miniatura|Antiga estatua romana de Dioniso e Ampelos atopada en Mourazos (Verín).
Na mitoloxía clásica, Dioniso (en grego antigo Διώνυσος Diônysos ou Διόνυσος Dionysos) é "fillo de deus" ("Δίος" en grego antigo, significa "divino") e ("νυσος" en lingua tracia-frixia, significa "fillo")Donini, Breve storia religioni delle, Roma, 1991, p. 140Burkert, Griechische Religión der archaischen und klassischen Epoche, Stuttgart, 1977, p. 253. É o deus do viño e da vendima, inspirador da tolemia ritual e a éxtase, e un personaxe importante da mitoloxía grega. Aínda que as orixes xeográficas do seu culto son descoñecidas, case todas as traxedias preséntano como «estranxeiro».
Foi tamén coñecido como Baco (en grego antigo Βάκχος Bakkhos)En Grecia «tanto o devoto como o deus chámanse Baco.» ( Sinalando, para o iniciado, a Eurípides, As Bacantes 491, e para o deus, que só é «Dioniso», Sófocles, Edipo rei 211 e Eurípides, Hipólito 560. e o frenesí que inducía, βακχεία bakkhéia. É o deus patrón da agricultura e o teatro. Tamén é coñecido como o 'Liberador' (Eleuterio), liberando a un do seu ser normal, mediante a tolemia, a éxtase ou o viño.Sutton (1992), páx. 2, menciona a Dioniso como O Libertador en relación ás Dionisias. A misión divina de Dioniso era mesturar a música dos aulós e dar final ao coidado e á preocupación.Fox (1916), páx. 221: «A misión divina de Dioniso era mesturar a música da frauta e traer o cesamento ao coidado». Fox cita entón a Eurípides como unha fonte directa para esta afirmación: Os investigadores discutiron a relación de Dioniso co «culto das almas» e a súa capacidade para presidir a comunicación entre os vivos e os mortos.Riu (1999), capítulo 4 (Happiness and the Dead), px. 105: «Dioniso preside sobre as comunicacións cos mortos».
No panteón grego Dioniso foi incorporado como un fillo de Zeus e Sémele, neto de Harmonía e bisneto de Afrodita aínda que outras versións afirmaban que era fillo de Zeus e Perséfone. Descríbese como feminino ou «masculino-feminino».
O nome Dionysos é de significado incerto. O seu elemento -nysos ben pode ser de orixe non grega, pero deu- foi relacionado desde antigo con Zeus (xenitivo Deus). Para os autores gregos, Nisa era unha ninfa que o criou ou a montaña onde era atendido por varias ninfas (as Nisíades), que o alimentaron e o fixeron inmortal por orde de Hermes.Fox (1916), px. 217: «A palabra Dionysos é divisible en dúas partes, a primeira orixinalmente Διος (é dicir Ζευς), mentres a segunda é de significado descoñecido, aínda que quizais estea relacionada co nome do monte Nisa que aparece na historia de Licurgo: [...] cando Dioniso renacera da coxa de Zeus, Hermes confioulle ao coidado das ninfas do monte Nisa, quen lle alimentaron coa comida dos deuses e fixérono inmortal.»
O séquito de Dioniso era chamado o tíaso e estaba formado principalmente por ménades ou bacantes (as súas compañeiras de orxía).
Outro mito dionisíaco aparece no credo do orfismo, onde os antigos Titáns matan o pequeno deus Dioniso, fillo de Zeus e Perséfone, logo de atraelo con brillantes xoguetes cara a unha trampa, despois é descortizado, cocido e devorado. Entón, Zeus castiga e fulmina co seu raio os Titáns (pero como o corazón de Dioniso non foi devorado, do corazón resucita o fillo de Zeus). Das cinzas dos Titáns e a terra xorden os seres humanos, que posúen un compoñente titánico e outro dionisíaco, ao nacer con algo da antiga culpa da morte do deus Dioniso, polo que deben purificarse ao evitar o derramamento de sangue de homes e animais, deste xeito, ao final da existencia, a súa alma é liberada do corpo (case tumba e cárcere), para reintegrarse ao mundo divino de onde procede. Adoración miniatura|O Dioniso Ludovisi cunha pantera, un sátiro e uvas sobre unha viña (século II d.C., Palazzo Altemps, Roma). miniatura|Escena de iniciación dionisíaca de Cesarión. Casa da Farnesina.
Dioniso é un deus de ritos relixiosos mistéricos, ao igual que Deméter e Perséfone son nos misterios eleusinos, en Atenas. Dioniso leva o basjaris ou pel de raposo, simbolizando a viña e a fauna. Os seus propios ritos, os misterios dionisíacos, eran os máis coñecidos por todos. Moitos investigadores cren que Dioniso é un sincretismo dunha deidade grega local da natureza e un deus máis poderoso de Tracia ou Frixia, como Sabacio.
Heródoto sabía que o culto a Dioniso chegou máis tarde aos gregos que o resto, pois comenta:
Moitos gregos estaban seguros de que o culto a Dioniso chegou a Grecia desde Anatolia, pero as súas nocións sobre se Nisa estaba situada en Anatolia, en Libia («lonxe ao leste xunto ao grande océano»), Etiopía (Heródoto) ou Arabia (Diodoro Sículo) son o suficientemente variables como para suxerir que se pretendía un afastado país máxico, quizais chamado Nysa, para explicar o ilegible nome do deus: ‘deus de Nisa‘. Apolodoro de Atenas parece seguir a Ferécides de Leros, quen conta como o infante Dioniso, deus da vide, foi criado polas ninfas da choiva, as Híades, en Nisa. Con todo, o nome que os hititas anatolios se daban a si mesmos na súa propia lingua (nesili) era Nesi. A influencia hitita na cultura grega antiga case nunca é apreciada. miniatura|Antiga estatua romana do tipo Madrid-Varese de Dioniso descansando sobre unha herma (c. 150 d.C., Museo do Prado, Madrid). As anteriores contradicións suxiren a algúns que non se está tratando coa memoria histórica dun culto estranxeiro senón cun deus inseparablemente estranxeiro. E de feito, o nome de Dioniso aparece nas taboíñas en lineal B micénico como DI-WO-NI-SO-JO, e Károly KerényiKerényi (1976) localízao na Creta minoica, onde o seu nome minoico é descoñecido pero a súa característica presenza resulta recoñocible. Claramente, Dioniso estivera cos gregos e os seus predecesores moito tempo, e aínda así retivo sempre certo carácter de estranxeiro.
O touro, a serpe, a hedra e o viño son os signos da característica atmosfera dionisíaca, e Dioniso está estreitamente asociado cos sátiros, centauros e silenos. A miúdo aparece montando un leopardo, levando unha pel de leopardo ou nun carro tirado por panteras, e tamén pode ser recoñecido polo tirso que leva. Ademais da vide e a súa alter ego salvaxe estéril, a hedra velenosa, ambas a el consagradas, a figueira tamén era un símbolo seu. A piña que coroaba o seu tirso relacionábao con Cibeles, e a granada con Deméter. En Atenas celebrábanse na súa honra as Dionisias e as Leneas. Os iniciados adorábano nos misterios dionisíacos, que eran parecidos e estaban relacionados cos misterios órficos, e poden influír sobre o gnosticismo. Dicíase que Orfeo inventara os misterios de Dioniso.Apolodoro, Biblioteca i.3.2: «Orfeo tamén inventou os misterios de Dioniso, e habendo sido descortizado polas Ménades está enterrado en Pieria.»
Bacanais
Introducidas en Roma (c. 200 a.C.) desde a cultura grega do sur de Italia ou a través da Etruria influída por Grecia, as bacanais celebrábanse en segredo e coa soa participación de mulleres no arboredo de Simila, cerca do monte Aventino o 16 e 17 de marzo. Posteriormente, estendeuse a participación nos ritos aos homes e as celebracións tiñan lugar cinco veces ao mes. A notoriedade destas festas, onde se supuña que se planeaban moitas clases de crimes e conspiracións políticas, provocou en 186 a.C. un decreto do Senado -o chamado Senatus consultum de Bacchanalibus, inscrito nunha taboíña de bronce descuberta en Calabria (1640) e actualmente en Viena- polo que as bacanais foron prohibidas en toda Italia, excepto en certas ocasións especiais que debían ser aprobadas especificamente polo Senado. Pese ao severo castigo inflixido a quen se sorprendía violando este decreto, as bacanais non foron sufocadas, especialmente no sur de Italia, durante moito tempo.
Dioniso equipárase con Baco e con Liber (tamén Liber Pater). Liber (‘o libre‘) era un deus da fertilidade e o crecemento, casado con Libera. A súa festa era a Liberalia, celebrada o 17 de marzo, pero nalgúns mitos tamén se celebraba o 5 de marzo.
Epítetos miniatura|Os borrachos ou o triunfo de Baco de Velázquez.
Acratoforo, epíteto co que era designado como dador do viño sen mesturar, e baixo o que se lle adoraba en Phigalia (Arcadia).Pausanias viii.39.4. Acroreites, epíteto baixo o que era adorado en Sición.Esteban de Bizancio, s. v. Ακρωρεία. Adoneo (Adoneus, ‘gobernante‘), epíteto latino que recibía como Baco.Ausonio, Epigramas xxix.6. Bromio (‘atronador‘ ou ‘o que brama‘). Dendrites (Δενδρίτης Dendrítês, ‘o das árbores‘), como poderoso deus da fertilidade. Dimorfo (Δίμορφoς), polo feito que podía mostrarse como belo ou como terrible de acordo ás circunstancias. Ditirambo (‘o da dobre porta‘) úsase ás veces para referirse a el nas solemnes cancións cantadas nos festivais, e fai referencia ao seu prematuro nacemento. Egóbolo (‘matador de cabras‘), nome baixo o que foi adorado en Potnias (Beocia).Pausanias ix.8.1. Eleuterio (Ελευθερευς, ‘o libertador‘), tamén aplicado a Eros. Eneo, como deus da prensa de viño. Enorches (‘con bólas‘Kerényi (1976), páx. 286. ou quizais ‘nos testículos‘, en alusión a Zeus cosendo ao infante Dioniso na súa coxa),Jameson (1993), páx. 53, para as suxestións de Devereux sobre Enorkhes. outra forma relacionada coa fertilidade en Samos e Lesbos. Esimnetes (‘gobernante‘ ou ‘señor‘), nome baixo o que foi adorado en Aroe e Patras (Acaia). Evio, un epíteto que se usa prominentemente na obra de Eurípides, As Bacantes. Faleno (Φαλλην, ‘do falo‘), garante da fecundidade. Floios (Φλοῖος, ‘cortiza‘), como espírito desta. Licnite (‘o do bieldo‘) facíalle un deus da fertilidade relacionado coas relixións mistéricas. O bieldo era un instrumento similar a unha pa que se usaba para aventar, é dicir separar a palla do gran. Lieo (‘o que desata‘), como un deus da relaxación e a liberación das preocupacións. Omadio (Ὠμάδιος, ‘que come a carne crúa‘), sobrenome de Baco en Quíos. Sukites (Συκίτης), protector das figueiras. Iaco (Ιακχος) relaciónao cos misterios eleusinos, onde era coñecido como fillo de Zeus e Deméter. O nome pode proceder de ιακχος (iakchos), un himno cantado en honra de Dioniso.
No panteón grego, Dioniso absorbe xunto con Zeus o papel de Sabacio, unha deidade tracia/frixia á que se sacrificaba cerámica rota (probablemente para evitar que outra rompese no lume). No panteón romano, Sabacio pasou a ser un nome alternativo de Baco.Taylor-Perry (2003), cap. «Sabazius», páx. 89.
Mitoloxía Nacemento miniatura|Procesión dionisíaca nun sarcófago de mármore, posiblemente indicativa de que o defunto estivo iniciado nos misterios.
Dioniso tivo un nacemento infrecuente que evoca a dificultade de encaixalo no panteón olímpico. A súa nai foi unha muller mortal, chamada Sémele, filla do rei Cadmo de Tebas, e o seu pai Zeus, o rei dos deuses. A esposa de Zeus, Hera, unha deusa celosa e vanidosa, descubriu a aventura do seu marido cando Sémele estaba encinta. Co aspecto dunha anciá (noutras versións dunha ama de cría), Hera gañouse a amizade de Sémele, quen lle confiou que Zeus era o auténtico pai do fillo que levaba no ventre. Hera finxiu non crelo, e sementou as sementes da dúbida na mente de Sémele, quen, curiosa, pediu a Zeus que se revelase en toda a súa gloria como proba da súa divindade. Aínda que Zeus rogoulle que non lle pedise iso, ela insistiu e el terminou accedendo. Entón Zeus presentouse ante ela cos seus tronos, lóstregos e raios, e Sémele pereceu carbonizada. Zeus logrou rescatar o fetal Dioniso plantándoo na súa coxa. Uns meses despois, Dioniso naceu no monte Pramnos da illa Icaria, onde Zeus foi para liberalo xa crecido da súa coxa. Nesta versión, Dioniso tivo dúas «nais» (Sémele e Zeus) antes de nacer, de onde procede o epíteto dimētōr (‘de dúas nais‘), relacionado co seu dobre nacemento.