Ovo je članak o planinama Dolomitima. Za članak o mineralu i sedimentnoj stijeni pogledajte članak dolomit.

Dolomiti ili Dolomitske Alpe (ladinski jezik: Dolomites; talijanski jezik: Dolomiti; furlanski jezik: Dolomitis) planinska su skupina u istočnim Alpama u Italiji. Nalaze se većinskim dijelom u provinciji Belluno (Veneto), a ostalim, manjim dijelom, u provincijama Južni Tirol i Trentino (sve u sjeveroistočnoj Italiji). Dogovorno, proteže se od rijeka Adige na zapadu do Piave na istoku, i između dolina Puster na sjeveru i Sugana na jugu. Jedan nacionalni (Parco Nazionale Dolomiti Bellunesi) i više regionalnih parkova nalaze se na Dolomitima. U kolovozu 2009. godine, Dolomiti su proglašeni prirodnom svjetskom baštinom UNESCO-a.

Zemljopisne odlike

U Dolomitima se nalazi 21 vrh viši od 3.000 m nadmorske visine i oni pokrivaju površinu od oko 141.903 hektara. Tu se nalaze neki od najljepših alpskih krajolika s vertikalnim stijenama, strmim liticama i velikom gustoćom uskih, dubokih i dugih dolina. Tu se izmjenjuju raznoliki krajolici velikog geološkog značaja, kao što su prirodni stupci i zidovi, krške formacije (najveći broj različitih vapnenačkih formacija na ograničenom prostoru na svijetu) je, vrhovi i ledenjaci. Oni svjedoče o bogatoj geomorfološkoj prošlosti stijena koje su oblikovane erozijom, potresima i glacijacijom. Neke samostalne stijene su više od 1.500 m od svog dna, te spadaju u najviše vapnenačke litice na svijetu. Zbog toga su na ovom području česta klizišta tla, poplave i lavine.

Tu se nalaze i neki od ponajboljih primjera karbonatnih sustava terasa iz mezozoika (tzv. "fosilizirani atoli") s pomorskim fosilnim ostacima iz prijelaznog razdoblja iz perm u trijas. Prema tim fosilima se saznalo mnogo o vremenu najvećeg pomora živih vrsta ikada.

Dolomiti se dijele na Zapadne i Istočne Dolomite, koje dijeli linija koja ide od Val Badije, prijevoja Campolongo, do doline Cordevole (Agordino). mini|200px|lijevo|Planina Antelao

mini|200px|lijevo|Vrh Sassolungo planine Langkofel Najviši vrhovi Dolomita Ime visina (m) Ime visina (m) Marmolada 3.344 Dreischusterspitze 3.162 Antelao 3.263 Boespitze (Sellagruppe) 3.152 Tofana di Mezzo 3.241 Croda Rossa (Hoher Caisl) 3.148 Sorapiss 3.229 Piz Popena 3.143 Monte Civetta 3.220 Elferkofel 3.115 Vernel 3.145 Grohmannspitze (Langkofel) 3.111 Monte Cristallo 3.199 Zwölferkofel 3.091 Cima di Vezzana 3.191 Sass Rigais (Geislerspitzen) 3.027 Cimon della Pala 3.186 Drei Zinnen 3.003 Langkofel 3.178 Kesselkogel (Rosengarten) 3.001 Pelmo 3.169 Fünffingerspitze 2.997 mini|200px|lijevo|Planina Boespitze mini|200px|lijevo|Vrhovi planine Torri del Vaiolet

Glavni prijevoji Ime visina (m) Passo d'Ombretta (Campitello-Caprile) 2.738 Langkofeljoch (Val Gardena-Campitello) 2.683 Tschagerjoch (Karersee-Vajolet Glen) 2.644 Grasleiten Pass (Vajolet Glen-Grasleiten Glen) 2.597 Passo di Pravitale (Rosetta Plateau-Pravitale Glen) 2.580 Passo delle Comelle (do Cencenighe) 2.579 Passo della Rosetta (San Martino di Castrozza-Rosetta plateau) 2.573 Vajolet Pass (Tiers-Vajolet Glen) 2.549 Passo di Canali (Primiero-Agordo) 2.497 Tierseralpljoch (Campitello-Tiers) 2.455 Povijest

Za vrijeme Prvog svjetskog rata, linija između talijanske i austro-ugarske vojske prolazila je kroz Dolomite. Mnogi ljudi posjećuju Dolomite kako bi prošli Via ferratama, zaštićenim putevima napravljenim za Prvog svjetskog rata. Nekoliko vrlo dugačkih staza vodi Dolomitima, zvanih "Alte vie" (i.e. visoke staze). Za prelazak takvih dugačkih staza, numeriranih od 1 do 8, potrebno je barem tjedan dana hoda zbog čega se na njima nalaze mnoga planinarska odmorišta.

Podrijetlo imena

Ime "Dolomiti" došlo je od poznatog francuskog mineraloga Déodata Grateta de Dolomieua koji je prvi opisao kamen, dolomit, tip karbonatnih stijena koji je uzrok karakterističnih oblika i boja ovih planina, znanih kao "blijede planine" prije 19. stoljeća kad je ime pofrancuženo. Saussure le fils, M. de (1792): "Analyse de la dolomite". Journal de Physique, vol. 40, pp. 161–173.

Turizam

Dolomiti su poznati po skijanju zimi te planinarenju, alpinizmu, penjanju i paraglidingu ljeti odnosno u kasno proljeće/ranu jesen. Slobodno penjanje tradicija je u Dolomitima od 1887. godine, kada se sedamnaestogodišnji Georg Winkler samostalno uspeo na jedan od vrhova Tornjeva Vajolet.

U prvom se tjednu srpnja održava godišnja dnevna brdska biciklistička utrka koja se održava kroz sedam planinskih prijevoja Dolomita nazvana Maratona dles Dolomites.

Izvori

Bibliografija

Vanjske poveznice

Kategorija:Alpe Kategorija:Gorja u Italiji Kategorija:Svjetska baština u Italiji