia do Renacemento italiano nas artes plásticas en Portugal. En 1540 Francisco de Holanda quéixase:
"Fui o primeiro que n'este Reino louvei e apregoei ser perfeita a antiguidade, e não haver outro primor nas obras, e isto em tempos que todos quasi querião zombar d'isso, sendo eu moço e servindo ao Infante D. Fernando e ao Sereníssimo Cardeal D. Afonso meu Senhor. E o conhecer isso me fez desejar de ir ver Roma…".In Vilela. p. 10
Simultaneamente en Anveres, Damião de Góis testemuña o interese de importantes figuras do renacemento nórdico como Dürer e Thomas More. Bietenholz, Peter G., Thomas Brian Deutscher (2003). Contemporaries of Erasmus: a biographical register of the Renaissance and Reformation, Volumes 1-3. University of Toronto Press. p. 22. ISBN 0802085776. Coa chegada á India, o comercio gañou importantes financeiros alemáns, como os Fugger, que estableceron conexións con varias personalidades. Erasmo de Róterdam escribe unha dedicatoria a D. Xoán III que incluso considera ensinar en Coímbra, pero o saqueo de Roma (1527) e a reacción á reforma protestante acabaron por frear o cambio. Portugal recorre ás misións, baixo o patrocinio portugués.
Artes O Renacemento na arte en Portugal é un tema de disputa historiográfica, pois a pesar do grande florecemento das artes, non seguiu con rigor as normas estéticas clasicistas, nas que se baseou o Renacemento na Península Itálica. As artes do Renacemento portugués foron únicas entre outras artes renacentistas. Eran unha mestura de estilo gótico tardío coas innovacións do en XV e un xiro nacional portugués á vez.
A asimilación co modelo das artes renacentistas italianas só comeza realmente arredor de 1540, cando os artistas renacentistas portugueses comezan a desvincularse das súas normas nacionais e adaptan as súas obras ao modelo clasicista itálico, aínda mantendo o carácter portugués. Nese momento desaparecera xa o rigoroso clasicismo do Alto Renacemento e a tendencia dominante en Italia xa era o manierismo. Deste xeito, para algúns autores prodúcese un salto do gótico tardío ao manierismo en Portugal, sen trazos auténticos renacentistas significativos. Caetano, Joaquim. Ao Modo de ItáliaSerrão, Vítor. A pintura Maneirista em Portugal. Lisboa: Instituto de Língua e Cultura Portuguesa, 1991. p. 9 dereita|miniatura| A Torre de Belém de Francisco de Arruda é unha das pezas arquitectónicas máis emblemáticas do Renacemento portugués.
Arquitectura e escultura En canto á arquitectura, ao igual que moitas seccións das artes, o Renacemento portugués non seguiu, na súa maior parte e inicialmente, os camiños dos outros Renacementos, que se centraron moito na sofisticación e sinxeleza dos antigos modelos grecorromanos.
Durante a maior parte do Renacemento portugués, a súa arquitectura foi en gran parte a continuación e elaboración do estilo gótico.
Os beneficios do comercio de especias nas primeiras décadas do en XVI financiaron un suntuoso estilo de transición, máis tarde chamado manuelino (por ser no reinado de Manuel I cando se iniciaron a maioría deses edificios). O manuelino mestura o gótico tardío con elementos renacentistas, e a influencia dos elementos platerescos, isabelinos e mudéxares. Destaca pola exuberante decoración, con motivos mariños naturalistas, cordas e unha rica variedade de motivos animais e vexetais. Remóntase ao crecente gusto polo exotismo, dende o inicio da expansión.
O primeiro edificio coñecido de estilo manuelino é o Mosteiro de Xesús de Setúbal, do arquitecto Diogo Boitaca, un dos creadores do estilo, que colaborou co escultor francés Nicolau de Chanterene. A nave da igrexa, sostida por columnas en espiral, revela o intento de unificación do espazo interior que alcanza o seu punto culminante na igrexa do Mosteiro dos Xerónimos, rematada en 1520 polo arquitecto João de Castilho.
A Torre de Belém de Francisco de Arruda e a ventá capitular do Convento da Orde de Cristo, en Tomar, son algúns dos exemplos máis famosos do estilo manuelino e da arquitectura renacentista portuguesa no seu conxunto. miniatura|Igrexa de São Roque (Lisboa) (1555) deseño renacentista de Afonso Álvares e manierista de Filipe Terzi
O austero clasicismo renacentista non foi moi seguido no Renacemento portugués, pero pouco a pouco consolidouse a partir da década de 1530, coa axuda de estranxeiros e nacionais, como Francisco de Holanda e Diogo de Torralva.
A Ermida de Nossa Senhora da Conceição, en Tomar, de Diogo de Torralva, é un exemplo da arquitectura clásica renacentista pura do Renacemento portugués. Algúns exemplos do forte e puro Renacemento clásico son a Igrexa da Graça de Miguel de Arruda, en Évora, a Igrexa de São Roque, iniciada en 1555 por Afonso Álvares, un dos poucos grandes edificios que sobreviviu ao terremoto de 1755, o Palacio Ducal de Vila Viçosa de Diogo de Arruda, en Vila Viçosa, e o Claustro do Rei D. Xoán III, no Convento da Orde de Cristo, de Diogo de Torralva e Filippo Terzi, considerada unha das pezas máis emblemáticas do Renacemento portugués. A Quinta da Bacalhoa e a Casa dos Bicos son bos exemplos de fortes palacios de estilo renacentista clásico, que aínda conservan tendencias manuelinas.
Pintura esquerda|miniatura| O reinado de Xoán III, que viu o monopolio portugués do comercio de especias, permitiu un florecemento da pintura portuguesa.
Na pintura, o Renacemento chega baixo a influencia do Renacemento nórdico. Desde mediados do XV, a pintura entrou nunha fase de gran prestixio, coa importación da arte flamenga, competindo polas mellores obras e os mellores artistas, cuxo ritmo de produción é moi elevado. Caetano, Joaquim. O Melhor Oficial de Pintura que Naquele Tempo Havia miniatura|esquerda|Detalle de San Pedro Pontífice, Vasco Fernandes, c.1506, Museu Grão Vasco, Viseu A pintura renacentista portuguesa tivo moito contacto co estilo flamengo.Caetano, Joaquim. O Melhor Oficial de Pintura que Naquele Tempo Havia Os vínculos entre os dous movementos alcanzaron un novo nivel en 1430, co casamento de Isabel de Aviz, infanta de Portugal, con Filipe III, duque de Borgoña. Mentres o matrimonio estaba en negociacións, a corte de Borgoña enviou ao famoso Jan van Eyck para pintar o Retrato de Isabel de Aviz. Van Eyck permaneceu en Portugal máis dun ano, onde estableceu unha escola de arte, xunto a Olivier de Gand e Jean d'Ypres.Vasconcellos, Joaquim de. A Pintura Portuguesa nos Séculos XV e XVI. Coimbra: Imprensa da Universidade, 1929. pp. 10-12. Esta escola deu orixe á Escola de Mestres da Sé Catedral de Angra do Heroísmo, que foi promovida por Jácome de Bruges.