miniatura|200px|Propaganda Fascista que dice: "As fechorías do bolxevismo en 1919; Os beneficios do fascismo en 1923..." Nas ciencias sociais, unha ideoloxía é un conxunto normativo de emocións, ideas e crenzas colectivas que son compatibles entre si e están especialmente referidas á conduta social humana. As ideoloxías describen e postulan modos de actuar sobre a realidade colectiva, xa sexa sobre o sistema xeral da sociedade ou nun ou varios dos seus sistemas específicos, como o económico, social, científico-tecnolóxico, político, cultural, moral, relixioso, medioambiental ou outros relacionados co ben común. O historiador español José Luís Rodríguez Jiménez definiu a ideoloxía como «un universo de valores ou conxunto de ideas que reflicten unha concepción do mundo, codificados nun corpo doutrinal, co obxectivo de establecer canles de influencia e de xustificación dos seus intereses [do grupo social ou político que o sostén]:).
As ideoloxías adoitan constar de dous compoñentes: unha representación do sistema, e un programa de acción. A representación proporciona un punto de vista propio e particular sobre a realidade vixente, observándoa desde unha determinada perspectiva composta por emocións, percepcións, crenzas, ideas e razoamentos, a partir do cal analizase e comparase cun sistema real ou ideal alternativo, finalizando nun conxunto de xuízos críticos e de valor que expoñen un punto de vista superior á realidade vixente. O programa de acción ten como obxectivo achegar no posible o sistema real existente ao sistema ideal pretendido.
Pola súa receptividade fronte ao cambio, hai ideoloxías que pretenden a conservación do sistema —conservadoras—, a súa transformación radical e súbita —revolucionarias—, o cambio gradual —reformistas—, ou a readopción dun sistema previamente existente —restaurativas—.
Pola súa orixe, alcance e propósito, as ideoloxías poden desenvolverse gradualmente a través da observación, o diálogo, o axuste mutuo e o consenso sobre o que é considerado socialmente correcto, desviado ou daniño, ou ben ser impostas (mesmo por medio da violencia) por un grupo dominante especialmente interesado en xerar influencia, condución ou control colectivo, sen distinción se este é un grupo social, unha institución, ou un movemento político, social, relixioso ou cultural ou se o seu propósito céntrase en promover o ben común ou un interese particular.
O concepto de ideoloxía diferénciase do de cosmovisión (Weltanschauung) en que este se proxecta a unha civilización ou sociedade enteira, nese caso está relacionado co concepto de ideoloxía dominante, cando esta abarca todos os sistemas específicos da sociedade e é compartida por unha ampla maioría da poboación. Pola súa natureza colectiva, o concepto de cando en cando restrínxese ao modo de pensar dun individuo illado ou particular.
Orixe do termo
O termo ideoloxía foi formulado por Antoine Destutt de Tracy (Mémoire sur la faculté de penser, 1796), e orixinalmente denominaba á ciencia que estuda as ideas, o seu carácter, a orixe e as leis que as rexen, así como as relacións cos signos que as expresan. Medio século máis tarde, o concepto dótase dun contido combativo por Carlos Marx, para quen a ideoloxía é o conxunto de ideas (erróneas na súa maior parte) cuxa relación coa realidade é menos importante que o seu obxectivo, que é evitar que os oprimidos perciban o seu estado de opresión. Desde un punto de vista ou outro, o concepto adquire unha tinguidura pexorativa do que non se desprendeu. Historia O termo «ideoloxía» e o sistema de ideas asociado a el foron desenvolvidos en 1796 por Antoine Destutt de Tracy (1754-1836), quen concretou as súas ideas mentres se atopaba en prisión (de novembro de 1793 a outubro de 1794) á espera de xuízo durante o Reinado do Terror da xullo de 1794. Durante o seu encarceramento, leu as obras de Locke e Étienne Bonnot de Condillac.
Coa esperanza de sentar unhas bases sólidas para as ciencias moral e política, Tracy acuñou o termo «ciencia das ideas», baseandose en dous elementos: (1) as sensacións que experimentan as persoas ao interactuar co mundo material; e (2) as ideas que se forman nas súas mentes por mor desas sensacións. Tracy concibiu a «ideoloxía» como unha filosofía liberal que defendería a liberdade individual, a propiedade, o mercado libre e os límites constitucionais ao poder político do Estado. Sostén que, entre estes aspectos, «ideoloxía» é o termo máis xenérico, xa que a «ciencia das ideas» tamén abarca o estudo da súa expresión e dedución. O golpe de estado que derrocou a Maximilien de Robespierre en xullo de 1794 permitiu a Tracy continuar co seu traballo. Tracy reaccionou ante a fase terrorista da revolución (durante o réxime napoleónico, de 1799 a 1815, no marco das guerras napoleónicas) tentando elaborar un sistema racional de ideas co que contrarrestar os impulsos irracionais da turba que case o destruíron.
Unha fonte temperá posterior para o significado case orixinal de "ideoloxía" é a obra de Hippolyte Taine sobre o Antigo Réxime, As orixes da Francia contemporánea (Les Origines de la France Contemporaine), volume I (1875). Describe a "ideoloxía" como algo semellante ao ensino de filosofía a través do método socrático, aínda que sen ampliar o vocabulario máis alá do que o lector xeral xa posuía e sen os exemplos de observación que a ciencia práctica requiriría. Taine identifícaa non só con Tracy, senón tamén co seu medio, e inclúe a Condillac como un dos seus precursores.
Napoleón Bonaparte (1769–1821) chegou a considerar a «ideoloxía» como un termo despectivo, que adoitaba lanzar contra os seus adversarios liberais no «Instituto de Francia» de Tracy. Segundo a reconstrución histórica de Karl Mannheim sobre os cambios no significado de «ideoloxía», o significado moderno da palabra xurdiu cando Napoleón utilizouna para describir aos seus opoñentes como «os ideólogos».. A obra principal de Tracy, Os elementos da ideoloxía (, publicada entre 1804 e 1815), traduciuse pronto ás principais linguas europeas.
No século posterior ás formulacións de Tracy, o termo «ideoloxía» oscilou entre connotacións positivas e negativas. Cando os gobernos posnapoleónicos adoptaron unha postura reaccionaria, o concepto influíu nos pensadores italianos, españois e rusos que comezaran a autodenominarse «liberais» e que tentaron reavivar a actividade revolucionaria a principios da década de 1820, incluídas as sociedades dos carbonarios en Francia e Italia e os decembristas en Rusia. Karl Marx (1818-1883) adoptou o sentido negativo do termo que lle daba Napoleón, utilizándoo nos seus escritos, nos que nunha ocasión describiu a Tracy como un fischblütige Bourgeoisdoktrinär (un doutrinario burgués de sangue de peixe).de Tracy, Antoine Destutt. 1817. Les Éléments d'idéologie, (3rd ed.). p. 4, as cited in Mannheim, Karl. 1929. "The problem of 'false consciousness.'" In Ideologie und Utopie. 2nd footnote. Desde entón, o termo perdeu parte da súa connotación pexorativa (a rutina do eufemismo), e converteuse nun termo neutro na análise das diferentes opinións políticas e puntos de vista dos grupos sociais.Eagleton, Terry (1991) Ideology: An Introduction, Verso, p. 2 Aínda que Marx situou o termo no contexto da loita de clases e a dominación,Tucker, Robert C (1978). The Marx-Engels Reader, W. W. Norton & Company, p. 3.Marx, MER, p. 154 outros consideraban que era un elemento indispensable do funcionamento institucional e da integración social.Susan Silbey, "Ideology". . Cambridge Dictionary of Sociology.
En paralelo ás ideas rusas postsoviéticas sobre as monoideoloxías de (por exemplo) o monoteísmo, Walter Brueggemann (1933-2025) analizou a «extensión ideolóxica» en contextos históricos relixiosos e políticos.
Definicións e análises Existen moitos tipos diferentes de ideoloxías, entre elas as políticas, as sociais, as epistemolóxicas e as éticas. As análises recentes tenden a postular que a «ideoloxía» é un «sistema coherente de ideas» que se basea nuns poucos supostos básicos sobre a realidade que poden ter ou non unha base factual. A través deste sistema, as ideas convértense en patróns coherentes e repetitivos mediante as eleccións subxectivas continuas que realizan as persoas. Estas ideas serven como semente ao redor da cal crece o pensamento posterior. A crenza nunha ideoloxía pode ir desde a aceptación pasiva até a defensa fervente. Definicións, como as de Manfred Steger (en) e Paul James (en), fan fincapé tanto na cuestión dos patróns como nas afirmacións continxentes sobre a verdade. Escribiron: "As ideoloxías son conxuntos estruturados de ideas e conceptos imbuídos de normas, que inclúen representacións particulares das relacións de poder. Estes mapas conceptuais axudan ás persoas a orientarse na complexidade do seu universo político e transmiten afirmacións sobre a verdade social".James, Paul, and Manfred Steger. 2010. Globalization and Culture, Vol. 4: Ideologies of Globalism . Londres: Sage.
Nas obras de George Walford e Harold Walsby leváronse a cabo estudos sobre o concepto de ideoloxía en si mesmo (máis que sobre ideoloxías concretas) baixo o nome de «ideoloxía sistemática», nos que se tenta explorar as relacións entre a ideoloxía e os sistemas sociais. David W. Minar describe seis formas diferentes nas que se utilizou a palabra «ideoloxía»: Como un conxunto de determinadas ideas con certo tipo de «contido», normalmente normativo; Como a «forma ou estrutura lóxica interna» que as ideas teñen dentro dun conxunto; Polo papel que desempeñan as ideas na «interacción social humana»; Polo papel que desempeñan as ideas na «estrutura dunha organización»; Como significado, cuxo propósito é a «persuasión»; e Como o «locus» da interacción social. Para Willard A. Mullins, o concepto de «ideoloxía» debe distinguirse dos conceptos relacionados (pero distintos) de "utopía" e "mito histórico". Unha ideoloxía componse de catro características básicas: debe exercer influencia sobre a cognición; debe ser capaz de orientar as avaliacións dun; debe proporcionar orientación para a acción; e debe ser loxicamente coherente.
Socioloxía e ideoloxía miniatura|upright|Ideoloxías enfrontadas: Ronald Reagan dá un discurso flanqueado por bandeiras fronte ó muro de Berlín, 1987. A porta de Brandeburgo, á súa vez, lémbranos o uso da Arte para xustificar a construción do Estado, coma neste caso Prusia-Alemaña Falamos de ideoloxía cando unha idea determinada é amplamente compartida conscientemente por un grupo social nunha sociedade. Ás veces é un trazo fortemente identitario, de forma similar á relixión, a nación, a clase social, o sexo... Ademais os membros do grupo ideolóxico admiten ou non que determinado individuo pertence ó grupo segundo comparta ou non certos presupostos ideolóxicos básicos.
A ideoloxía interpreta e xustifica os actos persoais ou colectivos dos grupos ou clases sociais, a cuxos intereses serve, e explica a realidade dunha forma asumible e tranquilizadora para que poida manterse a interpretación ou xustificación previa tal como estaba no imaxinario individual e colectivo, independentemente da circunstancia real. Do estudo da ideoloxía encárgase a socioloxía do coñecemento, cuxo presuposto básico é que as maneiras de ver o mundo varían socialmente dunha sociedade a outra e dentro de sectores diferentes da mesma sociedade.
Concepto marxista de ideoloxía miniatura|150px|Karl Marx postula que a ideoloxía dominante dunha sociedade é parte integrante da súa superestrutura. Tal coma o materialismo histórico define o concepto, a ideoloxía forma parte da superestrutura, xunto co sistema político, a relixión, a arte e o campo xurídico. Segundo a interpretación clásica, está determinada polas condicións materiais das relacións de produción ou estrutura económica e social e o reflexo que produce é denominado "falsa conciencia".