thumb|right|300px|Manifestaziun de 20000 persun per el dirit di Ucitan a Besièrs in 2007 L'occitàn (pronunziat , o lengua d'oc, l'è una lengua rumanza che l'aparten a la famìglia occitanoromànica, con el catalàn e l'aragonés. El suù domini lenguistigh compren una region d'Europa del süd ciamada Occitània; che lo compren lo süd de la Frància, mà anca in Itàlia in del Piemunt, el cumün calabrés de Guàrdia Piemontese (La Gàrdia) e la Val d'Aran (Catalugna, Spagna) indue che l'è recugnussüü cumè lengua ofiziala regiunala ciamada aranés de l'an 1990.
Se stima che d'una populazión de 14 o 15 miliòns d'occitàn, a hinn dumà intra 500 000 e 2 mijun quij ch'a hinn bun de parladors amb un livèl accetable, perchè a l'è una lengua che l'è duprada poch in società. L'occitàn al sumeja molt al catalàn, bensì alcuns storici li consideran cumè fasent part di un diasistema cun dinamigh diverse.
Storia L'Ucitan el vegn del Latin vulgar parlaa in de la regiun che i Ruman ciamaven Provincia, cugnussüda al dì d'incö cunt el nom de Pruvenza. El ciapa 'l sò nom de Lengua d'oc, de la sò manera de dì de sì, oc, derivaa del latin hoc (= "propri quèst chì"). Quèsta definiziun l'aveva duprada, per esempi, el Dant Alighiee, per fà pöö 'na distinziun del Franzes (lengua d'oïl, de hoc ille = "pròpri quèll lì") e de l'Italian (lengua del sì, de sic = "inscì"). In del Etaa de Mezz l'è stada vüna di lenguf püssee dupráa in del camp literari: pueta cumè Arnaut Daniel e Bernart de Ventadorn hann cuntribüii a creá, cunt i sò cumpuniment, la cultüra de l'Amur Curtes, preduminanta per secuj in Europa.
La cultüra Pruvenzala l'ha scuminciaa a burlà giò quand, in del XIII secul, che l'è stada fada una Crusada cuntra i eretich Albiges, che viveven in de la püpart di cas in Pruvenza e che in de l'Amur Curtes aveven truvaa un leaa (e vün di argument principaj a l'era propi l'aversiun cuntra el matrimoni catolich). La Crusada l'ha batüü i eretich e l'ha faa föra gran part di òmen de cultüra de la Franza meridiunala. De stu mument chí (pü o manch el 1230) i test Pruvenzaj hann scuminciaa e vegnì manch, e la cultüra curtesa la s'è spustada in Sicilia, indue che'l regnava l'imperadur Federich II, che l'era püssée liberal di olter munarca del temp. Semper el Dant Alighiee l'ha recugnussüü a la puesia murusa ucitana un'impurtanza tal in de la storia de la literatüra vulgar che in de la Divina Cumedia l'ha rendüü umagg a l'Arnaut Daniel, quand che 'l rencuntra a la fin del Pürgatori, cunt el fàgh parlà propi in Ucitan (ünich cas in tüta l'opera del pueta fiurentin che un persunagg el parla in de la propia lengua; e ünich cas de puesia ucitana in terzinn).
Pö, cunt l'ünificaziun de la Franza, i sò munarca (ad esempi el Lüis XII), hann pensaa che una manera de tegnì tüt tacaa el paes a l'era quela de duprà una lengua ünega, e dunca hann spingiüü a desvilüpà la lengua d'oïl, spezialment el dialett de la regiun de Paris, che pö l'è diventaa el Frances mudern. De 'stu mument chì (a s'emm pü o manch in del XVI sécul) i dialett meridiunaj hann scumenzáa a vess dupráa de manch, fin al dí d'incö, ch'a hinn in de l'istessa cundiziun di lenguf minuritari in Italia.
Dialet de l'Ucitan L'Ucitan el presenta una cuntinuidà lenguistiga. A bun cünt, per resun de categurizzaziun lenguistica, hin staa definii di dialet. Segund Jules Ronjat, el guascun el custitüiss el sul dialet ciarament diferenziaa, menter i limit intra i alter dialet resten flüid. Föra da la classificaziun dialetala usüala, esisten anca alter metud de classificaziun scientifiga di parlà ucitan. Prima de tüt la ghe saria una classificaziun sura-dialetala, che la spartiria quela lengua chì in ses toch: Guascun Dialet aranes Dialet bearnes Dialet de la Lenguadoca Dialet limusin Dialet pruvenzal Dialet nizzard Dialet alverniad Dialet vivaro-alpin
I ses dialet sarien pö classificaa in trii grüp suradialetai: Guascun Ucitan setentriunal Dialet alverniad Dialet limusin Dialet vivaro-alpin Ucitan meridiunal Dialet de la Lenguadoca Dialet pruvenzal
Inultra un quai lenguista (cumpagn de Pierre Bec o Domergue Sumien) el taca ai dialet de l'Ucitan anca el Catalan. Classificaziun del Pierre Bec: Grüp arvernu-mediterani Dialet limusin Dialet alverniad Dialet vivaro-alpin Dialet pruvenzal Ucitan central Grüp aquitan-pirenee Dialet de la Lenguadoca meridunala Guascun Catalan Esempi de lengua L'in ucitan Devant de ma fenestra Lhi a un aucelon Tota la nueit chanta Chanta sa chanson
Rit.: Se chanta, que chante Chanta pas per iu Chanta per m'amia Qu'es deluenh de iu
Aquelas montanhas Que tant autas son M'empachon de veire mons amors ont son
Rit.
Baissatz-vos montanhas Planas levatz vos Perqué pòsque veire Mons amors ont son.
Rit.
Deciaraziun di dirit de l'om, art. 1 Pruvenzal: Totei lei personas naisson liuras e egalas en dignitat e en drech. Son dotadas de rason e de consciéncia e li cau (/fau) agir entre elei amb un esperit de frairesa. Nizzard: Toti li personas naisson liuri e egali en dignitat e en drech. Son dotadi de rason e de consciéncia e li cau agir entre eli emb un esperit de frairesa. Alverniad: Totas las personas naisson liuras e egalas en dignitat e en dreit. Son dotadas de rason e de consciéncia e lor chau (/fau) agir entre elas amb un esperit de frairesa. Vivaro-alpin: Totas las personas naisson liuras e egalas en dignitat e en drech. Son dotaas de rason e de consciéncia e lor chal agir entre elas amb un esperit de fraternitat. Guascun: Totas las personas que naishen liuras e egaus en dignitat e en dreit. Que son dotadas de rason e de consciéncia e que'us cau agir enter eras dab un esperit de hrairessa. Limusin: Totas las personas naisson liuras e egalas en dignitat e en drech. Son dotadas de rason e de consciéncia e lor chau (/fau) agir entre elas emb un esperit de frairesa. Lenguaducian: Totas las personas naisson liuras e egalas en dignitat e en drech. Son dotadas de rason e de consciéncia e lor cal agir entre elas amb un esperit de frairesa.
El Paternoster Ucitan ATENZIUN: i variant chì de sota hin minga scrit tücc cun l'istessa urtugrafia. Versiun standard: Paire nòstre que siès dins lo cèl, que ton nom se santifique, que ton rènhe nos avenga, que ta volontat se faga sus la tèrra coma dins lo cèl. Dona-nos nòstre pan de cada jorn, perdona-nos nòstres deutes coma nosautres perdonam als nòstres debitors e fai que tombèm pas dins la tentacion mas deliura-nos del mal. Amen. Versiun de la Pruvenza: Paire nòste, que siés dins lo cèu, que ton nom se santifique, que ton Rènhe nos avèngue que ta volontà se fague, sus la terra come dins lo cèu. Dona-nos vuèi nòste pan de cade jorn, perdona-nos nòstes dèutes, come nosautres perdonan als nòstes debitors. E fai que tombem pas dins la tentacion, Mais deiléura-nos dau mau. Amen. Versiun nizzarda: Paire noastre que siatz en ciel, que lo voastre nom sigue sanctificat que lo vostre renho arribe, que la vostra volontat sigue facha, sus la terra coma au ciel. Donatz-nen ancuèi lo noastre pan de cada jorn, perdonatz-nen li noastri ofensas, coma perdonam en aquelos que n'an ofendut. Non nen laissetz sucombar à la tentacion, mas liberatz-nos dau mau, amen. Versiun aranesa: Nòstre paire qu'és al cél, ton nom sia sanctificat; ton rènhe benga. Ta bolontat sia facha en la terra coma al cél. Dona-nos agouéi nòstre ap dé cada jorn, e perdononos nòstras offensas coma nosautres perdonan en d'aquelis que nos au offensats e no nos endusuiesques pas en tentaciéon; mais deliora-nos del malin, amen. Versiun vivar-alpina Paire Nòstre, que siés dins lo Ciel, que tio nom se santifique que tio Rénhe véne, que ta volontat sibi facha dins lo Ciel e sus la tèrra. Dona-nos, aura, lo pan de tuchi lhi jorns e pardona-nos i nòstri peccats coma nosautri ilh pardonèm an aquilh que nos fan de mal. E pòuça-nos pas a la tentacion, mas delibera-nos dal mal. amen.
La parabula del Fiö trasun in d'un quai dialet del Votcent In Italia Dialet de Valdieri: Un òme a l'avìa doi fils. Lo pus jòve a dit a son père: "Pà, donetz-me la mia part d'ariditat qu'a me ven!". Son père i a donat lo que y partochava. Dontrai jòrnes après, rabalhat tut achò qu'a l'avìa, a se n'es partit e al se n'es annat ant pais da luenh, e aquì a l'a flimbat lo fèt sò con de femnes de mond. Dialet de Vinadio: En òme avìa doi enfants. E lo pus jòve da quils-lì a dich a son paire: "Paire, donatz-me la part de ben que me tuòcha!" e lo paire lor o a partit. En pau de temp après, quand agut lo que lei venìa, lo pus jòve enfant es partit e se n'es annat via luành, e a mangiat tut lo qu'avìa ensema las chòrnias. Dialet de Castelmagno: Un òme avìa doi filhs. E lo pus jòves d'aquistis a dich a son paire: "Paire, doneme la part de la ròba que me tocca!" e el a fach tra lor les parts de les sostances. E passat quarque jorn, butat tut ensèm, lo filh pus picòt se n'es annat le de pais luenh, e ici l'a consumat lo fach sio en des porqueries. Dialet de Elva: Un òme avìa doi fils. Lo menor deis doi ha dich a son paire: "Paire, donatz-me la part deis benis qu'apparten a mi!" e lo paire i a partit. E gàire après lo fil pus jòve, dòp d'aver cuìt tut arer soa ròba, se n'es annat ant un pais ben da lùenh. E arrubat eilài, una desbaùcha après a un'àuta, a l'a minjat tant qu'al n'a agut. Dialet de Acceglio: Un òme avìa doi effants. E lo pus jòve a dicc al paire: "Paire, donatz-me ma part d'ereditat!" e el i a donat son tòc. E a quarque jòrn après l'effant jòve, fach sus bagòt, es partit de son pais, se n'es annat ent un pais da lùenh e aquì l'ha fach anat tot quant qu'a l'avìa fasent la librònha. Dialet de Oncino: Un paire avìa doi fils. Lo pius jòve de costis a dich al paire: "Paire, donatz-me la part deis bens que me vien!" e il paire a fach a lor la divion deis bens. D'aquì a dontrès jòrn lo pius jòve a randornat tut, es annat far viatge da lùen pais ove a dissipat les sies bens, menant una marìa vita- Dialet de Sampeyre: Un òme a l'a agut doi filhs. Lo pus jòve a l'a dich a son pare: "Pare, donatz-me ma part, lo que me pò venir!" e a i a failh leis parts. E d'asì a doi o tres jòrn tuchis ansema, lo filh pus jòve a l'es partit per pais lùenh, e aquà a l'ha malhat son patrimòni vivent puttanament. Dialet de Fenestrelle: Un òme avìa dos garçons. E le plus jove ha dit: "Papà, doneme la porcion da bens que me revèin!" e le paire lor a divisat son ben. Pauque de jors après le plus jove garçon a agut rebatat tota sa porcion e se n'es annat viatgiar dins un pais ben lùenh, dont l'a dissipat tot son ben, vivent dins luss, excès e la debàucha. Dialet de Giaglione: Un òmen avèt dues bots. E lo pis joven a deut a son pare: "Mon pare, donatz-me mon dret!" e lo pare o l'òt partajat-los son bein. Jontrai jòrs après que lo pis joven o l'òt aieut tota sa porcion, o l'es allassenen lòin lòin, e dedins de pais estrantger: e iziè o l'òt argueirat tut seu qu'o l'aveit da deibochar. Dialet de Oulx: Un òme avìa dos eifants. Le pus jove di ellos dit a son paire: "Paire, doname la portsion de bens que me reven!" e iè los a partajat le ben. Quoques jors après, aiènt tot rebattat, le pus jove garçon partit par l'eitrantgir, par un pais eilonhat, e ilhì o l'a dissipat son ben en vivent luxuriosment.
In Francia Dialet de Le Buis: Un ome avìe dos enfants. Lo pus joine d'els diguèt o pere: "Beilatz-me la porcion de vuàste ben que me reven!" e lo pere partaje seis beins èumb éu. Quauqueis jors après, aquest enfant cadet, aguent ramassat totes seis richessas, s'in annèt dins un pais bien lùenh, onte dissipèt tot son ben coma un galavàr. Dialet de Nyons: Un òme avìe dos garçons. Donte lo pus joine diguèt a son pere: "Mon pere, donatz-me lo ben que me dèut venir per ma part!" e lo faguèt lo partagi de son ben. Pau de jor après lo pus joine, emportant emb éu tot se qu'avìe, se n'annèt voiagiar dins un pais eiloniat, sonte despensèt tot son ben en deibauchas.