A Illa de Arran (en gaélico: , en inglés : ) é a maior illa do e cunha superficie de 432 km2 é a sétima maior de Escocia. Arran forma parte da autoridade unitaria de e no censo de 2011 tiña 4629 habitantes. Aínda que adoita ser asociada coas Hébridas, estas están situadas ao norte e oeste da península de Kintyre. A illa de Arran é montañosa e foi descrita como o «o paraíso dos xeólogos».
Está habitada desde o inicio do Neolítico, como mostran numerosos restos prehistóricos. No século VI, pobos gaélicos de Irlanda colonizaron a illa. Na era viquinga, pasou a ser propiedade da coroa norueguesa antes de ser absorbida polo Reino de Escocia no s. XIII. As Clearances no s. XIX provocaron un importante descenso da poboación e a desaparición da lingua gaélica.
A economía e a poboación reforzáronse nos últimos anos, sendo o sector principal o turismo. Arran tamén alberga unha gran biodiversidade, incluíndo tres especies de árbores endémicas da illa.
Etimoloxía A maioría das illas de Escocia estiveron habitadas por falantes de polo menos catro linguas diferentes desde a Idade de Ferro, polo que moitos nomes de illas teñen máis dun posible significado. Arran non é unha excepción e a orixe deste nome dista moito de ser coñecida. Mac an Tàilleir, en 2003, afirma que este termo non ten relación a priori co nome Árann, que en Irlanda significa reniforme (do irlandés Ára = ril).
Haswell-Smith (en 2004) propón que a palabra é unha derivación léxica do britónico, algo pouco frecuente para unha illa escocesa, co significado de "lugar alto" que se corresponde coa súa xeografía.
Calquera outro topónimo de orixe britónica que puidese existir foi substituído á chegada dos gaels procedentes de Irlanda e a través do seu reino próximo de Dal Riada. Durante a Idade Viquinga, Arran, como a gran maioría das illas escocesas, pasou a ser propiedade da coroa norueguesa e era coñecida como "Herey" ou "Hersey". Por esta influencia, moitos dos topónimos actuais da illa de Arran son de orixe nórdica.
Xeografía
Relevo A illa atópase no , entre Ayr e Kintyre. O perfil dos outeiros do norte de Arran visto dende as costas de Ayrshire é unha vista coñecida chamada " guerreiro durmido (), polo seu parecido cun rostro humano en repouso. O máis alto destes outeiros é o , que culmina con 873,5 m. Hai outros tres picos ao nordeste da illa: Caisteal Abhail, Cìr Mhòr e Beinn Tarsuinn, con 721m.
O val máis grande de Arran é Glen Iorsa ao oeste. O relevo do sur da illa é menos montañoso, unha parte importante das terras do interior atópase a unha altitude que supera os 350 m e o cumio de A'Chruach alcanza os 512 m. Hai outros dous Marilyns ao sur, Tighvein e Beinn Bhreac.
Illas circundantes miniatura| vista desde , Arran. Arran está rodeada por tres pequenas illas próximas: Holy Isle ao leste, fronte a Lamlash, Pladda fronte á costa suroeste e a pequena illa Hamilton, fronte a Clauchlands Point, a 1,2 km ao sur de Holy Isle. Outras illas importantes no Firth of Clyde inclúen Bute e Inchmarnock ao norte de Arran, Great Cumbrae e Little Cumbrae ao nordeste.
Aldeas e vilas miniatura| Vista da baía de Kildonan no extremo sur de Arran Arran ten unha serie de aldeas principalmente na costa. Brodick (en nórdico antigo: Breiðvík, "baía ampla") é o lugar da principal terminal de transbordador, varios hoteis e a maioría das empresas. O castelo de Brodick é a sede dos duques de Hamilton. Porén, Lamlash é a aldea máis grande da illa, cunha poboación de 1 010 habitantes en comparación cos 621 de Brodick (censo de 2001). Outras vilas inclúen Lochranza ao norte, Corrie ao nordeste, Blackwaterfoot ao suroeste, Kildonan ao sur e Whiting Bay ao sueste. Catacol está xusto na estrada de Lochranza.
Poboación A illa de Arran tiña 4 629 habitantes en 2011, unha densidade de 10,72 hab/km2. As principais vilas da illa son Brodick e Lamlash na costa leste: só elas concentran o 32% de poboación de Arran.
Entre os habitantes de Arran estiveron Daniel e Alexander MacMillan, fundadores de , o dramaturgo Robert McLellan e o Primeiro ministro de Escocia Jack McConnell.
Xeoloxía Arran é ás veces alcumado "Escocia en miniatura" xa que é atravesado pola liña de falla das Highlands que divide Escocia en e de nordeste a suroeste. A illa foi un destino popular para os xeólogos desde o século XVIII, porque está formada por unha gran variedade de formacións xeolóxicas: rochas ígneas en forma de enxames de diques, soleiras, que datan do Paleóxeno; rochas sedimentarias, que datan do Triásico; rochas metamórficas, que datan do Precámbrico. miniatura| Dique de diabase na baía de Kildonan. A maioría das terras do interior do norte da illa están ocupadas por un gran batolito granítico de orixe volcánica que xurdiu hai de anos no Cenozoico . Hai un círculo exterior de granitos rugosos e un núcleo interior de materiais granulares máis finos. As rochas sedimentarias dominan a parte sur da illa, especialmente arenito vermello. Algúns destes arenitos conteñen fulguritas, marcas probabelmente causadas por un raio, que datan do Permiano. As dunas de area teñen lugar no arenito do Permiano preto de Brodick. Tamén hai capas de rochas do Triásico e mesmo un raro exemplo de creta do Cretáceo.
Tamén existe a retinita, unha rocha volcánica semellante á obsidiana, utilizada dende o Mesolítico ata a Idade do Bronce, pasando polo Neolítico, para fabricar diversos obxectos. Desde o Neolítico, este material foi comercializado por toda a illa de Gran Bretaña Ballin, Torben Bjarke (2015), "Arran pitchstone (Scottish volcanic glass): New dating evidence", Journal of Lithic Studies, Universidade de Edimburgo, DOI: 10.2218/jls.v2i1.1166 . Atopáronse recentemente nun xacemento de South Lanarkshire (Escocia) que data do século IV a. C., en asociación con toba volcánica de Cambria e cerámica de quilla.
No século XIX, a barita foi extraída dunha mina preto de Sannox. Alí foi descuberta en 1840, e entre 1853 e 1862 producíronse unhas 5000 toneladas desde mineral. A mina foi pechada polo o 11º Duque de Hamilton, co pretexto de que "marchou a solemne maxestade do panorama", pero foi reaberta após a Primeira guerra mundial e funcionou até 1938, cando o filón secou.
Visitando Arran en 1787, o xeólogo James Hutton atopou o seu primeiro exemplo de "discordancia" ao norte de Newton Point preto de Lochranza, proporcionando probas das súas teorías plutonistas do uniformismo e pistas sobre a idade da Terra. A zona é un dos lugares máis famosos para o estudo da xeoloxía. miniatura|A cova do rei. As glaciacións do Plistoceno cubriron case na súa totalidade Escocia de xeo e probabelmente os picos máis altos foron nunataks nese momento. Despois da última deglaciación do Plistoceno, o nivel do mar era 70m máis baixo que o actual, e é probábel que ao redor do 14000 a. C. a illa se unise á «Escocia continental». Os cambios do nivel do mar e o aumento da terra isostática fan complexas as costas postglaciares, pero é evidente que a illa está rodeada de praias posglaciares. A Cova do Rei () na costa suroeste é un exemplo desas formacións emerxentes. Esta caverna, de 30,5m de longo e 15,3m de altura, esténdese moi por riba do nivel do mar actual.
Hai cantís mariños ao nordeste, cuxos amplos estratos están por debaixo das alturas de Torr Reamhar e en Scriden (en gaélico : ) no extremo norte da illa. En Arran está un dos corenta lugares de Escocia designados como National Scenic Area.
Flora e fauna miniatura| O toxo (ulex) atópase habitualmente en Arran. A illa posúe tres especies de freixos de montaña (, e ). Estas árbores considéranse especies vulnerables, protexidas en Glen Diomhan, unha reserva natural parcialmente cercada, ao norte de Arran. Están controlados polo . Son árbores típicas das ladeiras das montañas, aínda que medran en cotas máis baixas no . Ademais, Arran ten unha gran variedade de plantas silvestres (toxo, breixo, rosa ártica, lonicera, frundo ou pementa real, etc.), fungos e musgos.
Identificáronse máis de 250 especies de aves en Arran, entre elas o arao de á branca, o eider, o falcón peregrino e a aguia real. En 1981, contáronse 28 lagópodos albinos, pero en 2009, as investigacións posteriores non deron atopado ningún. Do mesmo xeito, a choia xa non se atopa en Arran.
A illa alberga importantes poboacións de cervos roxos, esquíos vermellos, teixugos, lontras, víboras e lagartas. No mar arredor de Arran atópanse focas, toniñas, tiburóns peregrino e varias especies de golfiños.
Historia
Prehistoria miniatura| Os megalitos de Machrie Moor miniatura| Círculo de pedra preto de TormoreWilliam Andrews Nesfield, 1828Victoria and Albert Museum Arran caracterízase por unha concentración particular de amilladoiros neolíticos (cairns), os , que adoitan adoptar a forma de pasarelas cubertas. O estilo característico desas estruturas é o dunha pedra rectangular ou trapezoidal e un túmulo de terra que rodea unha cámara limitada por amplas bandas de pedra. Fragmentos de cerámica e ósos atopados nas cámaras suxiren que foron utilizadas como prisións e algunhas delas efectivamente teñen vestíbulos, que probablemente eran un lugar público ou ritual. Hai dous exemplos en Monamore Glen, ao leste da aldea de Lamlash, e estruturas similares chamadas "Tumbas de Xigantes" (en inglés : ) alén de . Hai moitos megálitos que datan do período prehistórico, incluíndo seis cromlechs en Machrie Moor (en gaélico: ).
Foron desenterrados varios xacementos que datan da Idade do bronce atlántico, incluíndo o "Túmulo Ossiano" (en inglés: ) preto de Clachaig e un cairn preto de que deu un puñal de bronce e unha cinta de ouro. , no suroeste (preto de Sliddery) é a ruína dunha fortificación da Idade de Ferro que data do ano 200. Os muros orixinais probabelmente tiñan uns 3m de alto e rodeaban unha zona circular duns 14m de diámetro.
Os gaélicos, os viquingos e a Idade Media O mosteiro de Aileach foi fundado por San Brandán no século VI. As covas baixo (en gaélico : ) conteñen unha lousa que podería servir de altar. Esta pedra presenta dous petrosomatoglifos, as pegadas de dous pés dereitos atribuídas a Columba de Iona.
No século XI, Arran forma parte de Sodor (en nórdico antigo : Suðr-eyjar) no Reino de Man e das Illas, pero á morte de Godred Crovan en 1095, todas as illas quedaron baixo o dominio de Magnus III de Noruega. Lagman de Man en 1104 restablece o poder local. Despois da morte de Somerled, Arran e Bute foron dirixidos polo seu fillo Angus. En 1237, as Illas Escocesas cortaron os lazos coa Illa de Man e convertéronse nun reino independente, antes de ser cedidas á Coroa Escocesa en 1266, baixo o Tratado de Perth. Unha tumba viquinga descuberta preto de ao sur de Lamlash, contiña un óso de balea, remaches e cravos de ferro, fragmentos de bronce e unha moeda de bronce do s.IX; outra tumba da mesma época no mesmo lugar contiña unha espada e unha armadura. Arran tamén formaba parte da Diocese de Sodor e Man.
Roberto I, aliado e logo inimigo de Eduardo I, tivo que refuxiarse nas illas tras a batalla de Methven en 1306. Probabelmente desembarcou en Lochranza. Preto de Blackwaterfoot está a "Cova do Rei" ( ) onde se di que Robert I atopou refuxio. Roberto I volveu á illa en 1326, ofrecendo terras a Fergus MacLouis pola súa axuda. miniatura| Castelo de Brodick O castelo de Brodick, de arredor do s. XIII, xoga un papel importante na historia medieval da illa. Foi conquistado por tropas inglesas nas Guerras da Independencia antes de ser recuperada por forzas escocesas en 1307. Foi moi danado pola acción dos barcos ingleses en 1406 e tacado por John of Islay, Señor das Illas en 1455. Orixinalmente sede do clan Stewart de Menteith, o castelo pasou á familia Boyd no s. XV. Durante un período limitado, durante o reinado do rei Xacobe V de Escocia no s. XVI, Arran estivo baixo a rexencia de Robert Maxwell.
Épocas moderna e contemporánea