En psicoloxía, socioloxía e filosofía, a axencia (do latín agentia, de agere, "facer" ou "actuar") é a capacidade dun individuo (un axente) para actuar de forma independente e facer as súas propias eleccións libres. O concepto entrelázase co sentido de autonomía, o libre albedrío e a vontade, e refírese á crenza ou capacidade dunha persoa para influír na súa propia vida e no mundo que a rodea.
Na psicoloxía cognitiva e social, a axencia refírese á capacidade humana de intervir no mundo con intencionalidade. O individuo con axencia non é un simple espectador da súa vida ou un produto pasivo da súa contorna, senón un actor reflexivo, capaz de planificar, prever consecuencias e regular o seu propio comportamento. O psicólogo Albert Bandura foi un dos principais teóricos neste campo, vinculando a axencia co concepto de autoeficacia.
Doutra banda, o sentido de axencia (SA) ou experiencia de axencia é un concepto fundamental na neuropsicoloxía e na fenomenoloxía, que se refire á conciencia subxectiva de que un mesmo é o iniciador, executor e controlador das súas propias accións volitivas no mundo. As alteracións neste sentido de axencia son centrais en diversas psicopatoloxías, como a esquizofrenia ou a síndrome da man estraña.
Concepto e definicións O concepto de axencia abarca múltiples dimensións dependendo da disciplina desde a que se aborde:
En Psicoloxía: Refírese á capacidade cognitiva de tomar decisións, exercer control sobre a propia conduta e ter consciencia desa capacidade (sentido de axencia). Implica funcións executivas, intencionalidade e autorregulación. En Socioloxía: A axencia contrástase coa estrutura. Mentres que a estrutura comprende os patróns sociais rutinizados, institucións e normas que limitan o comportamento, a axencia é a capacidade dos individuos para actuar independentemente e desafiar ou transformar esas estruturas sociais. En Filosofía: Relaciónase coa axencia moral, é dicir, a capacidade de realizar xuízos morais e ser responsable das propias accións (imputabilidade).
A axencia na psicoloxía cognitiva e eocial
A teoría cognitiva social de Albert Bandura O psicólogo canadense Albert Bandura desenvolveu a teoría máis influente sobre a axencia humana dentro da psicoloxía na súa Teoría Cognitiva Social. Segundo Bandura, as persoas son produtoras e, ao mesmo tempo, produtos dos seus sistemas sociais. A mente humana non é só reactiva a estímulos externos, senón que é xenerativa, creativa e proactiva.
Bandura identifica catro propiedades fundamentais da axencia humana:
Intencionalidade (Intentionality): As accións humanas non acontecen por accidente. As persoas forman intencións que inclúen plans de acción e estratexias para realizalos. A intencionalidade implica un compromiso proactivo para acadar obxectivos futuros. Previsión (Forethought): Implica a capacidade temporal de pensar no futuro. As persoas establecen metas, anticipan as consecuencias probables das accións prospectivas e guían e motivan o seu comportamento baseándose nestas previsións. A previsión traduce o futuro nun motivador e regulador do comportamento no presente. Autorreactividade (Self-reactiveness): Un axente non só planifica, senón que tamén é capaz de construír e regular os cursos de acción apropiados. Isto inclúe o control moral e a automotivación. A autorreactividade vincula o pensamento coa acción a través da autorregulación. Autorreflexividade (Self-reflectiveness): É a capacidade de pensar e avaliar os propios pensamentos e accións. As persoas examinan o seu propio funcionamento, avalían a eficacia das súas estratexias (o que xera a autoeficacia), os seus valores morais e o significado das súas procuras.
Modos de axencia segundo Bandura Bandura tamén propuxo que a axencia humana pode exercerse de tres xeitos diferentes:
Axencia persoal directa: Cando a persoa actúa directamente sobre o seu contorno para acadar os seus obxectivos. Axencia delegada (Proxy agency): Cando as persoas non teñen o control directo sobre as condicións sociais ou institucionais, polo que tentan que outras persoas (con poder, coñecemento ou influencia) actúen no seu favor para acadar os resultados desexados. Axencia colectiva: As persoas agrupan os seus coñecementos, habilidades e recursos, e actúan de forma concertada para dar forma ao seu futuro colectivo. É fundamental en movementos sociais, sindicatos e organizacións comunitarias.
Autoeficacia e axencia O concepto de autoeficacia (self-efficacy) é o núcleo da teoría da axencia de Bandura. Defínese como a crenza nas propias capacidades para organizar e executar os cursos de acción necesarios para xestionar situacións futuras. As crenzas de autoeficacia inflúen en como as persoas pensan, senten, se motivan e actúan. Se un individuo non cre que as súas accións poden producir os resultados desexados, terá pouca motivación para actuar ou para perseverar ante as dificultades, minguando así a súa axencia.
O sentido de axencia (perspectiva neuropsicolóxica) O sentido de axencia (SA) refírese á experiencia fenomenolóxica previa á reflexión de "eu son quen está a causar esta acción". Distínguese do sentido de propiedade (sense of ownership), que é a sensación de que o meu corpo me pertence e de que son eu quen está experimentando un movemento (incluso se este movemento é pasivo ou provocado por unha forza externa).
Por exemplo, se alguén empurra o meu brazo, teño un sentido de propiedade (é o meu brazo o que se move), pero non teño sentido de axencia (non fun eu o autor dese movemento). Se eu levanto o brazo voluntariamente para saudar, experimento tanto propiedade coma axencia.
O modelo do comparador (comparator model) Na neurociencia cognitiva da acción, o modelo predominante para explicar o sentido de axencia é o modelo do comparador, orixinado no control motor. Segundo este modelo, o sistema nervioso central envía unha orde motora aos músculos para executar unha acción. Simultaneamente, xérase unha copia desa orde (unha copia eferente ou efferent copy).
Esta copia eferente utilízase para facer unha predición (modelo directo) das consecuencias sensoriais esperadas da acción. Cando se realiza a acción, o cerebro compara a retroalimentación sensorial real (o que realmente se sente e se ve) coa predición.
Coincidencia (Match): Se a predición e a sensación real coinciden, o cerebro etiqueta a acción como autoxerada e redúcese a atención sobre as consecuencias sensoriais (este é o motivo polo cal as persoas non poden facerse cóxegas a si mesmas: o cerebro predí a consecuencia e atenúa a sensación). Xérase o sentido de axencia. Discrepancia (Mismatch): Se hai un erro de predición (o resultado sensorial non coincide co esperado), o movemento atribúese a unha fonte externa ou interprétase que a acción fallou, diminuíndo ou eliminando o sentido de axencia.
Correlatos neuroanatómicos Os estudos de neuroimaxe (como a fMRI e o PET) identificaron varias áreas do cerebro implicadas na xeración e procesamento do sentido de axencia:
Área motora suplementaria (SMA) e pre-SMA: Implicadas na preparación e iniciación interna das accións voluntarias. A súa estimulación pode inducir un "desexo " ou urxencia (urge) de moverse. Córtex parietal posterior: Especialmente o lóbulo parietal inferior dereito, que xoga un papel crucial no seguimento do modelo do comparador. Unha alta actividade nesta área adoita estar correlacionada con experiencias de discrepancia (perda de axencia, atribución de accións a outros). Insula: Asociada ao sentido de axencia consciente e á integración da información sensoriomotora e afectiva. Cerebelo: Fundamental para xerar as predicións precisas (copias eferentes) das consecuencias sensoriais do movemento.
O desenvolvemento da axencia A ontoxenia da axencia estuda como se desenvolve esta capacidade desde o nacemento.
Na infancia temperá Os recentemente nados non posúen un sentido de axencia completamente desenvolvido, pero mostran rudimentos temperáns. Ao redor dos 2 meses de idade, os bebés comezan a notar as continxencias entre as súas accións e os eventos ambientais (por exemplo, mover as pernas para facer soar un móbil no berce). Esta descuberta da causalidade persoal xera un estado de alerta positiva e pracer, coñecido na psicoloxía do desenvolvemento como as primeiras experiencias de eficacia motora.
Cara aos 9-12 meses, xorde a axencia compartida ou atención conxunta. O neno comeza a entender a outras persoas como axentes intencionais, o que lle permite sinalar obxectos para dirixir a atención dos adultos e participar en interaccións recíprocas.
Na nenez media e adolescencia A medida que as funcións executivas no córtex prefrontal maduran, os nenos desenvolven unha maior capacidade de previsión, planificación e control inhibitorio. Na adolescencia, a axencia expándese ao ámbito da construción da identidade e as crenzas morais. O desenvolvemento cognitivo permite un modo de autorreflexividade moito máis sofisticado, levando ao mozo a cuestionarse como a súa acción encaixa coas normas sociais e cal é o seu propósito vital.
Axencia e Psicopatoloxía A alteración do sentido de axencia é unha característica central de múltiples trastornos neurolóxicos e psiquiátricos, o que demostra a fraxilidade e a complexidade deste mecanismo cognitivo subxacente.
Esquizofrenia Na esquizofrenia, particularmente nos síntomas de primeira orde descritos por Kurt Schneider, obsérvase unha profunda desorde no sentido de axencia e propiedade.
Delirios de control: O paciente cre que as súas propias accións, pensamentos ou emocións non son xerados por el mesmo, senón por forzas ou entidades externas (p. ex., "Os extraterrestres están a mover as miñas mans" ou "A CIA inseriu pensamentos na miña cabeza"). Inserción do pensamento: A experiencia de que pensamentos alleos foron introducidos na propia mente. Alucinacións auditivas: A incapacidade do mecanismo comparador para etiquetar a fala interna subvocal como autoxerada provoca que os propios pensamentos do individuo sexan percibidos como voces externas, atribuídas a outros axentes.
Desde a perspectiva do modelo do comparador, proponse que na esquizofrenia existe un defecto na xestión da copia eferente. Ao non prever as consecuencias sensoriais das propias accións, estas percíbense con sorpresa ou como impostas dende fóra.
Síndrome da man estraña (Alien Hand Syndrome) A síndrome da man estraña é un raro trastorno neurolóxico (frecuentemente causado por lesións no corpo caloso, nos lobos frontais ou parietais por ictus ou tumores) no cal unha das mans do paciente parece adquirir "vontade propia". A man pode coller obxectos, desabotoar a roupa que a outra man acaba de abotoar, ou mesmo tentar estrangular ao propio paciente. O individuo ten un sentido de propiedade (sabe que a man é súa) pero unha total perda de axencia (non pode controlar o que fai a man e síntese como un espectador da mesma).
Depresión e indefensión aprendida Na depresión clínica, obsérvase a miúdo unha atrofia xeneralizada da axencia persoal. Isto relaciónase co concepto de indefensión aprendida de Martin Seligman. Se unha persoa está sometida repetidamente a eventos adversos incontrolables, pode desenvolver a crenza cognitiva de que nada do que faga cambiará o resultado. Esta perda de autoeficacia e axencia conduce á pasividade, apatía e desespero, perpetuando o ciclo depresivo.
As terapias cognitivas e da conduta (TCC) para a depresión céntranse, en gran medida, en restaurar o sentido de axencia do paciente, axudándolle a recoñecer as áreas da súa vida onde si pode exercer control e reestruturando as atribucións causais negativas.
A axencia na psicoloxía sociocultural e a socioloxía
O debate estrutura vs. axencia Nas ciencias sociais, un dos debates teóricos máis perdurables é o da estrutura fronte á axencia. A pregunta central é: Son os individuos libres de elixir e actuar (axencia), ou o seu comportamento está determinado por forzas sociais a grande escala (estrutura)?