O Imperio Mongol (en mongol, Монголын Эзэнт Гүрэн) dos séculos XIII e XIV foi o segundo imperio máis extenso da historiaMorgan. The Mongols. p. 5. e o maior dos imperios constituídos por territorios continuos.«The British Empire in 1924»
Orixinario da actual Mongolia na Asia Oriental, o imperio mongol no seu apoxeo estendíase desde o mar do Xapón ata zonas da Europa Oriental, estendéndose cara ao norte ata zonas do Ártico; cara ao leste e o sur ata zonas do subcontinente indio, tentou invasións do sueste asiático e conquistou a meseta iraniana; e cara ao oeste ata o Levante e os montes Cárpatos.
O imperio mongol xurdiu da unificación de varias tribos nómades na patria mongol baixo o liderado de Temüjin, coñecido polo título máis famoso de Xenxis Khan (-1227), a quen un consello proclamou gobernante de todos os mongois en 1206. O imperio creceu rapidamente baixo o seu mandato e o dos seus descendentes, que enviaron exércitos invasores en todas direccións. O vasto imperio transcontinental conectaba o Oriente co Occidente, e o Pacífico co Mediterráneo, nunha forzada Pax Mongolica''', que permitía o intercambio de comercio, tecnoloxías, mercadorías e ideoloxías a través de Eurasia.
O imperio comezou a dividirse debido ás guerras pola sucesión, xa que os netos de Xenxis Khan disputábanse se a liña real debía seguir do seu fillo e herdeiro inicial Ögödei ou dalgún dos seus outros fillos, como Tolui, Chagatai ou Jochi. Os toluíes impuxéronse tras unha sanguenta purga das faccións ogedeí e chagatayí, pero as disputas continuaron entre os descendentes de Tolúi. Unha razón clave da escisión foi a disputa sobre se o imperio mongol converteríase nun imperio sedentario e cosmopolita, ou se mantería fiel ao estilo de vida nómade e baseado na estepa mongol.
Tras a morte de Möngke Khan (1259), os consellos rivais kurultai elixiron simultaneamente a diferentes sucesores, os irmáns Ariq Böke e Khublai Khan, que loitaron entre si na guerra civil toluida (1260-1264) e tamén se enfrontaron aos desafíos dos descendentes doutros fillos de Xenxis.Michael Biran. Qaidu and the Rise of the Independent Mongol State in Central Asia. The Curzon Press, 1997, . Kublai fíxose co poder, pero a guerra continuou cando tentou sen éxito recuperar o control das familias chagatayid e ögedeid. Á morte de Kublai en 1294, o imperio mongol fraccionarase en catro Khanatos ou imperios separados, cada un perseguindo os seus propios intereses e obxectivos: o khanato da Horda de Ouro no noroeste, o khanato de Chagatai na Asia central, o khanato de Ilkhan no suroeste e a dinastía Yuan. no leste, con sede na actual Pequín.The Cambridge History of China: Alien Regimes and Border States. p. 413. En 1304, durante o reinado de Temür, os tres Khanato occidentais aceptaron a soberanía da dinastía Yuan.Jackson. Mongols and the West. p. 127.Allsen. Culture and Conquest. pp. xiii, 235.
A parte do imperio que caeu primeiro foi o Ilkhanato, que se desintegrou no período de 1335-1353. A continuación, a dinastía Yuan perdeu o control da meseta tibetana e da China en 1354 e 1368, respectivamente, e derrubouse despois de que a súa capital de Dadu fose tomada polas forzas dos Ming. Os gobernantes xenxisíes dos Yuan retiráronse ao norte e continuaron gobernando a meseta mongol. A partir de entón, o réxime coñécese na historiografía como a dinastía Yuan do Norte. A finais do século XV, a Horda de Ouro dividiuse en khanatos rivais e foi derrotada e expulsada da Europa oriental en 1480 polo Gran Ducado de Moscova, mentres que o khanato Chagatai perdurou dunha forma ou outra ata 1687. Historia Contexto pre-imperio miniatura|Tribos mongolas durante a dinastía Liao (907–1125) miniatura|alt=Map of Eurasia showing the different states|O Vello Mundo en vésperas das invasións mongolas, c. 1200
A zona ao redor de Mongolia, Manchuria e partes do norte da China, estivera controlada pola dinastía Liao desde o século X. En 1125, a dinastía Jin fundada polos jurchens derrocou á dinastía Liao e tentou facerse co control do antigo territorio Liao en Mongolia. Na década de 1130, os gobernantes da dinastía Jin, coñecidos como os Reis de Ouro, resistiron con éxito á confederación Khamag Mongol, gobernada naquel momento por Khabul Khan, bisavó de Xenxis Khan.Barfield. p. 184.
A meseta mongol estaba ocupada principalmente por cinco poderosas confederacións tribais (khanlig): keraitas, Khamag Mongol, Naiman, Mergid, e Tatar. Os emperadores jin, seguindo unha política de divide e vencerás, fomentaron as disputas entre as tribos, especialmente entre os tártaros e os mongois, co fin de manter ás tribos nómades distraídas coas súas propias batallas e, por tanto, afastadas dos jin. O sucesor de Khabul foi Ambaghai Khan, que foi traizoado polos tártaros, entregado aos jurchen e executado. Os mongois tomaron represalias asaltando a fronteira, o que provocou un errado contraataque jurchen en 1143.
En 1147, os jin cambiaron algo a súa política, asinaron un tratado de paz cos mongois e retiráronse dunha vintena de fortes. Os mongois renovaron entón os ataques contra os tártaros para vingar a morte do seu defunto khan, abrindo un longo período de hostilidades activas. Os exércitos jin e tártaro derrotaron aos mongois en 1161.
Durante o auxe do imperio mongol no século XIII, as estepas da Asia Central, normalmente frías e resecas, gozaron das súas condicións máis suaves e húmidas en máis dun milenio. Crese que isto provocou un rápido aumento do número de cabalos de guerra e outro gando, o que incrementou significativamente a forza militar mongol.
O ascenso de Xenxis Khan
miniatura|alt=Pintura de Xenxis Khan|Xenxis Khan, Museo do Palacio Nacional en Taipei, Taiwán
Coñecido durante a súa infancia como Temüjin, Xenxis Khan era fillo dun xefe mongol. De mozo ascendeu moi rapidamente traballando con Toghrul Khan dos kerait. O líder mongol máis poderoso da época era Kurtait o que se lle deu o título chinés de "Wang", que significa rei.E.D. Philips The Mongols p. 37 Temujin foi á guerra contra Kurtait (agora Wang Khan). Despois de que Temujin derrotase a Wang Khan, deuse a si mesmo o nome de Xenxis Khan (O Señor de Toda a Terra). Despois ampliou o seu estado mongol baixo o seu mando e o dos seus familiares. O termo mongol pasou a utilizarse para referirse a todas as tribos de fala mongólica baixo o control de Xenxis Khan. Os seus aliados máis poderosos eran o amigo do seu pai, o xefe kerait Toghrul, e o anda (é dicir, irmán de sangue) da infancia de Temujin, Jamukha do clan Jadran. Coa súa axuda, Temujin derrotou á tribo merkit, rescatou á súa esposa Börte e derrotou aos naimans e aos tártaros.Morgan. The Mongols. pp. 49–73.
Temujin prohibiu saquear aos seus inimigos sen permiso, e implantou unha política de repartición do botín cos seus guerreiros e as súas familias no canto de darllo todo aos aristócratas.Riasanovsky. Principios fundamentales del derecho mongol. p. 83. Estas políticas enfrontarono aos seus tíos, que tamén eran herdeiros lexítimos ao trono; consideraban a Temujin non como un líder, senón como un usurpador insolente. Este descontento estendeuse aos seus xenerais e outros asociados, e algúns mongois que antes lle foran aliados romperon a súa lealdade. Temujin e as forzas que aínda lle eran leais impuxéronse, derrotando ao resto de tribos rivais entre 1203 e 1205 e someteunas ao seu dominio. En 1206, Temujin foi coroado khagan (emperador) do Yekhe Mongol Ulus (Grande Estado Mongol) nunha kurultai (asemblea xeral/consello). Foi alí onde asumiu o título de Xenxis Khan (líder universal) en lugar dun dos antigos títulos tribais como Gur Khan ou Tayang Khan, marcando o inicio do imperio mongol. Primeira organización miniatura|Xenxis Khan ascendeu ao trono na rexión de Ikh Khuraldai, no río Onán, desde o Jami' al-tawarikh.
Xenxis Khan introduciu moitas formas innovadoras de organizar o seu exército: por exemplo, dividíndoo en subseccións decimais de arbans (10 soldados), zuuns (100), mingghans (1000) e tumens (10.000). Fundou a kheshig que era a garda imperial e estaba dividida en gardas diúrnas (khorchin torghuds) e nocturnas (kheshig).Ratchnevsky. p. 191. Xenxis recompensou aos que lle eran leais e colocounos en altos cargos, como xefes de unidades do exército e de fogares, aínda que moitos deles procedían de clans de moi baixo rango.Secret history. p. 203.
En comparación coas unidades que concedía aos seus leais compañeiros, as asignadas aos membros da súa propia familia eran relativamente escasas. Proclamou un novo código de leis do imperio a ikh zasag ou yassa; máis tarde ampliouno para cubrir gran parte da vida cotiá e os asuntos políticos dos nómades. Prohibiu a venda de mulleres, o roubo, as pelexas entre mongois e a caza de animais durante a época de cría.
Nomeou ao seu medio irmán Shikhikhutug xuíz supremo (jarughachi), ordenándolle que levase os rexistros do imperio. Ademais das leis relativas á familia, a alimentación e o exército, Xenxis tamén decretou a liberdade relixiosa e apoiou o comercio nacional e internacional. Eximiu de impostos aos pobres e ao clero.Vladimortsov. p. 74. Tamén fomentou a alfabetización e a adaptación da escritura uigur ao que sería a escritura mongol do imperio, ordenando ao escriba uigur Tata-tonga, que servira anteriormente ao khan dos naimans, que instruíse aos seus fillos. Invasión da Asia Central miniatura|Imperio Mongol arredor de 1207 Xenxis entrou rapidamente en conflito coa dinastía Jin dos Jurchens e co imperio da Xia Occidental dos tanguts no norte da China. Tamén tivo que tratar con outras dúas potencias, o Tíbet e o Khanato de Kara-Khitai.
Antes da súa morte, Xenxis Khan dividiu o seu imperio entre os seus fillos e familiares directos, convertendo o imperio mongol en propiedade conxunta de toda a familia imperial que, xunto coa aristocracia mongol, constituía a clase dirixente.Morgan. pp. 99–101. Políticas relixiosas Antes de que os tres khanatos occidentais adoptasen o islam, Xenxis Khan e varios do seu sucesores yuan impuxeron restricións ás prácticas relixiosas que consideraban alleas. Os musulmáns, incluídos os hui, e os xudeus, eran denominados colectivamente huihui. Aos musulmáns prohibíanselles as halal ou carnizaría zabiha, mentres que aos xudeus prohibíaselles igualmente o kashrut ou carnizaría shehita, ambos os dous incompatibles co método mongol de carnizaría. Referíndose aos súbditos conquistados como "os nosos escravos", Xenxis Khan esixiu que xa non puidesen negarse a comer ou beber, e impuxo restricións ao sacrificio. Os musulmáns tiñan que sacrificar ovellas en segredo.
Xenxis Khan fixo que o mestre taoísta chinés Qiu Chuji o visitase en Afganistán, e tamén concedeu aos seus súbditos o dereito á liberdade relixiosa., a pesar das súas propias crenzas chamánicas.
Morte de Xenxis Khan e expansión baixo Ögödei (1227–1241) Xenxis Khan morreu o 18 de agosto de 1227, momento no que o imperio mongol gobernaba desde o océano Pacífico ata o mar Caspio, un imperio dúas veces máis grande que o Imperio Romano ou o Califato musulmán no seu apoxeo. Xenxis nomeou herdeiro ao seu terceiro fillo, o carismático Ögödei. Segundo a tradición mongol, Xenxis Khan foi enterrado nun lugar secreto. A rexencia ostentouna orixinalmente o irmán menor de Ögödei, Tolui, ata a elección formal de Ögödei no kurultai de 1229.Man. Genghis Khan. p. 288.