O fentanilo é un potente opioide agonista sintético usado como analxésico. Ten unha potencia superior á morfina, polo que úsase a doses máis baixas que esta, sendo o efecto final a doses equivalentes semellante ao da morfina. Utilízase por vía transdérmica en forma de parches, que liberan gradualmente o medicamento, por vía sublingual, en forma de spray nasal, comprimidos de succión, por vía intravenosa e epidural. Por vía intravenosa ten un inicio de acción rápido de 30 segundos e un efecto máximo de 5 a 15 minutos, cunha duración de acción de 30 a 60 minutos. Por vía epidural ou intradural, o inicio da acción ten lugar entre 4 e 10 minutos despois da administración, o efecto máximo alcánzase nuns 30 minutos e a duración da acción é de 1 a 2 horas. Elimínase principalmente polo metabolismo hepático.Uso del fentanilo en pacientes oncológicos. terminales. (En castelán). Información terapéutica del Sistema Nacional de Salud, Vol. 29–N.º 3-2005
Os efectos secundarios comúns inclúen náuseas ou vómitos, estrinximento, sedación, confusión e lesións relacionadas coa mala coordinación. Os efectos secundarios graves poden incluír diminución da frecuencia respiratoria (depresión respiratoria), síndrome serotoninérxico, hipotensión ou desenvolvemento de trastornos por uso de opioides. O fentanilo actúa principalmente activando os receptores opioides μ. O seu poder analxésico é unhas 100 veces maior que o da morfina e unhas 50 veces maior que o da heroína. Algúns análogos do fentanilo, como o carfentanilo, son ata ~10.000 veces máis potentes que a morfina.
O fentanilo foi sintetizado por primeira vez por Paul Janssen en Bélxica en 1960 e aprobado para uso médico nos Estados Unidos en 1968. En 2015, utilizáronse 1.600 kg (3.500 libras) na atención sanitaria a nivel mundial. En 2017, o fentanilo foi o opiáceo sintético máis utilizado na medicina, e foi o medicamento nº 250 máis prescrito nos Estados Unidos, con máis de 1,7 millóns de receitas. Está incluído na Lista de Medicamentos Esenciais da Organización Mundial da Saúde.
Nos últimos anos, o fentanilo irrompeu no mercado norteamericano de drogas ilegais, aproveitando a demanda preexistente de opioides como heroína e medicamentos recetados. En 2016, o fentanilo e os seus análogos foron a causa máis común de morte por sobredose nos Estados Unidos con máis de 20.000 casos, aproximadamente a metade de todas as mortes relacionadas con opiáceos. A maioría dos casos de morte por sobredose debéronse a fentanilo fabricado ilegalmente. Existe a preocupación de que a crecente demanda poida resultar moi atractiva para o crime organizado e os aspirantes a criminais, especialmente aqueles que operan en áreas do Triángulo dourado no sueste asiático e no estado de Shan en Myanmar (antiga Birmania), onde a produción de drogas sintéticas expandiuse drasticamente ao longo da última década. En comparación coa heroína, é máis potente, ten maiores marxes de beneficio e, por ser compacta, ten unha loxística máis sinxela. Pode reducir, ou mesmo substituír por completo, a subministración de heroína e outros opioides.El fentanilo, la droga que está causando una tragedia en Estados Unidos, eldiario.es, The Guardina, Melody Schreiber, 5 de decembro de 2021
Estrutura química e síntese
thumb|dereita|Fentanilo en po (fentanilo ao 23%) incautados pola policía nos Estados Unidos Os analxésicos opioides son fármacos agonistas dos receptores opioides. Un exemplo claro é o fentanilo, que se clasifica como un derivado sintético do opio. Como moitos dos seus análogos, está relacionado coa fenilpiperidina e ten residuos de piperidina con funcionalidade na posición 4. O modelo de substitución da piperidina é similar ao da familia de butirofenonas neurolépticas.
A súa fórmula química é C22H28N2O, coñecido tamén como citrato de fentanilo. O seu nome químico é 2-hidroxi-1,2,3-propanotricarboxilato de N-fenil-N-(1-(2-feniletil)-4-perivinil)propanamida (1:1).
A síntese de fentanilo realízase en 4 etapas, a partir dunha molécula de clorhidrato de 4-piperidiona. Este reacciona inicialmente co bromuro de fenetilo, dando lugar a N-fenil-4-pepiridinona, tamén coñecida como PNP. Os intermedios PNP son entón tratados con anilina. O seguinte paso é reducir o PNP con borohidruro de sodio, converténdose en 4 anilina-"N"-fenil-piperidina (ANPP). Finalmente, o ANPP reacciona con anhídrido propiónico.
Mecanismos de actuación
thumb|Un aerosol nasal de fentanilo cunha dose de 100 μg por uso. O fentanilo, como todos os analxésicos opioides sintéticos, produce analxesia principalmente mediante a activación de tres receptores estereoespecíficos presinápticos e postsinápticos (μ), (K), (δ) que se atopan no sistema nervioso e noutros tecidos. A resposta farmacodinámica dun opioide depende do receptor ao que se une, da súa afinidade polo receptor e de se o opioide é un agonista ou antagonista. No caso do fentanilo, ten unha alta afinidade de unión co receptor opiáceo (μ) e unha afinidade inferior, pero presente, polo opioide (K).
O fentanilo únese principalmente aos receptores da proteína G acoplados a opioides (μ) e, ao imitar as endorfinas, inhibe a actividade da adenil ciclase. Deste xeito, prodúcese unha hiperpolarización da neurona resultante, suprimindo as descargas espontáneas e as respostas evocadas. Os opioides tamén poden interferir co transporte de ións calcio e actuar sobre a membrana presináptica, interferindo coa liberación de neurotransmisores.
O fentanilo ofrece algúns dos efectos típicos doutros opioides a través do seu agonismo dos receptores opioides. A súa potencia é moi alta e grazas a iso pode penetrar máis facilmente no sistema nervioso central . A curta duración non se debe ao rápido metabolismo ou excreción, senón ao feito de que o fentanilo se redirixe desde o cerebro a outras partes do corpo.
Os primeiros efectos que manifesta o fentanilo están no SNC e nos órganos que conteñen músculo liso. O fentanilo produce analxesia, euforia, sedación, diminución da capacidade de concentración, náuseas e vómitos, sensación de calor no corpo e retención de urina. O fentanilo produce depresión ventilatoria principalmente por un efecto depresor directo sobre o centro ventilatorio do sistema nervioso central. Pode provocar rixidez dos músculos esqueléticos, especialmente nos músculos torácicos e abdominais, en grandes doses parenterais administradas rapidamente.
Usos médicos
thumb|Un parche transdérmico de fentanilo cunha taxa de liberación de 12 microgramos por hora, no brazo dunha persoa. Segundo a Organización Mundial da Saúde (OMS), o fentanilo está incluído no "terceiro chanzo" da escaleira analxésica para o tratamento da dor, despois dos antiinflamatorios non-esteroides. O fentanilo emprégase como fármaco para aliviar a dor intensa aguda e crónica, sempre baixo control médico, xa que é un opiáceo. A vía transdérmica úsase xeralmente nesta indicación mediante a aplicación da substancia en forma de parches, absorbéndose o principio activo a través da pe e pasando ao sangue.
Tamén se usa en forma de comprimidos sublinguais, comprimidos de succión ou solución nasal no tratamento da dor irruptiva oncolóxica: en episodios específicos e repentinos de dor que se producen a pesar de continuar o tratamento con doses regulares de analxésicos orais ou transdérmicos, estupefacientes ou opioides.
Formas de administración
Existen varias formas de administración deste ingrediente activo. Pódense clasificar segundo a súa dosificación en parches transdérmicos, comprimidos sublinguais, pastillas de absorción oral e solucións de pulverización nasal. O nome comercial é variable en función do laboratorio que comercializa o produto.
Parche transdérmico: Aplícase sobre a pel e ten a función de liberar o principio activo de forma continua durante un período de 72 horas. Deste xeito, o fentanilo absórbese lentamente a través da pel e distribúese por todo o corpo. Utilízase como un potente analxésico para pacientes adultos con dor crónica que non responden a outros tratamentos. Véndese en parches de 12, 25, 50, 75 e 100 microgramos/hora.
Comprimido sublingual: esta presentación prescríbese a persoas que xa están tomando potentes medicamentos para a dor, especialmente pacientes con cancro, pero que precisan tratamento para os picos de dor aguda. Véndese en comprimidos de 50, 100, 200, 300, 400, 500, 600 ou 800 microgramos.
Comprimido de succión: esta presentación de fentanilo véndese en forma de tableta de succión cun aplicador oral integrado, como unha "piruleta". Cada recipiente contén varias doses de fentanilo cun aplicador individual para cada unha. Utilízase en caso de dor irruptiva aguda. O medicamento disólvese e é absorbido a través da mucosa oral ata a circulación sanguínea. Esta forma permite que se absorba rapidamente e así aliviar a dor aguda. As doses que existen no mercado son 200, 400, 600, 800, 1200 e 1600 microgramos.Agencia española del medicamento. Consultado o 3 de xuño do 2016
Solución para uso nasal: é unha solución de fentanilo que se aplica pulverizando por vía nasal. Utilízase como complemento aos tratamentos con outros opiáceos, para a dor crónica severa do cancro. Véndese en formatos de 100 ou 400 microgramos de fentanilo por spray.
Efectos adversos
thumb|upright=1.7|Mortes anuais por sobredose nos EUA e algunhas das drogas implicadas (en inglés). Entre as máis de 70.200 mortes estimadas en 2017, o aumento máis pronunciado produciuse entre as mortes relacionadas con fentanilo e análogos de fentanilo (outros opioides sintéticos) con máis de 28.400 mortes por sobredose. thumb|upright=1.7|Mortes anuais nos EUA en inglés. Inclúe outros opioides sintéticos, predominantemente fentanilo.
Os efectos secundarios do fentanilo pódense considerar en gran parte os mesmos que os de calquera outro opioide e clasifícanse en cinco grupos segundo a frecuencia coa que se producen na poboación. Cabe destacar a dependencia ou síndrome de abstinencia tras un consumo prolongado ou en caso de retirada súbita do tratamento. Isto levaría a síntomas relacionados coa abstinencia, como diarrea, vómitos e escalofríos. Os efectos secundarios pódense dividir en varios grupos, dependendo da súa frecuencia.
Moi frecuentes: somnolencia, dor de cabeza, mareos, náuseas, vómitos, estrinximento, sudación, febre e comezón espontánea. Aparecen en 1 de cada 10 pacientes.
Frecuentes: son aqueles que aparecen en cando menos 1 de cada 100 pacientes, por exemplo fatiga polo efecto deprimente sobre a función cerebral, nerviosismo, falta de apetito, dor de estómago e boca seca.
Pouco frecuentes: ocorren en 1 de cada 1.000 pacientes e inclúen estados inexplicables de euforia, perda de memoria, insomnio, alucinacións, tremores, trastornos da fala como disartria, cambios na presión arterial, diarrea e redución da frecuencia respiratoria.
Raros: afectan a 1 de cada 10 000 pacientes, por exemplo alteracións do ritmo cardíaco (bradicardia), vasodilatación, retención de auga e sensación de frío.
Moi raros: aparece en menos de 1 de cada 10 000 pacientes, estes son delirio, anafilaxe, excitación, astenia (sensación xeneralizada de cansazo, fatiga e debilidade física e psíquica), depresión, ansiedade, disfunción sexual, convulsións, alteracións da visión, depresión ou parada respiratoria, obstrución intestinal e secreción reducida de ouriños.
O uso deste medicamento durante o embarazo e a lactación materna é perigoso xa que pode aumentar o risco de aborto espontáneo ou parto prematuro, así como desprendimento da placenta, hemorraxias posparto e preeclampsia (unha condición asociada a altos niveis de proteinuria na urina) e aumento da presión arterial). Ademais, en referencia á saúde do recentemente nado, suporía un alto risco de desenvolver síndrome de abstinencia posparto ou padecer síndrome de morte súbita durante os primeiros meses de vida.