A historia de Rusia abrangue a historia de Rusia e a dos seus estados predecesores. Empeza coa chegada dos eslavos orientais, o grupo étnico do que posteriormente derivarían os rusos, ucraínos e belarusos.

O primeiro estado eslavo oriental foi a Rus (ou principado) de Kíiv, que adoptou o cristianismo pola importante influencia do imperio Bizantino en 988, comezando así a fusión entre as culturas eslava e bizantina que caracterizaría á rusa durante os seguintes sete séculos. O Rus de Kíiv desintegraríase finalmente en varios reinos que competirían entre si por figurar como herdeiros da súa civilización e polo predominio territorial na zona e que acabaron baixo dominio mongol.miniatura|200px|Monumento Milenario de Rusia, na cidade de Nóvgorod, obra de Mikhaíl Mikeshin e Víktor Hartmann (1862).Tralo século XIII, Moscova chegou progresivamente a dominar o antigo espazo cultural. Chegado o século XVIII, o principado de Moscova chegará a converterse no vasto Imperio Ruso, abarcando desde Polonia ata o océano Pacífico. A expansión cara ao oeste avivou a conciencia rusa de atraso con respecto aos países europeos e acabou co illamento dos primeiros tempos. Os sucesivos réximes do século XIX responderon a devanditas presións cunha combinación de reformismo tímido e represión. O feudalismo ruso foi abolido en 1861, pero nuns termos desfavorables para o campesiñado e serviu para incrementar as presións revolucionarias. Entre a abolición da servidume e o comezo da primeira guerra mundial en 1914, as reformas de Piotr Stolypin, a constitución de 1906 e a Duma Estatal introduciron notables cambios na economía e a política do país, con todo, os tsares non estiveron á altura das circunstancias para ceder poder autoritario. O último monarca, o tsar Nicolao II, reinou ata 1917.

A derrota militar na primeira guerra mundial e a escaseza de comida achandaron o camiño á Revolución Rusa de 1917, que colocou no poder aos bolxeviques dirixidos por Vladimir Lenin. Entre 1922 e 1991, a historia de Rusia é esencialmente a Historia da Unión Soviética, un Estado federal que ocupou unha extensión territorial similar á do antigo Imperio Ruso. A Unión Soviética configurouse como un Estado socialista de partido único baixo a dirección do Partido Comunista, abolíndose a propiedade privada dos medios de produción e instaurándose un sistema de economía planificada. A finais dos anos 80, sendo crítica a debilidade da súa estrutura económica e política, certos cambios na executiva do partido e na economía marcaron a fin da Unión Soviética, e a volta ó sistema capitalista que en cinco anos produciu a perda do 50% do PIB ruso.

A historia da Federación Rusa propiamente dita é curta, remontándose o seu nacemento á disolución da Unión Soviética a fins 1991. Con todo, Rusia existiu como Estado durante máis de mil anos, sendo durante gran parte do século XX o núcleo da URSS, do que Rusia é sucesor na escena internacional.

Rusia intentou construír unha economía de mercado mediante o abandono da planificación centralizada e a propiedade estatal e cooperativa que constituían a base da organización económica soviética, con resultados frecuentemente traumáticos. A pesar dos vaivéns, Rusia aínda conserva hoxe unha continuidade cultural e social co seu pasado tsarista e logo socialista. Permanece a incógnita de como evolucionarán as súas novas institucións federais co paso do tempo, pois o poder executivo continúa mantendo grande influxo sobre o parlamento, os gobernos rexionais e a sociedade civil en xeral.

Idade Antiga

Primeiros eslavos orientais

miniatura|300x300px|Expansión das linguas eslavas. Os antepasados dos rusos foron as tribos eslavas, cuxo orixe inicial sitúase, pensan algúns expertos, nas áreas boscosas das marismas do Pripet (entre Polonia, Belarús e Ucraína). Estes estendéronse cara ao leste, mesturándose con algunhas tribos de orixe ugro-finés, e cara ao sueste, entre o río Don e os Cárpatos, rexión despoboada trala época de Atila, e cuxa costa sur, no que hoxe é Ucraína, o reino do Bósforo mantivera un amplo contacto coas culturas clásicas grecorromanas.

Idade Media

Trala caída do Imperio Romano víronse influenciados polo cristianismo grego cando Cirilo e Metodio, misioneiros procedentes de Bizancio, evanxelizaron aos eslavos e crearon unha nova escritura (escritura cirílica, en honra a Cirilo) para traducir os evanxeos, que aínda se usa na zona oriental de Europa para escribir o ruso. Conforme o Imperio Bizantino entraba en declive, a súa cultura supuxo unha continua influencia sobre o desenvolvemento de Rusia nos seus primeiros séculos de existencia.

A partir do século X a rexión viu tamén a aparición de diversas tribos de orixe asiática desde as estepas, así como a creación dunha cultura eslava na zona máis próxima a Europa.

Xazaria e Bulgaria do Volga

Os xázaros foron un pobo turco que habitou as estepas do baixo Volga entre os séculos VIII e IX. Moitas tribos eslavas orientais pagaron tributo aos xázaros. O seu dominio empezou a decaer, con todo, a finais deste período, cando Oleg, un guerreiro varego, se trasladou ao sur desde Nóvgorod para expulsar aos xázaros de Kíiv e fundar a Rus (ou principado) de Kíiv ao redor do ano 880. Invasores de procedencia eslava e turca precipitaron a caída final do goberno xázaro sobre o século X.

A Bulgaria do Volga foi un estado non eslavo na veiga media do río Volga. Logo da invasión Mongol chegou a ser parte da Horda de Ouro. Os chuvaxos e os tártaros de kazán son os descendentes dos volgo-búlgaros. Ao redor do século X, Bulgaria do Volga abrazou o islam, o que os levou á independencia de Xazaria. No século XVI, Rusia conquistou as súas terras baixo o reinado do tsar Iván IV ('o Terrible').

Principado de Kíiv miniatura|290px|Tribos na época da chegada dos varegos, anterior á colonización eslava.

Os viquingos, chamados "varegos" polos bizantinos, eran un pobo dedicado tanto á pirataría como ao comercio. Empezaron a aventurarse a través dos ríos desde o mar Báltico ao leste aos mares Negro e Caspio. Os poboadores eslavos das inmediacións dos ríos a miúdo contratábanos como protectores. De acordo coa Crónica de Néstor, un varego chamado Rurik chegou a ser o príncipe de Nóvgorod ao redor de 860 antes de que os seus sucesores se trasladaran ao sur e estendesen a súa autoridade a Kíiv. A finais do século IX, o gobernador varego de Kíiv xa establecera a súa supremacía sobre unha vasta zona que gradualmente veu ser coñecida como Rusia.

A Rus (ou Principado) de Kíiv, o primeiro estado eslavo oriental, emerxeu no século IX nas inmediacións do val do río Dniéper, consistindo nun grupo de pequenos principados coordinados nun interese común en manter o comercio a través das rutas fluviais. O Principado controlaba o comercio de peles, cera e escravos entre Escandinavia e o Imperio Bizantino. A finais do século X, a minoría escandinava xa se mesturou coa poboación eslava.

Entre os últimos logros da Rus atópase a introdución da variante eslava do culto ortodoxo, profundando aínda máis a síntese de culturas bizantina e eslava que definiría á rusa durante os seguintes mil anos. A rexión adoptou o cristianismo en 988 no acto oficial de bautismo público dos habitantes de Kíiv polo príncipe Vladimiro I. Algúns anos máis tarde introduciuse o primeiro código de leis, o Russkaya Pravda. En diante, os príncipes de Kíiv seguirían o exemplo bizantino e manterían a Igrexa directamente dependente deles, ata en ingresos, de maneira que a Igrexa Rusa e o Estado estivesen permanentemente unidos.

miniatura|290px|Principados da Rus de Kíiv (1054-1132). Durante o século XI, particularmente durante o reinado de Yaroslav o sabio, o Principado alardeaba dunha economía e uns logros en arquitectura e literatura superiores aos que existían entón na parte occidental do continente. Comparado coas linguaxes da cristiandade europea, o ruso estivo moi pouco influenciado polo grego e o latín das antigas escrituras cristiás. Isto debeuse ao feito de que se usase o eslavo eclesiástico para a liturxia no seu lugar.

A tribo túrquica dos kipchakos substituíu a dós pechenegos anteriores como forza dominante nas rexións do sur da estepa veciñas á Rus no final do século XI, e fundou un estado nómade nas estepas ao longo do Mar Negro (Desht-e-Kipchak). O rexeitamento dos seus ataques regulares, especialmente contra Kíiv, era unha carga pesada para as áreas meridionais de Rus. As incursións nómades causaron unha afluencia masiva da poboación eslava a rexións máis seguras, fortemente boscosas do norte, particularmente á área coñecida como Zalesye.

A Rus de Kíiv acabou desintegrándose como estado a causa das disputas armadas entre os membros da familia principesca, que colectivamente tiñan o poder, sendo a cabeza deles, o maior e rotándose nos postos secundarios segundo a idade. O Gran príncipe de Kíiv Vladímir II Monómaco é considerado o último gobernante da Rus de Kíiv unificada. Trala desintegración da Rus de Kíiv, tanto Vladímir, cidade que el fundou, como Súzdal (que posteriormente formarían o Principado de Vladímir-Súzdal) e a República de Novgorod ó norte e o Principado de Hálych-Volynia ó suroeste gañarían poder e independencia.

A conquista polos mongois (ou tártaros), que foran unidos nunha política expansionista por Xenxis Khan, no século XIII foi o momento final, quedando o sur baixo dominio tártaro e o norte baixo vasalaxe. A división entre os príncipes locais fixo fácil e curta a conquista. Kíiv sería arrasada, a zona occidental será absorbida pola Mancomunidade de Polonia e Lituania e o norte caería baixo a influencia sueca. A rexión de Súzdal, dominada polos mongois, e a independente cidade báltica de Novgorod, estreitamente unida ás redes comerciais alemás e suecas, establecerían as bases para a Rusia moderna.

Invasión mongol da Rus

Os mongois aceleraron a fragmentación do Principado de Kíiv. En 1223, enfrontouse a un destacamento de saqueadores mongois no río Kalka, saíndo claramente derrotados. En 1237-1239 os mongois devastan os principados rusos de Riazan, Vladímir (Principado de Vladímir-Súzdal), Pereslavl, Yuriev, Rostov, Yaroslavl, Uglich, Kozelsk, Chernigov, Múrom. En 1240, os mongois saquearon a cidade de Kíiv e trasladáronse ao oeste, sobre Polonia e Hungría. Para entón xa conquistaran a maior parte dos principados rusos. Dos que formaban parte da Rus de Kíiv só Nóvgorod escapou da ocupación.

O impacto da invasión mongol dos territorios da Rus non tivo precedentes, sendo asasinada a metade da poboación rusa. Centros urbanos como Kíiv xamais se recuperaron da devastación do ataque inicial. Os inmigrantes que abandonaron a Rusia meridional escapando dos mongois trasladáronse principalmente ao nordés, onde o clima era máis frío, o chan era máis pobre e as anteriores comunicacións comerciais con Europa foron complicadas. Esta rexión constituiría o núcleo do estado ruso moderno no período medieval tardío. Con todo, Nóvgorod continuou prosperando e unha nova entidade, Moscovia, aínda que foi devastada dúas veces polos mongois, comezou a acrecentarse rapidamente logo de 1327.

Cando o xanato mongol se desintegrou, Rusia pasou a depender da Horda de Ouro.

Horda Dourada

miniatura|146px|esquerda|Aleksandr Nevski.