Juma Xipaia, nada en 1991, é unha activista indíxena brasileira, líder do pobo xipaia, e a primeira muller en ser líder da rexión do Xingú Medio. É recoñecida internacionalmente pola súa defensa dos dereitos indíxenas, a protección ambiental e a súa resistencia contra o proxecto da represa hidroeléctrica Belo Monte na Amazonia.
Traxectoria Juma Xipaia naceu en 1991 na aldea de Tucamã, no río Iriri no Pará, no Brasil. Ao medrar nunha pequena comunidade indíxena, foi testemuña dos profundos cambios culturais e ambientais provocados polo desenvolvemento externo. Aos 13 anos, comezou a participar no activismo, inspirada polas loitas das comunidades veciñas contra os grandes proxectos de infraestruturas.
En 2006, deixou a súa aldea para estudar en Altamira e máis tarde estudou dereito en Belém. Desilusionada pola fenda entre o dereito e a xustiza, deixou a facultade de dereito despois de dous anos e pasou a ser estudante de medicina na Universidade Federal do Pará.
Liderado e activismo Aos 24 anos, Xipaia converteuse na primeira xefa (cacique) da rexión do Xingu Medio, dirixindo a aldea de Tukamã. O seu liderado rompeu as barreiras de xénero nun papel tradicionalmente dominado polos homes e trouxo novas perspectivas á gobernanza indíxena.
É coñecida pola súa aberta resistencia ao encoro hidroeléctrico de Belo Monte, un proxecto masivo no río Xingu que causou desprazamentos, danos ambientais e perda cultural para as comunidades indíxenas e ribeireñas. Xipaia expuxo a corrupción relacionada coa construción do encoro e denunciou a falta de consulta cos pobos indíxenas, o que levou a ameazas, intimidación e un atentado case mortal contra a súa vida e a dos seus fillos.
En 2017, tras repetidas ameazas e un intento de asasinato, Xipaia fuxiu a Suíza durante un ano, onde se dirixiu ás Nacións Unidas e presentou queixas formais pola violencia e a destrución ambiental na Amazonia. Máis tarde volveu ao Brasil, afirmando que "non había nada peor que estar lonxe dos meus fillos por razóns de seguridade".
De volta na Amazonia, Xipaia continúa a defender os dereitos indíxenas, a protección ambiental e a preservación do coñecemento tradicional. En 2020, fundou o Instituto Juma, que promove a autonomía indíxena, o desenvolvemento sostible e a revitalización cultural. Tamén traballa como asesora do Movemento de Mulleres de Xingu e apoia iniciativas para combinar coñecementos tradicionais e científicos en beneficio da súa comunidade.
A súa comunidade está a construír actualmente a aldea de Carimã como centro de medicina tradicional e prácticas sostibles.
Na cultura popular O 14 de xuño de 2025, estreouse un documental titulado Yanuni e dirixido por Richard Ladkani, que salienta o papel de Juma na defensa do seu pobo e da selva tropical contra a minaría ilegal, a apropiación de terras e a explotación corporativa.
Notas
Categoría:Nados en 1991 Categoría:Activistas do Brasil Categoría:Indixenistas de América Categoría:Ecoloxistas do Brasil