Alaksandu, Alakshandu ou Alakschandu, foi un rei de Wilusa, unha cidade-estado de Anatolia (Asia Menor), activo cara ao 1280 a.C., data na que asina un tratado polo que se converte en vasalo do rei hitita Muwatalli II,Latacz 2004, p. 112 tratado que constitúe a única fonte sobre a súa vida. Presumiblemente de orixe non hitita, posiblemente grega, ao parecer subiu ao poder por medios pouco convencionais e en condicións difíciles: o territorio de Wilusa foi invadido e posiblemente ocupado por un inimigo do imperio hitita, Piyama-Radu.
Alaksandu puido inspirar o personaxe mitolóxico de París Alexandre: ademais da semellanza do primeiro nome, é un dos tres reis identificados do equivalente histórico de Troia, Wilusa. Fontes miniatura|Táboa de terracota de 1450-1200 a.C. (período imperial hitita), cun tratado entre Alaksandu e Muwatalli). A existencia e a vida de Alaksandu foron establecidas a partir dun documento diplomático do rei hitita Muwatalli II, gravado en lingua luvita en dúas taboíñasBeckman 1996, p. 75 atopadas en 1907 por Hugo Winckler no lugar de Boğazkale.Winckler 1907, p. 41Luckenbill 1911, pp. 85-86 Este documento forma parte dos arquivos imperiais atopados na capital hitita, Hattusa. Se o preámbulo está bastante danado, a maior parte do texto conservouse. Xa en 1924, nove anos despois de ser descifrada a lingua hitita (en 1915), o lingüista Paul Kretschmer dedicoulle un dos primeiros estudos detallados,Kretschmer 1924, p. 205-213 no que presentaba a hipótese de que a cidade-estado de Wilusa correspondese a un dos nomes de Troia: Ilios, pois a evolución fonolóxica do grego antigo permitía supór que a palabra Ilios, na Ilíada, se pronunciase Wilios uns séculos antes.
O documento contén unha das listas de testemuñas divinas mellor conservadas, unha lista de divindades normalmente invocadas para situar o compromiso baixo bos augurios. A redacción respecta un patrón habitual nos tratados diplomáticos hititas: un preámbulo que lembra as circunstancias históricas que precederon á súa sinatura, despois o texto insiste na dependencia do monarca vasalo do imperio (que autorizou o seu acceso ao poder), emite varias ordes para respectar esta fidelidade e, finalmente, expón varias advertencias no caso de que o tratado non sexa respectado.Latacz 2004, p. 111miniatura|Fragmento do tratado no que Paul Kretschmer identifica Alaksandu (Bo 2403)
Tamén hai outro documento, que sen mencionar explicitamente a Alaksandu, recolle un acontecemento importante do seu reinado (ou da súa ascensión ao poder): un fragmento dunha correspondencia do rei de Bakırçay, Manapa-Tarhunda a Muwatalli II. Nese documento, descríbense as ofensivas dos soldados de Piyama-Radu contra Wilusa.Bryce 2006, p. 110 Porén, non hai máis fontes para estes acontecementos de Wilusa, nin da localización xeográfica máis probable do seu centro administrativo, o xacemento arqueolóxico de Troia: todo "o que sabemos procede case enteiramente dunha perspectiva hitita".Bryce 2006, p. 107
Contexto político Cando Alaksandu chegou ao poder a principios do século XIII a.C., Wilusa xa estaba dende había varios séculos na esfera de influencia hitita. No tratado, o emperador lembra que o pequeno reino foi conquistado baixo o "reinado de Labarna, o meu antepasado". Segundo Latacz, a tradución de Labarna non é segura, pero o termo podería referirse ó fundador do Imperio, Anitta, que reinou arredor do 1600 a.C.: “Wilusa tería sido un estado cliente […] dos hititas durante máis de 300 anos”.Latacz 2004, p. 78 miniatura|Intento de reconstrución das rexións do imperio hitita. O reino de Wilusa atópase no extremo noroeste de Anatolia, un pouco lonxe de Arzawa ao que estaba puntualmente unido. Outras mencións de Wilusa na correspondencia real hitita suxiren o importante papel comercial desempeñado pola cidade como punto de contacto privilexiado entre o mundo do Exeo e Anatolia (Asia Menor).Rose 2013, p. 26 O xacemento arqueolóxico de Troia experimentou, ao mesmo tempo, unha notable expansión, a superficie ocupada multiplicouse por dez, de tal xeito que podía soportar unha poboación de entre 5.000 a 10.000 habitantes; é dicir, un tamaño comparable a outras grandes cidades daquela como Ugarit.Bryce 2005, p. 363.
Wilusa pasou a formar parte dunha entidade xeopolítica máis grande, Arzawa, que incluía o reino histórico de Arzawa, así como outros tres estados clientes dos hititas: Hapalla (que abranguía parte de Frixia, posterior), Mira-Kuwaliya (que corresponderá aproximadamente a Xonia) e o Terra do río Seha (entre a Tróade e Xonia, así como certas illas do mar Exeo incluída Lesbos). O tratado con Muwatalli II menciónao así entre os “catro reis de Arzawa” con Manabartahunta, de Bakırçay, Kupbanta-kurunta de Mira-Kuwaliya e Urahattusa de Hapalla.Latacz 2004, p. 109 Os vínculos entre Wilusa e a rexión de Arzawa, no entanto, semellan mornos: "O tratado de Aleksandu é o único texto que categoriza a Wilusa como un país de Arzawa" e mesmo neste texto Wilusa está "ben separado das referencias a Arzawa».Bryce 2006, p. 117 Para os hititas, a rexión quizais sexa menos un conxunto cultural e político coherente que un glacis xeopolítico que debe dominar contra “a intrusión dun reino micénico no oeste de Anatolia e a súa capacidade para apoiar as insurreccións antihititas”. Segundo Susanne Heinhold-KrahmerHeinhold-Krahmer 1977, pp. 136-147 e 211-219 e J. D. Hawkins,Hawkins1998, pp. 1-31 Wilusa non era, en rigor, un "reino", senón un "ducado", establecido por Mursili II, pai de Muwatili II, no marco dunha escisión do reino de Arzawa.Waelkens 2000, p. 477
A situación política da cidade complicouse a partir do século XIV a.C., cando o reino de Ahhiyawa (potencialmente identificado cos aqueos de Homero) emprendeu sucesivas incursións nestas partes occidentais do imperio hitita. Durante algunhas destas expedicións, os estados clientes desertaron. Inmediatamente, Arzawa e Mira-Kuwaliya aliáronse cos invasores, o que levou a unha intervención militar imperial: Mursilis II tomou e arrasou por completo a cidade de Mileto. Aínda que as lealdades doutros estados clientes demostran ser flutuantes ("As lealdades do país do río Seha estaban claramente cambiando"), Wilusa permaneceu firmemente na órbita hitita. No tratado, Muwatalli II, mencionou as relacións de amizade entre o seu avó, Suppiluliumas I, e o predecesor de Alaksandu, Kukkunni, o que non está acreditado por outras fontes. miniatura|Bastión norte de Troia (Troia VI). A Torre Nordeste, o máis macizo dos bastións de Troia, pertence á cidadela fortemente fortificada de Troia VI. A torre encerra un pozo artesiano de dez metros de profundidade que foi afundido durante Troia VI e restaurado durante a Troia VII. Esta torre, á que tamén se podía acceder desde o exterior, estaba formada por unha enorme subestrutura de pedra de 18 x 8 metros e de polo menos 9 metros de altura (hoxe só sete metros). Enriba había unha superestrutura sobre ladrillos de barro sen cocer, aínda que non se sabe como era. Alaksandu sucedeu a Kukkuni nun contexto aínda inestable. O xacemento arqueolóxico de Troia leva as pegadas dunha “preocupación cada vez maior pola seguridade da cidade”: amplíase a cidadela e reforzouse a súa protección (coa incorporación dunha torre) para albergar un maior número de habitantes.Rose 2013, p. 30 A cidade viuse debilitada por unha combinación de factores desfavorables: un terremoto (que marcou o límite entre os lugares de Troia VI e Troia VII), unha epidemia de “peste” e, sobre todo, unha serie de incursións dirixidas por Piyama-Radu. Este guerreiro (probablemente un membro da familia real de Arzawa, ás veces próximo ao Príamo homérico) liderou unha guerra continua contra os hititas e os seus aliados durante 35 anos e, como consecuencia, as redes comerciais de Anatolia permaneceron permanentemente desestabilizadas. O xacemento arqueolóxico de Troia destaca un uso cada vez máis exclusivo da produción local en detrimento das importacións do mundo do Exeo.Rose 2013, p. 31
Identidade étnica
A identidade étnica de Alaksandu resulta controvertida. O reino de Wilusa probablemente utilizaba o luvita como lingua administrativa, sen que fose necesariamente a lingua cotiá dos seus habitantes. Os arquivos diplomáticos atopados en Hattusa non parecen necesitar un tradutor. En 1993, no xacemento arqueolóxico de Hissarlik atopouse un selo en lingua anatolia (e ata a data constitúe o único documento escrito identificado).Bryce 2005, pp. 361-362 Para Franz Starke, o nome do pai de Paris na Ilíada, Príamo, probablemente derive do adxectivo hitita Priiamuua, co significado de "valente".Latacz 2004, p. 116
Porén, “a maioría dos especialistas coinciden en que o nome non pode ser de orixe hitita ou luvita, senón que representa un derivado hitita ou luvitizado dun nome doutra lingua”.Latacz 2004, p. 117 O nome Alaksandu podería, polo tanto, proceder do lidio,Melchert 2003, p. 12.Neumann 1999 un dialecto grego ou unha lingua mediterránea descoñecidaBryce 2006, p. 118. Para Alexandre Tourraix, o nome podería denotar a pertenza á esfera cultural dos gregos do Noroeste: “Alexandros é tamén un nome especialmente estendido nos períodos arcaico e clásico, en Macedonia e entre os gregos do Noroeste: non é inconcibible que tamén o levase un príncipe “dardanio”, reinando na rexión do Estreito, en contacto con Grecia no Norte e Noroeste".Tourraix 2000, p. 60
Dado que os outros dous monarcas coñecidos de Wilusa, Kukkuni e Walmu, teñen nomes potencialmente hititas, Alaksandu podería ser un forasteiro, que obtivo o poder por medios non convencionais. O tratado diplomático de Muwatalli II indica así que Alaksandu chegou ao poder "segundo as palabras do seu pai" e recoñece o seu dereito a nomear como sucesores aos fillos das súas concubinas: "Dado o perfil cosmopolita de Wilusa, sería posible que Alaksandu fose fillo dunha das concubinas de Kukunni ou que Kukunni adoptase a un home excepcional de ascendencia grega.Latacz 2004, p. 118 Esta situación política particular xustificaría, en si mesma, a existencia do tratado de Muwatalli II, o único documento diplomático hitita conservado no que se cita directamente a Wilusa: a aprobación imperial sería imprescindible para reforzar a lexitimidade dun xefe de estado establecido.
Unha conxectura moi incerta supón que, sen ser necesariamente grego, Alaksandu tería adoptado unha identidade helénica para atraer os favores dos pobos veciños de Wilusa: o "nom de guerre" ou, máis ben, nome comercial, en todos os sentidos da palabra, o "nom de guerre" dun príncipe ofrecendo así aos seus socios gregos do segundo milenio unha identidade moi compracentemente helenizada.Tourraix 2000, p. 61 Este dobre nome quizais resulte dun matrimonio mixto, greco-anatolio, ou de vínculos privilexiados cos gregos.Bachvarova 2016, p. 351.
Bachvarova formula a hipótese de que o helenismo real ou "inventado" de Alaksandu puido contribuír a reorientar a Troia cara ao espazo do Exeo: eses residentes "mixtos" prepararían a integración da cidade na cultura grega arcaica da época escura.Bachvarova 2016, pp. 431-432
Reinado