La legio pseudocomitatensis era una legione del tardo Impero romano. Si trattava di unità legionarie di limitanei entrate poi a far parte del comitatus, cioè dell'esercito mobile il cui compito era di intervenire lì dove c'era necessità.

Storia Inizialmente le legioni psudocomitatensi erano limitanei temporaneamente distaccati nel comitatus: in questo periodo i soldati ricevevano una paga maggiore, ma poi l'unità tornava ad essere di limitanei e rimandata alla frontiera. In seguito le unità pseudocomitatense rimasero nel comitatus sempre più a lungo, tanto che il distaccamento di uomini dai limitanei divenne pratica comune.

Le legioni I e II Armeniaca, ad esempio, erano unità di limitanei a guardia dei territori romani al di là del Tigri; quando questi territori vennero persi (in seguito alla campagna sasanide di Giuliano del 363), le unità entrarono a far parte dell'esercito mobile d'Oriente col nome di legiones pseudocomitatenses.

Intanto la legione romana alto-imperiale, con l'evolversi del sistema post-costantiniano si trasformava da unità di 5.000 armati, a unità ridotte di 800/1.200 armati circa,Zosimo, Storia nuova, V, 45.1. pur continuando a costituire il nerbo dell'esercito romano, formate ancora da fanteria pesante.

Lista all'epoca della Notitia dignitatum

Qui di seguito sono elencate le 46 legiones pseudocomitatenses della Notitia dignitatum, di cui 20 erano posizionate nella parte orientale e 26 (tra cui 11 incerte) nella parte occidentale.

N. unità legionariapseudocomitatensis comando militare(epoca della Notitia dignitatum) Menzionata nellaNotitia dignitatum? annotazioni 1 Auxiliarii sagittariiNot.Dign., in partibus Orientibus, VI. Magister militum praesentalis II SI 2 Prima ArmeniacaNot.Dign., in partibus Orientibus, VII. Magister militum per Orientem SI creata dopo l'abbandono dell'Armenia (364-384) 3 Secunda Armeniaca Magister militum per Orientem SI creata dopo l'abbandono dell'Armenia (364-384) 4 Fortenses auxiliarii Magister militum per Orientem SI 5 Funditores Magister militum per Orientem SI 6 Prima Italica Magister militum per Orientem SI 7 Quarta Italica Magister militum per Orientem SI 8 Sexta Parthica Magister militum per Orientem SI 9 Prima Isaura sagittaria Magister militum per Orientem SI 10 Balistarii Theodosiaci Magister militum per Orientem SI creata da Teodosio I 11 Transtigritani Magister militum per Orientem SI 12 Timacenses auxiliariiNot.Dign., in partibus Orientibus, IX. Magister militum per Illyricum SI 13 Felices Theodosiani iuniores Magister militum per Illyricum SI creata da Teodosio I 14 Bugaracenses Magister militum per Illyricum SI 15 Scupenses Magister militum per Illyricum SI 16 Ulpianenses Magister militum per Illyricum SI 17 Merenses Magister militum per Illyricum SI 18 Secundi Theodosiani Magister militum per Illyricum SI creata da Teodosio I 19 Balistarii Theodosiani iuniores Magister militum per Illyricum SI creata da Teodosio I 20 Scampenses Magister militum per Illyricum SI T O T A L E P A R T E O R I E N T A L E 2 0

N. unità legionariapseudocomitatensis comando militare(epoca della Notitia dignitatum) Menzionata nellaNotitia dignitatum? altra data in cuiviene menzionata 21 I Iulia AlpinaNot.Dign., in partibus Occidentis, VII.Not.Dign., in partibus Occidentis, V. Numerus intra Italiam SI 22 Pontinenses Numerus intra Italiam SI 23 I Flavia Gallicana Numerus intra Gallias SI 24 Martenses Numerus intra Gallias SI 25 Abrincateni Numerus intra Gallias SI 26 Defensores seniores Numerus intra Gallias SI creata con il patto di Naisso (365) tra Valentiniano I e Valente 27 Mauri Osismiaci Numerus intra Gallias SI 28 I Flavia Numerus intra Gallias SI 29 Superventores iuniores Numerus intra Gallias SI creata con il patto di Naisso (365) tra Valentiniano I e Valente 30 Cornacenses Numerus intra Gallias SI 31 Romanenses Numerus intra Gallias SI 32 Septimani iuniores Numerus intra Gallias SI creata con il patto di Naisso (365) tra Valentiniano I e Valente 33 Lanciarii Lauriacenses Numerus intra Illyricum SI 34 Lanciarii Comaginenses Numerus intra Illyricum SI 35 II Iulia Alpina Numerus intra Illyricum SI 36 (?)A.Goldsworthy, Storia complete dell'esercito romano, 2007, p.204. Balistarii Numerus intra Gallias SI non è sicuro fosse una legio pseudocomitatensis 37 (?) Defensores iuniores Numerus intra Gallias SI non è sicuro fosse una legio pseudocomitatensis 38 (?) Garronenses Numerus intra Gallias SI non è sicuro fosse una legio pseudocomitatensis 39 (?) Anderetiani Numerus intra Gallias SI non è sicuro fosse una legio pseudocomitatensis 40 (?) Acincenses Numerus intra Gallias SI non è sicuro fosse una legio pseudocomitatensis 41 (?) Cursarienses iuniores Numerus intra Gallias SI non è sicuro fosse una legio pseudocomitatensis 42 (?) Musmagenses Numerus intra Gallias SI non è sicuro fosse una legio pseudocomitatensis 43 (?) Insidatores Numerus intra Gallias SI non è sicuro fosse una legio pseudocomitatensis 44 (?) Truncensimani Numerus intra Gallias SI non è sicuro fosse una legio pseudocomitatensis 45 (?) Abulci Numerus intra Gallias SI non è sicuro fosse una legio pseudocomitatensis 46 (?) Exploratores Numerus intra Gallias SI non è sicuro fosse una legio pseudocomitatensis T O T A L E P A R T E O C C I D E N T A L E 2 6

Note

Bibliografia Notitia dignitatum. Burns, Thomas Samuel, Barbarians Within the Gates of Rome, Indiana University Press, 1994, ISBN 0253312884, p. 112. R.S.O. Tomlin, "L'esercito del tardo impero", Il mondo di Roma imperiale. La formazione, Editori Laterza, 1989, p. 128.

Categoria:Unità militari romane