250px|miniatura|Vista da ponte de Saratov, o máis longo de Europa (3,690 km). O río Volga (en ruso Во́лга, tártaro İdel, Идел, moksha Рав, mari Юл, alemán Wolga) é o río máis longo e caudaloso de Europa. Cos seus afluentes, rega máis dun terzo da superficie da Rusia europea. O Volga nace nas cuíñas de Valdái a 228 metros de altitude, entre Moscova e San Petersburgo e desemboca no mar Caspio logo dun longo percorrido de 3.690 km. O Volga é navegable en case todo o seu percorrido grazas ás enormes obras de acondicionamento realizadas fundamentalmente durante a segunda metade do século . A súa conca hidrográfica, cunha superficie de 1.350.000 km², é a 18º maior do mundo (por extensión é maior que o Perú, o 19º país maior do mundo) reúne un gran mosaico de pobos. O val do Volga concentra desde a segunda guerra mundial unha parte importante das actividades industriais de Rusia. O Volga desempeña tamén un gran papel no imaxinario ruso e inspirou numerosas novelas e cancións rusas.

Administrativamente, o río discorre por doce dos Óblasts federais da Federación rusa, que seguindo o seu curso augas abaixo, son: óblast de Tver, óblast de Yaroslavl, óblast de Kostromá, óblast de Nizhnii Novgorod, República dos Maris, república dos Chuvaxos, república de Tatarstán, óblast de Uliánovsk, óblast de Samara, óblast de Sarátov, óblast de Volgogrado e óblast de Astrakán.

Atravesa o centro de Rusia e é amplamente considerado como o río nacional de Rusia. En antigos tempos foi coñecido como Atil, Itil ou Idil. O Volga conxélase tres meses por ano en gran parte.

Drena a maioría de Rusia Occidental; os seus moitos grandes encoros provén dunha importante irrigación e enerxía hidroeléctrica. O sistema formado polo canal Moscova-Volga, o canal Volga-Don, e o canal Mariinsk forman unha vía navegable conectando Moscova co Mar Branco, o mar Báltico, o mar Caspio, o mar de Azov e o Mar Negro. miniatura|250px|Paisaxe das cuíñas de Valdái miniatura|250px|Monasterio Nílov na illa Stolbny do lago Seliger, un lago que atravesa o río Volga. miniatura|250px|O río Volga en Tver. miniatura|250px|O río Volga en Úglich. miniatura|250px|Confluencia do río Volga e o río Kótorosl, un lugar de paseo na cidade de Yaroslavl. miniatura|250px|A confluencia do río Volga co río Oká, en Nizhnii Novgorod. miniatura|250px|O río Volga en Uliánovsk. miniatura|250px|O río Volga preto da súa desembocadura. Curso superior do Volga O río Volga nace nas cuíñas de Valdái, a 228 m sobre o nivel do mar, preto da localidade de Volgo-Verjovie, na parte occidental do óblast de Tver, nun lugar situado a uns 300 km ao noroeste de Moscova e a uns 320 km ao sueste de San Petersburgo.No primeiro tramo ten o nome de Selizhárovka e é un curso curto de auga de 36 km que desauga no lago Seliger (que ten unha superficie de 212 km² e está a unha cota de 205 m). O Volga diríxese primeiro en dirección sueste, atravesando a rexión de Valdái ata alcanzar a localidade de Rzhev (63.729 hab. en 2002 Salvo que se diga expresamente, todos as poboacións das distintas localidades que se citan neste artigo refírense ao censo de 2002.), pasada o cal xira cara ao noroeste e a partir da que poden navegar polo río pequenas embarcacións de transporte de mercancías. O río, tras algo máis de 100 km, alcanza Tver (a antiga Kalinin 1931-1990), fundada en 1135, con 408.903 hab., é a capital do óblast de Tver localizada na estrada que une Moscova con San Petersburgo.

O Volga describe unha nova curva e xira cara ao suroeste, discorrendo polo primeiro dos moitos tramos en que as súas augas estarán encoradas, está vez polo encoro de Ivankovo, onde recibe pola dereita o río Shosha. Xira logo cara ao oeste, e penetra no encoro de Dubna, construído para abastecer Moscova (é o tramo máis próximo á capital, apenas a 100 km). Neste encoro recibe ao río Dubna, e, moi próximo á presa, conecta coa canle de Moscova, unha canle artificial de 128 km construído en 1932 que une o río Volga co río Moscova. Deixada atrás a presa, o Volga baña a localidade de Dubná (60.951 hab.), e logo xira cara ao noroeste, nun tramo no que atravesa a cidade de Kimry (58.500 hab.) e segue polo encoro de Úglich, un novo tramo no que recibe os seus primeiros afluentes de importancia, os ríos Medveditsa e Nerl. Segue o río en dirección cada vez máis norte, franqueando o límite co óblast de Yaroslavl, atravesando a cidade de Úglich (38.900 hab.) e chegando ata o gran lago do encoro de Rybinsk (que con 4.580 km², é coñecido como o mar de Rybinsk, e que está a unha cota de 102 m). É a máis antiga das presas construídas no río (1935-41) e tamén o punto máis setentrional polo que discorre o Volga. Neste lago desembocan dous importantes afluentes, o río Mologa (456 km) e o río Cheksna. Tamén enlaza a vía navegable Volga-Báltico, que atravesando o lago Onega e o lago Ladoga, conecta co golfo de Finlandia e, a través da canle Mar Branco-Báltico, o mar Branco.

O Volga sae do lago polo mesmo lado meridional polo que entra, emprendendo dirección sueste. Ao pé da presa atópase a cidade industrial de Rybinsk (222.653 hab., anteriormente rebautizada como Andropov) que é o gran porto de transbordo do curso superior do Volga. Segue o río cara ao sueste e alcanza Yaroslavl (613.088 hab.), unha das cidades máis antigas da Rusia central, fundada no século XI. O río encamíñase cada vez máis en dirección leste, traspasando o límite co óblast de Kostroma. A uns 70 km augas abaixo de Yaroslavl atópase a cidade de Kostromá (278.750 hab.), localizada ao pouco da confluencia co río Kostroma, outra antiga cidade (fundada en 1152). A partir de aquí, o Volga vaise convertendo cada vez máis nun río de chanzura, ancho e de discorrer lento. Atravesa pronto o óblast de Kostroma pola súa banda meridional e internase no óblast de Ivánovo, que cruza pola súa banda nororiental. Chega enseguida a Kíneshma (95.233 hab.) e augas abaixo atopa un novo gran lago artificial, o do encoro de Gorki (1.591 km²), cunha cola de 430 km de lonxitude, creado pola presa de Nizhnii Novgorod (construída en 1955). Na parte norte do encoro desaugan os ríos Nemda e Unzha (426 km). Seguindo o grande encoro augas abaixo en dirección sur, éntrase no óblast de Nizhnii Novgorod, e recibe pola esquerda ao río Uzola. O Volga deixa atrás a presa e atópase na ribeira dereita a cidade de Nizhnii Novgorod (1.311.252 hab.), na confluencia cun dos seus afluentes máis importantes, o río Oká (1.500 km). Este é o punto en que tradicionalmente considerouse que acaba o curso alto do Volga. Alén do río, na marxe esquerda, en fronte, localízase a cidade industrial de Bor (61.525 hab.).

Curso medio do Volga

O curso medio do Volga discorre en dirección leste-sueste, cruzando a parte central da Rusia europea, e comézase a observar xa a disimetria, das súas ribeiras, que se manifesta máis claramente no curso baixo, coa beira dereita máis alta e escarpada, por mor da presenza dos contrafortes das alturas do Volga, en contraposición a unha beira esquerda máis baixa. Ao saír de Nizhnii Novgorod, o río xira en dirección leste, pasando fronte a Kstovo e recibindo pola esquerda ao río Kerzhenets. Chega máis abaixo a outro longo encoro, o de Cheboksary, de máis de 131 km, do que unha parte está no oblást de Nizhnii Novgorod, a parte central na república dos Maris (na que recibe pola esquerda os ríos Vetluga e Rutka) e a parte final na república dos Chuvaxos, onde está tamén a presa, construída na década dos 1980 (e para a que deberon de ser realoxadas unhas 20.000 persoas). Augas abaixo da presa atópanse as cidades de Cheboksary (440.621 hab.) e Novocheboksarsk (125.857 hab.). Daquela o Volga forma durante un tramo o límite natural entre as repúblicas dos Chuvaxos e dos Maris, un treito no que recibe pola esquerda os ríos Bolshaya Kokshaga, Malaya Kokshaga e Ilet, e pola dereita ao Tsivil e no que, tamén na marxe esquerda, está a localidade de Volzhsk (58.987 hab.). A continuación o río internase, aínda en dirección leste, na república de Tartaristán, bañando primeiro a cidade de Zelenodolsk (100.139 hab.) e logo Kazán (1.105.289 hab.), a capital da república, ambas na marxe esquerda.

Pasada Kazán, o río (xa noutro tramo encorado) xira cara ao sur. A cidade está situada ao principio doutro longo encoro, o encoro de Kuibyshev, con 550 km de lonxitude, creado pola presa de Samara, que coas seus 6.450 km² de superficie, é o maior lago artificial de retención de Europa. O río Kama (1.850 km), o principal dos afluentes do Volga, incorpórase pola esquerda desaugando neste gran lago artificial, nun punto que foi considerado de forma habitual o inicio do curso baixo do Volga, aínda que agora, co encoro, perdeu parte da súa relevancia xeográfica.

Curso inferior do Volga O encoro adentrase en dirección sur no óblast de Ulyanovsk, unha provincia que o Volga atravesa na súa parte oriental e na que se atopa na beira dereita a capital, Ulyanovsk (antigamente Simbirsk, con 635.947 hab.). Máis ao sur, o lago penetra no óblast de Samara e logo forma unha curva case pechada na cal se sitúan, na marxe esquerda, as cidades de Togliatti (702.879 hab.) e Samara (antes Kuibyshev, localizada na confluencia co río Samara, que ten 1.157.880 hab.) e Novokúibychevsk (112.973 hab.) onde desemboca o río Chapayevka; e, na marxe dereita, ao final da curva, a cidade de Syzran (188.107 hab). Pasada Samara comeza pronto a cola doutro longo encoro, o encoro de Saratov (1.831 km²), situado 357 km augas abaixo.

Sempre en dirección sur, o encoro penetra no óblast de Saratov, e tras pasar a presa, ao pé, na súa marxe esquerda, o río baña a cidade industrial de Balakovo (200.470 hab.). Ao pouco, tamén pola esquerda, o Volga recibe as augas do río Irgiz, nun dos poucos tramos intactos do antigo curso, e no que na marxe esquerda sitúase a cidade de Volsk (71.124 hab.). As formas características da paisaxe, constituído por prados e outeiros ao oeste e por unha beira plana ao leste, son aínda perceptibles entre Kazán e Volgogrado, aínda que os lagos dos encoros mergullaron as antigas beiras.

O Volga xira cara ao sueste, e pasa, na marxe esquerda, fronte á pequena cidade de Marks (32.849 hab.), e logo pola de Engels (200.800 hab.). Fronte a esta última, na outra ribeira, atópase a cidade de Saratov (873.055 hab.), un importante centro universitario. A partir de Marks, comeza xa a cola doutro longo encoro, o da presa de Volgogrado (3.117 km²), cunha lonxitude duns 540 km. A rexión pola que discorre o río comeza a facerse cada vez máis desértica. O encoro segue case en dirección sur, e penetra no óblast de Volgogrado e ao pouco baña a cidade de Kamyshin (127.891 hab.), situada na beira esquerda do lago. Máis abaixo da presa, atópanse as cidades de Volzhski (313.169 hab.), á esquerda, e 80 km augas abaixo, á dereita, Volgogrado (antes Zarizyn, daquela Stalingrado, con 1.011.417 hab.). Preto de Svetly Yar, comeza o canle Volga-Don, inaugurado en 1952 e que, tras 101 km, permite alcanzar o mar Negro.

O Volga describe unha curva en dirección suroeste e emprende o seu longo tramo final. Ao pouco internase no último dos óblast polos que discorre: o óblast de Astrakhan, e ao pouco, derívase un brazo, o río Akhtouba, que seguirá o seu propio curso paralelo á canle principal polo lado esquerdo ata desaugar no mar Caspio. Neste tramo, no curso do Volga, está a localidade de Akhtubinsk (45.542 hab.), na ribeira esquerda, e ao final do tramo, na marxe dereita, ao principio do delta formado polo río, atópase o último dos centros urbanos de importancia que baña o río, Astrakán (antes Itil, con 504.501 hab.). Unha parte do delta está protexido xa que a rexión é un lugar de tránsito para as aves migratorias. O río Volga, os seus brazos máis importantes, o Bakhtemir e o Tabola, e tamén o brazo Akhtouba, máis ao leste, desembocan todos no mar Caspio, o lago máis grande do mundo.

Hidroloxía