A gobernou China dende o 206 a. C. ata o 220 d.C. marcando un período de prosperidade económica e cultural e unha expansión territorial na Historia da China. Foi precedida pola dinastía Qin (221–206 a.C.) e seguiuna o período dos Tres Reinos (220-280 d.C.)
Durante a dinastía Han, os seus reis adoptaron os ensinos dos grandes filósofos da antigüidade, Lao Zi e Confucio. O goberno desenvolveuse ben logrando expansión territorial. Fomentouse a educación e a escritura co recentemente inventado papel de arroz. Propiciouse un grande intercambio de mercadorías pola ruta da seda, que vai do océano Pacífico ata Persia e a India. A China converteuse oficialmente nun Estado confuciano e prosperou no ámbito interno: a agricultura, os produtos manufacturados e o comercio floreceron, e a poboación chegou aos 50 millóns. Entrementres, o imperio estendeu a súa influencia cultural e política sobre os actuais Vietnam, Asia central, Mongolia e Corea antes de se derrubar baixo unha combinación de presións internas e externas. O primeiro dos dous períodos da dinastía, chamado Dinastía Han Anterior (前漢朝, qián hàn cháo) ou Dinastía Han Occidental (西漢朝, xī hàn cháo) que durou ata o ano 9, tivo a súa capital en Chang'an (actual Xi'an, provincia de Shaanxi). A Dinastía Han Posterior (後漢朝, hòu hàn cháo) ou Dinastía Han Oriental (東漢朝, dōng hàn cháo), que durou do 25 ao 220, tivo a súa capital en Luoyang. A convención de denominalas occidental e oriental úsase hoxe en día para evitar a confusión coa dinastía Han do período das Cinco Dinastías e os Dez Reinos, aínda que a nomenclatura de anterior/posterior se usaba nos textos históricos, incluíndo en Zizhi Tongjian de Sima Guang. A dinastía foi fundada pola familia Liú (劉).
Os logros intelectuais, artísticos e literarios reviviron e floreceron durante a dinastía Han. O período Han produciu o historiador máis famoso da China, Sima Qian (145 a.C. - 87a.C.?), cuxas Memorias históricas provén unha crónica detallada desde os tempos da lendaria dinastía Xia a aqueles do emperador Wu (141a.C. - 87 a. C.). Os avances tecnolóxicos tamén marcaron este período. Un dos grandes inventos chineses, o papel, data da época Han.
Sería correcto afirmar que os imperios contemporáneos dos Han e os romanos eran os maiores que existían nese momento no mundo coñecido. A pesar de que non había unha relación directa entre os dous, ambos eran conscientes da existencia do outro, e existía un vínculo comercial a través dos outros imperios que existían en Asia Central e que actuaban como intermediarios, como Partia. Era un intercambio bastante desigual; China exportaba especias, teas, e, principalmente, seda. O imperio romano unicamente podía ofrecer ouro e prata en troco, pois non posuían outras manufacturas de interese para os chineses. Un dos poucos contactos directos rexistrados entre ambos os imperios aparecen no Hou Hanshu onde se conta que un convoi romano representando a Antonino Pío alcanzou a capital Luoyang e foi recibido polo emperador Huan.
A dinastía Han, que deu nome ao principal grupo étnico da China, "Os Han", foi notable tamén polo seu poderío militar. O imperio expandiuse cara ao oeste ata chegar á depresión de Tarim (na actual Rexión Autónoma Uigur de Xinjiang. Os exércitos chineses tamén invadiron e se anexionaron partes do norte da Vietnam e Corea no final do século II a. C. Pero o control por parte dos Hans das rexións periféricas era xeralmente escaso. Para asegurar a paz cos poderes locais fóra da China, a Corte Han desenvolveu un "sistema tributario" mutuamente benéfico. Aos estados non chineses permitíase autonomía a cambio da aceptación simbólica da dominación Han. Os lazos tributarios confirmáronse e reforzáronse a través de ligazóns matrimoniais entre clases altas e intercambios periódicos de agasallos e bens. Etimoloxía Segundo os Rexistros do Gran Historiador, tras o colapso da dinastía Qin o hexemón Xiang Yu nomeou a Liu Bang príncipe do pequeno feudo de Hanzhong, chamado así pola súa localización no río Han (no moderno suroeste de Shaanxi). Tras a vitoria de Liu Bang na disputa Chu-Han, a dinastía Han resultante recibiu o nome do feudo de Hanzhong.
Historia política e institucións O período Han divídese en dúas grandes etapas, cada unha das cales durou aproximadamente dous séculos. A primeira é a dos Hans Anteriores, ou Han Occidentais, xa que a súa capital, Chang'an, estaba situada ao oeste. Continuando o legado da dinastía Qin, cuxas ambicións imperiais asegurou superando as autonomías provinciais e logo logrando unha notable expansión territorial, abarca os reinados máis brillantes do período, establecendo o marco institucional que perduraría durante os séculos seguintes. Pero decaeu ao longo do século I a. C. antes de ser derrocada por Wang Mang, fundador da efémera dinastía Xin. A esta sucédelle a dinastía Han posterior, ou Hans orientais, debido á localización da súa capital, Luoyang, fundada por un descendente dos primeiros emperadores Han procedente dunha rama menor da liñaxe imperial. Este segundo período caracterízase por un marcado fenómeno de descentralización, no que as elites provinciais adquiren autonomía, mentres que a corte se ve marcada pola crecente influencia dos eunucos e os altos dignatarios sobre uns emperadores en segundo plano. O colapso da dinastía produciuse a partir dos anos 180 e culminou coa división do imperio. Fundación e estabilización da dinastía Han miniatura|upright|O antigo Imperio Han arredor do ano 195 a. C., á morte de Gaozu: as provincias (negro) e os reinos (vermello). miniatura|upright|Mapa do antigo Imperio Han arredor do ano 87 a. C., cos protectorados externos e as principais rutas de comunicación.
A primeira dinastía imperial da China foi a dinastía Qin (221-206 a.C.), que instaurou as bases da futura China. Durante os tres anos seguintes á morte do primeiro emperador Qin, Qin Shi Huang (en 210 a.C.), xurdiron numerosas revoltas na China, tanto populares como por parte dos descendentes da aristocracia dos Estados Combatentes, suplantada polos Qin. A primeira importante foi a de dous oficiais descontentos, Chen Sheng e Wu Guang membros dun grupo de 900 soldados asignados á loita contra os xiongnu,. Entre os líderes da rebelión que se converteu en xeneral, xurdiron finalmente dúas figuras principais: Xiang Yu, un destacado comandante militar sen coñecemento político, dunha familia militar de Chu, e Liu Bang, un maxistrado menor do Condado de Pei de orixe campesiña. M. Loewe, « The former Han dynasty », dans No 207, conseguiu derrotar os restos do exército Qin e capturar a capital, Xianyang. Xiang Yu, o xeneral máis poderoso, optou por non proclamarse emperador e, no seu lugar, volveu a un modelo de fragmentación territorial similar ao que prevalecía antes da dinastía Qin, no que ostentaba o status e hexemonía de rei de Chu. Dividiu o imperio en 18 reinos, cada un asignado a descendentes das antigas familias reais e os seus aliados. Como resultado desta división comezou un novo período de catro anos de revoltas e enfrontamentos,Ebrey (1999), 60–61. e cada un dos dezaoito estados tomou unha posición entre o bando de Xiang Yu e o de Liu Bang.Loewe (1986), 116–122. Liu Bang herdou un reino recentemente creado, o Reino de Han, chamado así pola súa localización no val do río Han (un afluente do río Yangtsé) no que hoxe é o sur de Shaanxi. Descontento coa súa situación, invadiu o val do río Wei, o antigo corazón do Imperio Qin. Durante a guerra Chu-Han que estalou entre Xiang Yu e Liu Bang, este último saíu vitorioso tras a súa decisiva vitoria na batalla de Gaixia no ano 202 a. C. Como resultado da derrota Xiang Yu suicídase e Liu Bang proclamouse a si mesmo emperador (皇帝, "huangdi") por pedimento dos seus seguidores, e postumamente sería coñecido como emperador Gaozu (r. 202–195 a.C.).Davis (2001), 44–46.. Chang'an (actual Xi'an) vai ser elixida como a nova capital de imperio reunificado.Loewe (1986), 122.
Non obstante, Gaozu conservou os "reinos" ou "principados" (guo), inicialmente concedidos a aqueles dos seus antigos posuidores que o apoiaran, ou aos seus compañeiros de armas para consolidar o seu poder. Non obstante, cada vez máis favoreceu outorgalos aos membros do seu clan, particularmente aos seus fillos, e ao final do seu reinado proclamou que só eles deberían posuír estes territorios. Para o resto, mantivo as institucións Qin, como se reflicte na súa decisión de establecer a súa capital preto de Xianyang, na cidade recentemente fundada de Chang'an (Paz Eterna). Baseou a súa lexitimidade principalmente no seu triunfo sobre estas institucións, o que o converteu nunha figura digna do cargo imperial, capaz de gobernar un imperio pacificado. ; ; Sucedeuno o seu fillo Huidi (195-188 a. C.), unha figura modesta que deixou o reinado do poder á súa nai, a emperatriz viúva Lü, que gobernou o imperio despois da súa morte, desde o ano 188 a.C. ata o 180 a.C. Eliminou a varios dos antigos compañeiros de Gaozu que intentaran exercer unha maior autoridade, así como a varios dos seus fillos que adquiriran demasiada influencia aos seus ollos, e elevou no seu lugar a membros do seu propio clan (aos que concedeu reinos a pesar da prohibición imposta polo seu falecido marido).. Wendi (179-157), fillo de Gaozu, tras librarse destas purgas, desfíxose do clan da emperatriz despois da súa morte, mentres continuaba a política de diminuír o poder dos príncipes, xa que estaban a xurdir rivais polo emperador dentro do clan imperial. O seguinte emperador, Jingdi, tivo que enfrontarse á rebelión dos sete príncipes (Wu, Chu, Zhao e catro principados de Shandong) no ano 154 a. C., instigada polo príncipe de Wu, Liu Pi. Foi reprimida despois de tres meses. Así, os principados volveron gradualmente ao control imperial.
Emprégase a convención de denominar estes períodos como occidental e oriental para evitar a confusión coa dinastía Han do Período das Cinco Dinastías e os Dez Reinos. A nomenclatura de anterior e posterior é empregada en textos históricos como no Zizhi Tongjian de Sima Guang.
Han Occidental miniatura|upright|esquerda|Trece comandancias de control directo, incluída a rexión capital (Amarela) e dez reinos semiautónomos dos primeiros períodos, 195 a.C..
A principios da dinastía dos Han occidentais , tamén coñecido como o Antigo Han , no terzo occidental do imperio existían trece comandancias controladas centralmente -incluída a rexión da capital-, mentres que os dous terzos orientais estaban divididos en dez reinos semiautónomos.. Para aplacar aos seus destacados comandantes da guerra con Chu, o emperador Gaozu enfeudou a algúns deles como reis.
No ano 196 a.C., a corte Han substituio a todos estes reis menos a un (a excepción estaba no Reino de Changsha) por membros da familia real Liu, xa que se cuestionaba a lealdade ao trono dos non parentes. Tras varias insurreccións dos reis Han -a maior das cales foi a Rebelión dos Sete Estados no ano 154 a.C.-, a corte imperial promulgou unha serie de reformas a partir do ano 145 a.C. que limitaban o tamaño e o poder destes reinos e dividían os seus antigos territorios en novas comandancias controladas centralmente. Os reis xa non podían nomear ao seu propio persoal; este deber foi asumido pola corte imperial. Os reis convertéronse en xefes nominais dos seus feudos e recadaron unha parte dos ingresos fiscais como os seus ingresos persoais. Os reinos nunca foron abolidos do todo e existiron durante o resto da era Han Occidental e Oriental.
Ao norte da China propia, o xefe nómade xiongnu Modu Chanyu (r. 209 174 a.C.) conquistou varias tribos que habitaban a parte oriental da Estepa eurasiática. Ao final do seu reinado, controlaba Manchuria, Mongolia, e a Conca do Tarim, subxugando a máis de vinte estados ao leste de Samarcanda. O emperador Gaozu estaba preocupado polas abundantes armas de ferro fabricadas por Hanos que se comerciaban cos xiongnu ao longo das fronteiras setentrionais, e estableceu un embargo comercial contra o grupo.