mini|Područje nadležnosti Srpske pravoslavne crkve Političko djelovanje Srpske pravoslavne crkve podrazumijeva ideološke koncepcije koje Srpska pravoslavna crkva zastupa i političke akcije koje provodi u javnom životu.
Posljednjih godina, političko djelovanje SPC izaziva brojne kontroverze u javnosti zbog promidžbe klerikalizma, nacionalizma i monarhije, kao i zbog protivljenja europskim integracijama, pravima žena. Neki od njih smatraju da u Srbiji danas Srpska pravoslavna crkva ima onu ulogu koju je pod Titom imao Savez komunista. Područje djelovanja Srpske pravoslavne crkve, pored Srbije, obuhvaća i Makedoniju, Crnu Goru, BiH i Hrvatsku.
Analitičari govore o dubokoj klerikalizaciji Republike Srbije i njenom kretanju u pravcu spajanja vjere i države.
Političko djelovanje Srpske pravoslavne crkve je na udaru kritičara koji napominju da bi Crkva trebalo biti "nešto više kršćanska, a malo manje politička institucija". Sociolozi religije podsjećaju da se zbog srastanja SPC i države zaboravlja da je misija Crkve evangelizacija, a ne klerikalizacija i da je Crkva spasenjska ustanova a ne politička organizacija.
Ideologija
Idelogija Srpske pravoslavne crkve se temelji na kosovskom mitu i svetosavskom nacionalizmu, koji ima obilježje kulta nacije.
Crkveni autori zastupaju teoriju da se čitav svijet, pod okriljem Antikrista, ujedinio protiv Srba, koji jedini čuvaju vjeru u pravog boga. Europske integracije se tumače u kontekstu židovsko-masonske zavjere, a sve nedaće koje su zadesile srpski narod se tumače time što su Srbi jedini sljedbenici pravoga Boga. Ponekad se uz Srbe navode i Rusi kao glavni protivnici Antikrista. Po pitanju društvenog uređenja, politička idelogija Srpske pravoslavne crkve se oslanja na tradicionalistička načela: „pravoslavlje-samodržavlje-sabornost”, odnosno „bog na nebu-kralj na zemlji-domaćin u kući”. Suština ideološkog programa SPC sadržana je u tezi da snažna srpska država u simbiozi sa snažnom pravoslavnom crkvom trebaju zajednički predvoditi jedno, u svakom pogledu homogeno, srpsko društvo.Petar Atanacković, Od psihopatologije do političkog programa: crkvena ofanziva na pragu 21. veka (u zborniku Kritika klerikalizacije Srbije) Povjesničar Petar Atanacković smatra da Srpska pravoslavna crkva „očito teži postizanju jednog staleškog poretka“, koji je postojao u srednjem vijeku, ali koji je izgubljen i koji stoga treba oživjeti. SPC je tijekom ratova za raspad Jugoslavije podržavala stvaranje Velike Srbije.
U Srbiji se propagira shvaćanje da je opasno sve što nije Srpska pravoslavna crkva, što je posebno usmjereno prema manjim vjerskim zajednicama koje nazivaju "sektama" i predstavljaju ih kao problem srpskog društva.
Povijest
Kraljevina Jugoslavija mini|190px|Nikolaj Velimirović, srpski pravoslavni teolog, profesor i episkop. Prije početka rata podupiratelj ideja njemačkog lidera Adolfa Hitlera. Tijekom Drugog svjetskog rata zatočenik u nacističkom logoru Dahau.
Neposredno po proglašenju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. dekretom kralja Aleksandra su sve pokrajinske pravoslavne crkve stavljene pod nadležnost SPC. Tada je ukinuta autokefalna Crnogorska pravoslavna crkva a njena imovina je pripala Srpskoj pravoslavoj crkvi. 19. rujna 1919. godine Carigradska patrijaršija je za 800.000 franaka ustupila nadležnost nad pravoslavnim vjernicima Makedonije Srpskoj pravoslavnoj crkvi.Hugh Poulton, Who are the Macedonians?
Krajem 1930-ih godina, usporedno s usponom fašizma u Europi, unutar Srpske pravoslavne crkve se rađa ekstremno desna ideologija svetosavskog nacionalizma. Izrazom svetosavlje je naglašavan etnički srpski karakter, nasuprot univerzalnom karakteru kršćanske crkve.Moderna i antimoderna u Srbiji Glavni ideolog svetosavskog nacionalizma je Nikolaj Velimirović (1880. – 1956.), episkop SPC, čiji politički stavovi do danas izazivaju podijeljenost javnosti.Naličje kulta Velimirović je zastupao tzv. kršćanski nacionalizam. U svom predavanju pod naslovom „Nacionalizam Svetog Save“ na Kolarčevom narodnom sveučilištu u Beogradu 1937. godine on je iznio kontroverznu tvrdnju da su pokušaji Adolfa Hitlera o njemačkoj nacionalnoj crkvi slične zamislima Svetog Save o narodnoj vjeri i crkvi:
Velimirović nakon toga zaključuje da je Srbima taj posao svršio Sveti Sava još prije 700 godina, i „otuda je nacionalizam srpski, kao stvarnost, najstariji u Europi“. Nikolaj Velimirović je propagirao odbacivanje "svih stranih običaja i površnih zapadnih tradicija", uključujući demokraciju, jednakost, individualizam, vjersku snošljivost i druge vrijednosti modernizma i prosvijećenosti. On smatra da je arijevskoj rasi sudbina dodijelila ulogu biti glavni nositelj kršćanstva u svijetu.Nikolaj Velimirović, Čiji si ti, maleni narode srbski?
Izrazito antikomunističko, pa čak i profašističko opredjeljenje ove ideologije je nastalo dijelom pod utjecajem Ruske zagranične crkve (osnovane 1921. u Srijemskim Karlovcima) i pripadnika ruske monarhističke bijele emigracije koji su nakon Oktobarske revolucije i Ruskog građanskog rata izbjegli u Kraljevinu Jugoslaviju.
Drugi svjetski rat SPC i četnici
Četnici su tijekom Drugog svjetskog rata imali značajnu podršku Srpske pravoslavne crkve. Veći dio svećenstva i skoro čitav episkopat Srpske pravoslavne crkve surađivao je za vrijeme rata s organizacijom Draže Mihajlovića.Zvezdan Folić: ZASJEDANJE ARHIJEREJSKOG SABORA SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVE 1954. Cilj četnika je bio restauracija monarhije Karađorđevića i stvaranje Velike Srbije. Đuro Đurović, generalni sekretar četničkog Centralnog nacionalnog komiteta, je tijekom svog suđenja 1945. svjedočio da je "3/4 pravoslavnog svećenstva podržavalo pokret Draže Mihailovića".Jozo Tomašević, The Chetniks: war and revolution in Yugoslavia, 1941-1945 Tijekom rata u Jugoslaviji su čak neki pravoslavni svećenici postali četnički zapovjednici, kao npr. Momčilo Đujić i Savo Božić. Joanikije Lipovac, crnogorsko-primorski mitropolit SPC, je za vrijeme Drugog svjetskog rata surađivao je s talijanskim i njemačkim okupatorom i podržavao aktivno četnički pokret.Istorijski leksikon Crne Gore, tom 4, K - Per, grupa autora, Podgorica 2006.
SPC i ljotićevci
Pod ideološkim utjecajima episkopa Nikolaja Velimirovića, Dimitrije Ljotić je osnovao svoj fašistički pokret Zbor čija su glavna načela bila: anti-komunizam, borba protiv „židovske zavjere“ i zalaganje za staleško uređenje države. Ovaj pokret je nakon njemačke okupacije Srbije 1941. godine stavljen u službu nacističkog režima. Tijekom vojne uprave u Srbiji (1941-44), antisemitizam je postao jedna vrsta "kulturološkog rodnog pojma" u koji su, između ostalog, svrstavani komunizam,demokracija, liberalizam, kapitalizam i ostalo.Kosta Nikolić, Nemački ratni plakat u Srbiji 1941-1944, Boanrt, Nova Pazova, 2000. U svojoj knjizi „Kroz tamnički prozor“, napisanoj 1944. godine u logoru Dachau, Velimirović za izbijanje Drugog svjetskog rata optužuje gotovo sve suvremene ideologije Europe, osim fašizma, čiji izum pripisuje Židovima, odnosno „njihovom ocu vragu“Nikolaj Velimirović. "O Jevrejima" u: Reči srpskom narodu kroz tamnički prozor, IHTUS-Hrišćanska knjiga, Beograd 2000 (str. 193-194):
Zbog ovog i drugih tekstova, mnogi autori smatraju Nikolaja Velimorovića za bitnog ideologa srpskog antisemitizma.
Nikolaj Velimirović je u nadgrobnoj besjedi Dimitriju Ljotiću 1945. istakao da je on bio veliki „kršćanski državnik“ i da sada „pripada nebeskoj Srbiji“. Po okončanju fašističke okupacije i uspostavljanju nove komunističke vlasti, Nikolaj Velimirović je, zbog bliskosti s Dimitrijem Ljotićem i povezanosti s političkom organizacijom Zbor, izbjegao iz zemlje. Umire u egzilu.
Razdoblje SFRJ mini|190px|Justin Popović srpski pravoslavni teolog i profesor, zatočen od strane jugokomunista, biva u doživotnom pritvoru u samostanu Ćelije. Vatreni govornik protiv ideja komunizma i zastupnik ideje Svetosavlja, "simfonije" crkve i države unutar Pravoslavlja
Nakon drugog svjetskog rata Jugoslavija je postala republika i izvršena je dosljedna sekularizacija društva. Srpska pravoslavna crkva je u razdoblju SFRJ bila odvojena od države i predstavljala je vjersku ustanovu bez političkog autoriteta. U SFR Jugoslaviji Nikolaj Velimirović je smatran suradnikom fašista i izdajnikom. Poslije rata, dobar dio svećenstva i episkopa SPC zauzeli su neprijateljski stav prema novoj Jugoslaviji. Naročito je bila izražena veza jednog dijela pravoslavnog svećenstva s četničkom emigracijom.
Sljedbenici Justina Popovića - Justinovci
U razadoblju Jugoslavije SPC je razvijala određene aspekte ideologije svetosavskog nacionalizma, posebno njen anti-ekumenski karakter, u čemu su prednjačili Justin Popović i njegovi učenici.
Kao duhovni sinovi, učenici i sljedbenici Justina Popovića smatraju se 4 redovnika (monaha) koje je on sam zaredio, a koji su svi kasnije postali episkopi i vrlo utjecajni teolozi i klerici SPC-a te se smatraju jastrebovima Srpske Pravoslavne Crkve, to su potonji: Mitropolit Crnogorsko-primorski Amfilohije Radović, Episkop Zahumsko - hercegovački Atanasije Jeftić, Episkop Raško - prizrenski Artemije Radosavljević te jedini danas medju živima, Episkop Bački Irinej Bulović. Takodjer, učenikom Justina Popovića smatrao se i vrlo utjecajni arhimandrit Jovan Radosavljević.
Razdoblje nakon Titove smrti Ubrzo nakon Titove smrti, 1982. godine je grupa svećenika s Uba optužila crkvu da je režimska i tražila izlazak iz pasivizacije, na što im je patrijarh German Đorić odgovorio: “Srpska pravoslavna crkva se u socijalističkoj Jugoslaviji drži reda i poretka”. Ovakvi zahtjevi su unutar pravoslavnih struktura postajali sve učestaliji. U iste godine 21 svećenik, među kojima i tri najuglednija teologa monaha, Atanasije Jeftić, Irinej Bulović i Amfilohije Radović, uputili su „Apel“ najvišim državnim organima Srbije i Federacije, tražeći zaštitu Srba na Kosovu. Nakon toga je grupa episkopa iz SPC-a govorila o Kosovu u američkom Kongresu i State Departmentu tražeći američku intervenciju. Upućivanje peticija i oglašavanje u medijima u to vrijeme je bila nova pojava unutar pravoslavne crkve.
Krajem 1983. Atanasije Jeftić u časopisu „Pravoslavlje“ objavljuje feljton „Od Kosova do Jadovna“ u kojem naglašava stradanje srpskog naroda u raznim dijelovima Jugoslavije. Jeftić je bio na čelu konzervativne oporbe unutar SPC-a koja je zagovarala ključnu ulogu crkve u rješavanju srpskog nacionalnog pitanja.
Sredinom 1980-ih godina, započinje proces rehabilitacije Nikolaja Velimirovića u Šabačko-valjevskoj eparhiji, gdje je kao episkop služio Jovan Velimirović, njegov sinovac.
1987. godine Crkva počinje pripreme za proslavu 600 godina Kosovske bitke. Mošti kneza Lazara se nose kroz eparhije, a u poslanici izdanoj tim povodom počinje se promovirati izraz “Nebeska Srbija”. Iste godine sarajevski svećenik Dragomir Ubiparipović objavljuje tekst o “Kulturnom i vjerskom genocidu nad Srbima Sarajeva”, koji se ogledao i u tome što su u nekim dnevnim listovima “odbijali objavljivanje smrtovnica ćirilicom”. Crkveni tisak je pozdravljao aktivnosti srpskog rukovodstva na čelu s Miloševićem (ukidanje autonomije Kosovu i Vojvodini) i objavljivala napise o muslimanima kao “Muhamedovom đavoljem sjemenu”. Sociolog religije Mirko Đorđević smatra da je Srpska pravoslavna crkva odigrala prvorazrednu ulogu u dovođenju Miloševića na vlast, svojom ideološkom logistikom, kojom je zamijenjena nekadašnja komunistička retorika. Tijekom Miloševićevog govora na Gazimestanu, vijorili su se zajedno crkveni barjaci s križem i komunistički sa srpom i čekićem.