Vasco Núñez de Balboa, nado en Jerez de los Caballeros (Estremadura) en 1475 e finado o 15 de xaneiro de 1519, foi un explorador, gobernante e conquistador español. Coñecido como o descubridor do océano Pacífico e fundador en 1510 da primeira cidade permanente na terra continental americana, Santa María la Antigua del Darién (Colombia).
Traxectoria Comezos Era descendente dos señores do castelo de Valboa, preto de Villafranca, na actual León. Crese que o seu pai foi o fidalgo Nuño Arias de Balboa, pero sobre quen foi a súa nai hai máis dúbidas (podería ser unha muller de La Antigua, de cuxo vale parecía proceder directamente tamén don Nuño Arias de Balboa, ou talvez unha dama de Estremadura da que se descoñecen máis datos). Tampouco se coñece con certeza nada da súa infancia. Durante a súa adolescencia serviu como paxe e escudeiro de Pedro de Portocarrero, señor de Moguer. En 1500, motivado polo seu señor coas noticias das viaxes de Cristovo Colón cara ao Novo Mundo, decidiu emprender a súa primeira viaxe a América dentro da expedición de Rodrigo de Bastidas. En 1501 percorreu as costas do mar Caribe desde o leste de Panamá, pasando polo golfo de Urabá, ata o cabo de la Vela, correspondentes á actual Colombia. Coas ganancias que produciu dita campaña, retirouse a A Española en 1502, onde comprou unha propiedade, e alí residiu varios anos ocupándose da agricultura. Pero non tivo sorte nela, e comezou a endebedarse; finalmente, viuse obrigado a abandonala.
En 1508, o rei Fernando o Católico someteu a concurso a conquista de Terra Firme. Creáronse dúas novas gobernacións nas terras comprendidas entre os cabos de la Vela (actual Colombia) e do cabo Gracias a Dios (actualmente na fronteira entre Honduras e Nicaragua). Tomouse o golfo de Urabá como límite de ambas as gobernacións: Nova Andalucía ao leste, gobernada por Alonso de Ojeda, e Veragua ao oeste, gobernada por Diego de Nicuesa.
En 1509, querendo librarse dos seus acredores en Santo Domingo, Núñez de Balboa embarcouse como polisón (dentro dun barril e xunto co seu can Leoncico) na expedición comandada polo bacharel e Alcalde Maior de Nova Andalucía Martín Fernández de Enciso que saíu a socorrer ao gobernador Alonso de Ojeda, quen era o seu superior. Ojeda xunto con setenta homes, fundara o poboado de San Sebastián de Urabá en Nova Andalucía. Con todo, cerca do establecemento existían moitos indíxenas belicosos que usaban armas velenosas, e Ojeda quedara ferido dunha perna. Pouco despois, Ojeda retirouse nun barco á Española, deixando o establecemento a cargo de Francisco Pizarro, que nese momento non era máis que un valente soldado en espera de que chegase a expedición de Enciso. Ojeda pediulle a Pizarro que se mantivese cuns poucos homes por cincuenta días no poboado, ou que de contrario usase todos os medios para regresar á Española.
Antes de chegar a expedición a San Sebastián de Urabá, Fernández de Enciso descubriu a Núñez de Balboa a bordo do barco e ameazouno con deixalo na primeira illa deserta que se atopase. Pero o bacharel quedou convencido da utilidade que tiñan os coñecementos de Núñez de Balboa naquela rexión, que explorara oito anos atrás, sumado aos pedidos da tripulación de que non cometese ese acto, polo que non lle quedou máis remedio que perdoar a súa vida e mantelo a bordo. De feito, ambos se puxeron de acordo para eliminar a Nicuesa da gobernación de Veragua.
A fundación de Santa María la Antigua del Darién Pasados os cincuenta días, Pizarro comezou a mobilizarse para regresar á Española, cando xustamente chegou a embarcación de Fernández de Enciso. Núñez de Balboa adquirira popularidade entre os seus compañeiros grazas ao seu carisma e ao seu coñecemento do territorio. En cambio, con Fernández de Enciso era máis apreciable o desgusto entre os homes, xa que o bacharel, usando as súas facultades como Alcalde Maior ordenou o regreso a San Sebastián, cando a maior sorpresa era que o poboado estaba totalmente destruído, sumado a que os indíxenas esperábanos e comezaron a atacar sen descanso.
Debido ao perigoso do territorio, Núñez de Balboa suxeriu que o poboado de San Sebastián fose trasladado cara á rexión do Darién, ao oeste do golfo de Urabá, onde a terra era máis fértil e habitaban indíxenas menos belicosos. Fernández de Enciso tomou con seriedade devandita suxestión. Máis tarde, o rexemento trasladouse a Darién, onde os esperaba o cacique Cémaco, xunto con 500 combatentes prestos á batalla. Os españois, medorentos da gran cantidade de combatentes, ofreceron os seus votos ante a Virxe da Antiga, venerada en Sevilla, de que se resultasen vitoriosos na batalla darían o seu nome a unha poboación da rexión. A batalla foi moi rifada para ambos os bandos, pero por un golpe de sorte os españois saíron vitoriosos.
Cémaco, quen foi señor da comarca, xunto cos seus combatentes, abandonou o pobo cara á selva do interior. Entón os españois decidiron saquear as casas e reuniron un gran botín consistente en alfaias de ouro. A cambio, Núñez de Balboa fixo promesa do voto e fundou en setembro de 1510 o primeiro establecemento permanente en terras continentais americanas, Santa María la Antigua del Darién.
Núñez de Balboa, Alcalde de Santa María O triunfo dos españois sobre os indíxenas e a posterior fundación de Santa María la Antigua del Darién, situada agora nun lugar relativamente calmo, deron a Vasco Núñez de Balboa autoridade e consideración entre os seus compañeiros, fartos do Alcalde Maior Fernández de Enciso, a quen cualificaban de déspota e avaro polas restricións que tomou contra o ouro, que era obxecto de cobiza dos colonos.
Núñez de Balboa aproveitou a situación facéndose voceiro dos colonos desgustados, e usando a lei destituíu a Fernández de Enciso do cargo de gobernante da cidade, cunha proba contundente: sendo substituto Ojeda estaba controlando unha área que se atopaba en Veragua, ao oeste do Golfo de Urabá (límite das dúas gobernacións). O seu mandato era ilexítimo porque o gobernante era Nicuesa e non Ojeda: Fernández de Enciso debía ser deposto e arrestado. Logo da destitución, estableceuse un Cabido aberto e elixiuse un goberno municipal (o primeiro no continente americano) e designáronse dous alcaldes: Martín Samudio e Vasco Núñez de Balboa.
Pouco despois chegou a Santa María unha flotilla encabezada por Rodrigo Enrique de Colmenares, que tiña como obxectivo atopar a Nicuesa, quen tamén estaba en apertos nalgún lado do norte de Panamá. Cando soubo dos feitos persuadiu aos colonos da cidade de que debían someterse á autoridade de Nicuesa, xa que se achaban na súa gobernación; Enrique de Colmenares invitou a dous representantes que o Cabido nomearía para que viaxasen coa súa frota e ofrecer a Nicuesa o control da cidade. Os dous representantes foron Diego de Albites e Diego del Corral.
Gobernador de Veragua Enrique de Colmenares, atopou a Nicuesa bastante malferido e con poucos homes preto de Nombre de Dios, debido a unha escaramuza que tivo con indíxenas desa rexión; logo do rescate, o gobernador escoitou das fazañas de Núñez de Balboa, do botín do cacique Cémaco e da prosperidade que había en Santa María; Nicuesa respondeu que habería castigos e refugallos cando asumise o cargo na cidade, xa que considerou o acto de Núñez de Balboa como unha intromisión da súa autoridade en Veragua.
Os representantes de Santa María foron persuadidos por Lope de Olano, que estaba encarcerado xunto con varios presos descontentos, de que ían cometer un erro grave se entregaban o control a Nicuesa, que era cualificado de avaro e cruel, e que era capaz de destruír a prosperidade da cidade. Con estas probas, de Albites e del Corral fuxiron ao Darién antes que Nicuesa chegase e informaron tanto a Núñez de Balboa como ao resto das autoridades municipais das intencións do gobernador.
Cando Nicuesa chegou ao porto da cidade, apareceu un xentío e desencadeouse un tumulto, que impediu ao gobernador desembarcar na cidade. Nicuesa insistiu en ser recibido non xa en calidade de gobernador, senón como dun simple soldado, pero aínda así os colonos negáronse a que desembarcase na cidade. En cambio, foi obrigado a montarse sobre un barco en malas condicións e poucas provisións e foi deixado ao mar o 1 de marzo de 1511 e xunto ao ex-gobernador uníronselle 17 persoas; o barco desapareceu sen deixar rastro de Nicuesa e os seus acompañantes, e así Núñez de Balboa obtivo o cargo de gobernador de Veragua.
O conquistador miniatura|dereita|Estatua de Núñez de Balboa en Madrid (Enrique Pérez Comendador, 1954). Núñez de Balboa obtivo o cargo de gobernador logo da expulsión e posterior desaparición de Diego de Nicuesa, e con iso o mando absoluto de Santa María e Veragua. Unha das súas primeiras accións era xulgar ao bacharel Fernández de Enciso polo delito de usurpación de autoridade; foi condenado ao cárcere e os seus bens foron confiscados, aínda que posteriormente foi deixado en liberdade a cambio de que volvese á Española e despois a España. No mesmo barco, ían acompañándoo dous representantes de Núñez de Balboa, que explicarían todos os sucesos da colonia e tiñan ordes de petición de máis homes e subministracións para proseguir coa conquista de Veragua.
Mentres, Núñez de Balboa comezou a mostrar a súa faceta de conquistador embarcándose ao oeste e percorrendo o istmo de Panamá, sometendo a varias tribos indíxenas e fortaleceu a súa amizade con outras, intentando remontar ríos, montañas e pantanos malsáns en busca de ouro, escravos e ampliar os seus dominios. Tamén puido aplacar revoltas de varios españois que desafiaban a súa autoridade; o seu poder de forza, diplomacia e poder de concilio logrou certo respecto e temor entre os indíxenas; ironicamente nunha carta enviada ao rei de España expresou que: «fun adiante por guía e aínda abrindo os camiños pola miña man».
Logrou a semente do millo e recibiu provisións da Española e de España, e fixo que os seus soldados se habituasen á vida de exploradores de terras coloniais. Núñez de Balboa logrou recoller moito ouro, sobre todo dos adornos das mulleres indíxenas e o resto obtido por formas violentas. En 1513, escribiu unha extensa carta ao rei de España na que lle solicitaba máis homes aclimatados na Española, armas, provisións, carpinteiros para construír buques e os materiais necesarios para levantar un estaleiro. En 1515, noutra carta falaba da súa política humanitaria para cos indíxenas e aconsellaba ao mesmo tempo, que as tribos caníbales ou temidas fosen castigadas con severidade extrema.
Durante finais de 1512 e inicios de 1513, chegou a unha comarca onde dominaba o cacique Careta, dominouno facilmente e logo fíxose o seu amigo, recibindo o bautismo e pactou alianza con Núñez de Balboa, asegurando a subsistencia da colonia, xa que o cacique prometeu axudar aos españois con alimentos. Núñez de Balboa proseguiu a súa conquista chegando ás terras do veciño e rival de Careta, o cacique Ponca, e este fuxiu da súa comarca cara ás montañas, deixando só aos españois e os indíxenas aliados de Careta que saquearon e destruíron as casas da comarca. Pouco despois, foi cara aos dominios do cacique Comagre, territorio fértil pero moi salvaxe, aínda que cando chegaron foron recibidos pacificamente a tal punto que foron invitados a un agasallo; de igual xeito Comagre foi bautizado.