miniatura|A expansión territorial de Grecia entre 1832-1947.
A Grande Idea (en grego moderno: Μεγάλη Ιδέα / Megáli Idea) era a expresión do sentimento nacional tralo nacionalismo grego nos séculos XIX e XX. Pretendía unir a tódolos gregos nun só Estado nación coa súa capital establecida en Constantinopla. Tomou ante todo a forma dun irredentismo. O termo foi inventado en 1844 por Ioannis Kolettis, primeiro ministro do rei Otto. A Grande Idea dominou toda a política exterior e por conseguinte a política interior de Grecia: da guerra de independencia dos anos 1820, ao problema chipriota dos anos 1970 pasando polas guerras balcánicas de comezos do século XX. O principal adversario de Grecia na súa realización da Grande Idea foi o Imperio Otomán, e posteriormente, Turquía.
Sentimento nacional Peso da ocupación otomá miniatura|Ilustración das Crónicas de Xoán Chartier que representa a toma de Constantinopla, terceiro cuarto do século XV, Biblioteca nacional de Francia.
Os exércitos otománs apoderáronse sucesivamente de Constantinopla en 1453, de Atenas en 1458 e de Mistra, situada moi preto da antiga Esparta, en 1460. Toda forma de Estado grego independente desapareceu entón. Con todo, a administración otomá recoñecía que existía unha poboación á que se podía considerar como "grega". O sistema otomán dos "millets" (nacións) organizaba ás diferentes poboacións do Imperio: había así un millet otomán e un millet xudeu por exemplo. Existían tamén un millet-i Rum ou millet grego. De feito, este incluía a todos os cristiáns ortodoxos, que fosen de lingua grega, búlgara ou romanesa. Este ambigüidade desempeñou máis tarde un papel na definición dos límites da nación grega. O sinal da suxeición principalmente era o imposto haradj. Ata finais do século XVII, engadíase a iso o paidomazoma (obrigación de abastecer aos xanízaros). Estes impostos, e sobre todo a fervenza de reducións de salario efectuados dende arriba cara aos numerosos funcionarios imperiais foron moi mal vistos pola poboación local. Diversas rebelións, como a Revolución de Orloff a miúdo levaban un aumento nas reducións como castigo.Ver por exemplo o Itinerario de Paris a Jerusalén de Chateaubriand, Edición Folio, 2005, p. 214-215. Os kleftes, cuxas exaccións eran unha forma de resistencia ao imposto, están a miúdo considerados como os precursores do movemento de liberación nacional.
O millet grego foi dirixido pola xerarquía da Igrexa ortodoxa. O Patriarca de Constantinopla foi considerado polos Otománs como o xefe da "nación grega". O poder da Igrexa ortodoxa estaba pois moi atado ao poder otomán, polo que a mantención dos intereses otománs na zona carrexaba a mantención dos seus propios intereses, o que lle significou un descrédito importante entre a poboación.R. Clogg, Historia de Grecia, p. 10-14.
Definir un Estado-nación
Así como con todos os movementos nacionais do século XIX, a Grande Idea quería reagrupar nun só e único Estado nación a tódolos gregos. Naceu no pensamento da Ilustración e da Revolución Francesa. Así, a Declaración dos dereitos do home e do cidadán do 26 de agosto de 1789 proclamaba o dereito dos pobos de dispor dos mesmos. Os gregos, sometidos aos otománs, desexaban dispor de idénticos dereitos e ter un "goberno que emanase do consentimento dos gobernados", como o propuña a Declaración de Independencia dos Estados Unidos de América. As ideas ilustradas tocaron aos Phanariotes quen polas súas funcións administrativas e gobernamentais (entre os que destacaban os papeis de intérpretes para a Grande Porta) estaban moi en contacto con Occidente.
miniatura|300x300px|O obxectivo territorial da Grande Idea: O Imperio Bizantino en tempos da dinastía macedónica|centro
Intelectuais gregos estaban tamén no exilio na Europa occidental: Adamantios Koraís pasou toda a Revolución Francesa en París; Rigas Feraios estaba en Viena; había uns mercadores debido á diáspora en Odesa, Venecia ou Marsella. Xornais (como o Mercurio sabio de Anthimos Gazis que era publicado en Viena en 1811 e 1812) e círculos intelectuais foran colocados por estes gregos en toda Europa. En 1803, apareceu en París o Informe sobre o estado actual da civilización en Grecia; en 1806, foi publicado en Livorno un Discurso sobre a liberdade. Estas obras transportaban as ideas das Luces sobre a Liberdade ou o dereito dos pobos de autogobernarse.
Pero, a mesma definición sobre que era "Grego" ou que era o "grego" expuña en si mesmo un problema. Cal principio aplicar: a etnia "grega", relixión ortodoxa "grega", lingua "grega", a xeografía, a historia?
Iakovos Rizos-Neroulos declarou durante a primeira conferencia da Sociedade Arqueolóxica de Atenas, en 1838, sobre a Acrópole de Atenas:
Evocaba aquí o papel dos viaxeiros occidentais, aos do Grand Tour, no nacemento do sentimento nacional grego a finais do século XVIII. O seu interese polos monumentos antigos mostroulle tanto aos gregos eruditos, como ás poboacións locais que existía outra Grecia como referencia ademais da Grecia da igrexa ortodoxa sometida ao poder otomán. Naceron entón en Grecia unha progonoplexia (obsesión polos antepasados) e unha arkhaiotreia (fascinación polo antigo). Comézaselle daquela a colocar aos nenos nomes á antiga. Fíxose o mesmo cos nomes das embarcacións. A cuestión da lingua grega aterrou tamén: a lingua vernácula estivo considerada "contaminada" por palabras estranxeiras (turcas sobre todo). Había que reatopar unha lingua "pura": elixiuse o Ático do Século V a. C.R. Clogg, op. cit., p. 28. A antigüidade fíxose pois a nova referencia para definir "Grecia".
A extensión máxima deste Estado-nación sería, para os máis extremistas, a extensión do mundo grego segundo Estrabón, pero a referencia histórica escollida será: de Italia do sur (Magna Grecia), a Antioquía, pasando por Creta, Chipre e toda Anatolia; do norte, do mar Negro (Ponto Euxino) a Creta, pasando pola mesma Grecia continental, o norte dos Balcáns e Asia Menor. Isto correspondía á extensión do Imperio Bizantino de tempos da dinastía macedónica.
miniatura|Rigas Feraios
Hai que en efecto engadir a este sentimento o traumatismo político e relixioso da toma de Constantinopla polos Otománs en 1453. Constantinopla era a capital relixiosa da ortodoxia e a capital política do Imperio Bizantino. A súa toma coincidiu coa desaparición de Grecia e á suxeición de gregos. A súa liberdade e a súa existencia como nación podía pasar só pola reconquista da "Cidade".
En 1796, mentres se atopaba en Viena, Rigas Feraios, o poeta precursor da insurrección contra os otománs, publicara unha carta de Grecia (Χάρτας της Ελλάδας), prevista nun comezo para ilustrar As Viaxes do mozo Anacharsis en Grecia do francés Jean-Jacques Barthélemy. Se esta carta inmensa (4 metros cadrados) foi centrada sobre a Grecia antiga (a historia antiga é a única historia representada sobre a carta), incluía a Constantinopla, e Valaquia; pero tamén as actuais Bosnia e Hercegovina, Serbia e Albania. A Grecia descrita comprendía de feito todos os Balcáns e Romanía. A lingua desta entidade debía ser o grego, elemento de base da definición da nacionalidade. A carta de Rigas sufriu da execución do seu creador, máis en 1800, a Anthimos Gazis, publicou unha versión simplificada, engadindo a iso a Magna Grecia e Chipre.Jean-Yves Guiomar y Marie-Thérèse Lorain, «La carte de Grèce de Rigas et le nom de la Grèce », en Annales historiques de la Révolution française, Número 319. (en francés)
Guerra de independencia miniatura|esquerda|280px|Grecia en 1834
A guerra de independencia de Grecia foi primeiro unha guerra de liberación, unha loita contra a opresión otomá. Os movementos principais efectuáronse no Peloponeso e ao redor de Atenas. Houbo tamén uns combates no Epiro (sobre todo por mor de Ali Pasha). A vitoria final foi obtida grazas ao apoio das grandes potencias, Francia, o Reino Unido e Rusia, (que logo se fixeron chamar "Potencias Protectoras" do novo reino grego) con, entre outras cousas, a batalla de Navarino e a expedición francesa de Morea. Os gregos non se acharon en situación de obter todo o que querían no momento das negociacións que seguiron o fin do conflito. Co fin de coidarse aínda do Imperio Otomán, a Conferencia de Londres de 1830 fixou as fronteiras do novo Estado. Grecia debía contentarse co Peloponeso, cunha parte de Rumelia (a fronteira ía de Arta ao oeste a Volos ao leste) e dalgunhas illas próximas do continente como Exina ou Hidra e unha parte das Cícladas. 700.000 de tres millóns dos considerados como gregos reencontrábanse no novo Estado mentres que Constantinopla reagrupaba a 200.000 gregos.C. Tsoucalas, La Grèce de l'indépendance aux colonels, p. 13. (en francés) Os grandes centros culturais, relixiosos e económicos atopábanse todos fóra do reino, que non contaba ningunha grande cidade: as tres primeiras capitais (Exina, Nauplia e as mesma Atenas) non superaban os 5.000 habitantes.G. Contogeorgis, Histoire de la Grèce., p. 352. (en francés) Deste xeito, a decepción dos patriotas gregos dentro e fóra do Estado foi moi grande.
Autóctonos e heteróctonos
Despois do golpe de estado do 3 de setembro de 1843, nun momento difícil das negociacións para a redacción dunha constitución, o Primeiro ministro Ioannis Kolettis converteuse no líder dos dereitos dos "heteróctonos", gregos nacionais nacidos fóra das fronteiras do Reino. A súa familia era orixinaria de Valaquia e el mesmo nacera en Epiro, dúas rexións aínda non vencelladas coa patria grega. Consideraba pois que Grecia debía englobar aos "autóctonos", os nados no reino e aos "heteróctonos". Había segundo el dous centros do helenismo: Atenas e Constantinopla («o soño e a esperanza de tódolos gregos»). Así declarou á Asemblea constituínte o 14 de xaneiro de 1844 nun discurso que daba orixe á "Grande Idea":
Había entón poboacións ás que se podía considerar como gregas, non só segundo a definición de Kolettis, senón que tamén por razóns de lingua, de relixión ou de orixe étnica por mor das migracións:
Na península balcánica dende Valona na actual Albania ao oeste e Varna na actual Bulgaria ao leste; Ao longo do mar de Mármara e en Constantinopla; Ao longo da costa de Asia Menor, principalmente en Esmirna; En Anatolia, sobre todo en Capadocia e ao longo da costa norte, sobre o mar Negro, nos Alpes pónticos, pero tamén ata Armenia; No norte do mar Negro, en Rusia, onde se instalaron certos gregos pónticos e mercadores "autóctonos", ao redor de Odesa.
Algúns destes gregos do exterior, sobre todo os campesiños, diferían en pouco dos seus veciños non gregos. Se ferozmente eran ortodoxos, falaban a lingua vernácula local. Así, os 400.000 gregos de Anatolia (e de Constantinopla), que falaban só turco, foron chamados "karamanlides". Unha das grandes familias de homes políticos gregos do século XX é a familia Karamanlis. Certos apelidos oriúndos de Anatolia aínda comezan hoxe con "Hadji" (ao compositor Mans Hadjidakis, o pintor Nikos Khatzikyriakos-Ghikas ou o fundador de EasyJet Stelios Haji-Ioannou) lembrando que un dos membros da familia fixo a súa peregrinación en MEca e fíxose así "Hadji".
Procurar reunir a estes "nacionais" en Grecia foi unha das constantes da política e da diplomacia grega do século XIX.
Ao mesmo tempo, procurouse tamén purificar Grecia e os seus "autóctonos" de toda influencia estraña. Facía falta re-helenizar Grecia. A "purificación" da lingua coa creación do katharévousa foi un dos exemplos desta vontade política.
Primeiras extensións territoriais
O Rei Otón foi moi pouco popular, agás cando abrazou a causa da Grande Idea, como o foi durante a guerra de Crimea. A realización da Grande Idea a miúdo concretouse grazas ás diferentes guerras da segunda metade do século XIX que permitiron a Grecia anexionar territorios cada vez máis numerosos.