Il papiro aramaico di Torino, noto anche come Papyrus Taurinensis, è un frammento di papiro aramaico scoperto da Bernardino Drovetti nel 1823–24. È noto come CIS II 144 e TAD A5.3.

Sebbene contenga solo due righe, è nota come la prima iscrizione aramaica pubblicata trovata in Egitto.

È conservato presso il Museo Egizio di Torino, con numero di Provv. 645.

Pubblicazione e dibattito accademico Il primo riferimento pubblicato fu di Jean-François Champollion nel giugno 1824,Wilhelm Gesenius, Scripturae Linguaeque Phoeniciae, p.233-6: "Non sine magno strepitu hoc fragmentum folii papyracei litteris Phoeniciovel certe Semitico-Aegyptiacis impleti inter Aegyptios Musei Turinensis papyros anno 1823 vel 1824 repertum viris doctis in universa Europa per ephemerides annunciatum est (v. Journal Asiatique T. V pag. 20), primum ab Hamakero (Miscell. phoen. tab. 3 no. 3) ex apographo Rochettiano editum; dein ex apographo a Gust. Seyffartho facto a Beerio in libello saepius memorato tab. 1: quod quidem utrumque apographum dedimus tab. 30 litt. a. b… Dialectus pura puta chaldaea est, ut in omnibus his monumentis Aegyptiacis; fragmenti auctor vero, nisi omnia me fallunt, Jovae cultor i.e. Judaeus, his versibus, qui e libro liturgico decerpti esse videntur, Dei auxilium in sua vel populi sui (prout עבדך intelligis) calamitate invocat… Nihil fragmento nostro profici ad res Phoenicum in Aegypto illustrandas, nihil ad litteraturam vere phoeniciam augendam, certum est: sed utilissimum tamen illud ad historiam scripturae Hebraeae et ad origines scripturae quadratae, cui nostra admodum vicina, illustrandas." dopo aver visitato il Museo Egizio di Torino poco dopo la sua apertura, momento in cui la collezione Drovetti comprendeva l'intero contenuto del museo. La lettera di Champollion sulla collezione concludeva: "Ma ciò che dovrebbe essere di particolare interesse è che tra i papiri della collezione c'è un manoscritto fenicio; purtroppo si tratta solo di frammenti; ma forse ne troveremo altri nel numero dei papiri ancora da srotolare." Una dichiarazione altrettanto speranzosa ma breve fu fatta da Michelangelo Lanci l'anno successivo.

Nel 1828 Hendrik Arent Hamaker fu il primo a pubblicare una copia del frammento e a commentarlo dettagliatamente.Wilhelm Gesenius, Scripturae Linguaeque Phoeniciae, p.233-6: "Non sine magno strepitu hoc fragmentum folii papyracei litteris Phoeniciovel certe Semitico-Aegyptiacis impleti inter Aegyptios Musei Turinensis papyros anno 1823 vel 1824 repertum viris doctis in universa Europa per ephemerides annunciatum est (v. Journal Asiatique T. V pag. 20), primum ab Hamakero (Miscell. phoen. tab. 3 no. 3) ex apographo Rochettiano editum; dein ex apographo a Gust. Seyffartho facto a Beerio in libello saepius memorato tab. 1: quod quidem utrumque apographum dedimus tab. 30 litt. a. b… Dialectus pura puta chaldaea est, ut in omnibus his monumentis Aegyptiacis; fragmenti auctor vero, nisi omnia me fallunt, Jovae cultor i.e. Judaeus, his versibus, qui e libro liturgico decerpti esse videntur, Dei auxilium in sua vel populi sui (prout עבדך intelligis) calamitate invocat… Nihil fragmento nostro profici ad res Phoenicum in Aegypto illustrandas, nihil ad litteraturam vere phoeniciam augendam, certum est: sed utilissimum tamen illud ad historiam scripturae Hebraeae et ad origines scripturae quadratae, cui nostra admodum vicina, illustrandas." La copia fu realizzata da Désiré-Raoul Rochette. Hamaker lo descrisse come “quel celebre frammento di Drovetti, che quattro anni prima suscitò l'attesa dei dotti amanti di queste lettere”. Nella sua revisione di tutte le iscrizioni semitiche conosciute a quel tempo, Hamaker scrisse:

Nel 1833 un'altra copia fu realizzata da Gustav Seyffarth e pubblicata in una monografia di Eduard Friedrich Ferdinand Beer, intitolata (in traduzione inglese): Antiche iscrizioni semitiche e papiri tanti quanti furono trovati in Egitto, pubblicati e inediti, elencati e relativi all'ebraico -Origine giudaica con paleografia ebraica, in cui paragona il frammento alla Stele di Carpentras.Wilhelm Gesenius, Scripturae Linguaeque Phoeniciae, p.233-6: "Non sine magno strepitu hoc fragmentum folii papyracei litteris Phoeniciovel certe Semitico-Aegyptiacis impleti inter Aegyptios Musei Turinensis papyros anno 1823 vel 1824 repertum viris doctis in universa Europa per ephemerides annunciatum est (v. Journal Asiatique T. V pag. 20), primum ab Hamakero (Miscell. phoen. tab. 3 no. 3) ex apographo Rochettiano editum; dein ex apographo a Gust. Seyffartho facto a Beerio in libello saepius memorato tab. 1: quod quidem utrumque apographum dedimus tab. 30 litt. a. b… Dialectus pura puta chaldaea est, ut in omnibus his monumentis Aegyptiacis; fragmenti auctor vero, nisi omnia me fallunt, Jovae cultor i.e. Judaeus, his versibus, qui e libro liturgico decerpti esse videntur, Dei auxilium in sua vel populi sui (prout עבדך intelligis) calamitate invocat… Nihil fragmento nostro profici ad res Phoenicum in Aegypto illustrandas, nihil ad litteraturam vere phoeniciam augendam, certum est: sed utilissimum tamen illud ad historiam scripturae Hebraeae et ad origines scripturae quadratae, cui nostra admodum vicina, illustrandas."

Nel 1837, nel suo Scripturae Linguaeque Phoeniciae, che sarebbe diventato "una pietra miliare storica dell'epigrafia fenicia", Wilhelm Gesenius commentò le pubblicazioni precedenti e concluse:

Note

Bibliografia Alexander, P.S., “Remarks on Aramaic Epistolography in the Persian Period”, Journal of Semitic Studies 23 (1978), 162. Dion, P.E., “La Lettre araméenne passe-partout et ses sous-espèces”, Revue Biblique 89 (1982), 529-32, 547-54 Fitzmyer, J.A., "Aramaic Epistolography", in A Wandering Aramean: Collected Aramaic Essays (SBL Monograph Series, 25. Scholars Press, 1979), 189, 192. Naveh, J., "The Development of the Aramaic Script", Proceedings of the Israel Academy of Sciences and Humanities 5 (Jerusalem, 1970), 36. Porten, B., Archives from Elephantine (Berkeley, 1968), 48, 57, 159 Porten, B.,”Aramaic Letters in Italian Museums”, in Studi in onore di Edda Bresciani (Pisa, 1985), 435-438

Voci correlate Papiri del Museo Egizio

Altri progetti

Categoria:Opere nel Museo egizio di Torino Categoria:Opere letterarie in aramaico Categoria:Papiri egizi