Dialet turtunes

El turtunes a l'è un dialet del lumbard ucidental (ma gh'è un quaivün che 'l sustegna che l'è emilianFabio Foresti, Profilo linguistico dell'Emilia-Romagna, Roma, Laterza, 2010.) che l'è parlaa in del Turtunes, in de la Pruvincia de Lissandria. Difüsiun e cunfin lenguistigh La zona in de la qual 'stu dialet l'è parlaa la curespund ai cunfin del Turtunes; però, vist che l'area in quistiun la se tröva a stregg cuntat cunt i pruvincc de Pavia e Genua, se tröven transiziun cul piemuntes e cun la lengua ligür, e gh'è una certa vesinanza cul dialet ultrepadan, che un quaivün el dis che l'è un dialet emilian (cumpagn del turtunes).

Carateristigh Tra i rob püssee impurant a trövum: I vucai nasai perden la N final e furmen un ditungh: mil. murun = tur. muróu. mil. man = tur. móu. mil. vin = tur. véi (cumpagn del dialet paves rüstigh) mil. cumün = tur. cumöi. mil. Bregnan = tur. Bërgnàu. L'è anmò fort el rutacismu: mil de la = tur. dra. A l'è present (cumpagn del dialet paves) la vucala intermedia tra la A e la E (che chì scrivum 'me una Ë): mil. stela = tur. stëlä. mil. met = tur. mët (in certi cas adiritüra mat). Tant 'me in del paves-vugares, anca in Turtunes i A atonegh e nasai ciapen un son squasi neuter (che chì scrivum 'me una Ä): mil. Nadal = tur. Nädal. I verbi de la II cuniügaziun gh'han l'infinii cun la I: mil. avègh = tur. ävìgh. mil vurè = tur. vurì. Presenza 'nmò forta del rutacismu: mil. la = tur. rä. mil. el = tur. är. Cumpagn de alter dialet de la Pruvincia de Lissandria (e de quei de Vughera e de Bobi), el prunom clitigh de la III persona singular di verb a l'è U (al maschil) e A (per el feminil): mil. el ved = tur. u vëdä. mil. la ved = tur. a vëdä. La II cuniügaziun la se üniss a la IV: mil. piasè = tur. piäsì. Cumpagn del Milanes, del Nuvares e di dialet de la Bassa, manchen i funema [ts] e [dz]. I verb poden avègh di terminaziun cumpagn de quei del Piemuntes: mil. mì gh'hoo = tur. mì a gh'hö = piem. mì j'hö. mil. nüm andem = tur. nüatär a 'ndumä = piem. nui i anduma.

I verb Verb vess Indicativ present: mì a sóu/són, tì t'è, lü l'è, nüatär a sumä, vüatär a sì, lur i són/sóu. Indicativ imperfet: mì a erä/serä, tì t'er, lü l'erä/er, nüatär a ermä/sermä, vüatär ervi, lur i erän. Indicativ fütür: mì a särö, tì tä särè, lü u särà, nüatär a särumä, vüatär a sarì, lur i säróu/särón. Cungiüntiv present: che mì a siä, che tì tä siä, che lü u siä, che nüatär a siäm/simä, che vüatär a sii/siuv, che lur i siän. Cungiüntiv imperfet: che mì a fiss, che tì tä fiss, che lü u fissä, che nüatär a fissmä, che vüatär a fissi, che lur i fissän. Cundiziunal present: mì a särissi, tì tä säriss, lü u särissä, nüatär a särissmä, vüatär a särissi, lur i särissän. Geründi present: sendä/sindä. Participi passaa: stat. Infinii present: vess/ess.

El cungiüntiv imperfet el gh'ha una furma püssee vegia che la fa che mì füss e via inscì. Furma interugativa A sóu/són? Èt? Èl? Sumän? Siv? Són?

Verb avègh Indicativ present: mì a gh'hö, tì tä gh'è, lü u gh'ha, nüatär a gh'uma, vüatär a gh'ii, lur i gh'hóu/hón. Indicativ imperfet: mì a gh'ävivä/ivä, tì tä gh'äviv/iv, lü u gh'ävivä/ivä/avä, nüatär a gh'ävivmä/äviumä/iväm, vüatär a gh'ävivi/ivi, lur i gh'ävivän/ivän/avän. Indicativ fütür: mì a gh'ävrö, tì tä gh'ävrè, lü u gh'ävrà, nüatär a gh'ävrumä, vüatär a gh'ävrì, lur i gh'ävróu/ävrón. Cungiüntiv present: che mì a gh'abiä, che tì tä gh'abi, che lü u gh'abiä, che nüatär a gh'abiäm, che vüatär a gh'abi, che lur i gh'abiän. Cungiüntiv imperfet: che mì a gh'iss/äviss, che tì tä gh'iss/äviss, che lü u gh'issä/ävissä, che nüatär a gh'issäm/issmä/ävissmä, che vüatär a gh'issi/ävissi, che lur i gh'issän/ävissän. Cundiziunal present: mì a gh'ävriss, che tì tä gh'ävrè, lü u gh'ävrissä, nüatär a gh'ävrissän, vüatär a gh'ävrissi, lur i gh'ävrissän. Geründi present: ävindä. Participi passaa: ävüü. Infinii present: ävìgh.

Verb andà Indicativ present: mì a vagh, tì ta vè, lü u va, nüatär a vam/anduma, vüatar a 'ndè, lur i vóu/vón. Indicativ imperfet: mì a 'ndava, tì t'andav, lü u 'ndava, nüatär a 'ndavma/andàvuma, vüatar a 'ndavi, lur i 'ndavan. Indicativ fütür: mì a 'ndrö/andarö, tì t'andrè/andarè, lü u 'ndarà, nüatär a 'ndruma/andaruma, vüatar a 'ndarì, lur i 'ndrón. Cungiüntiv present: che mì a vaga, che tì ta vagh, che lü u vaga, che nüatär a vagam, che vüatar a vaghi, che lur i vagan. Cungiüntiv imperfet: che mì a 'ndass, che tì t'andass, che lü u 'ndassa, che nüatär a 'ndassam/andassma, che vüatar a 'ndassi, che lur i 'ndassan. Cundiziunal present: mì a 'ndriss, tì t'andriss, lü u 'ndriss/andrissa, nüatär a 'ndrissma, vüatar a 'ndarissi, lur i 'ndróu/andrón. Geründi present: andanda. Participi passaa: andat. Infinii present: andà.

Verb fà Indicativ present: mì a fas, tì ta fè, lü u fa, nüatär a fam/fuma, vüatar a fè, lur i fóu/fón. Indicativ imperfet: mì a fava, tì ta fav, lü u fava, nüatär a favma/fàvuma, vüatar a favi, lur i favan. Indicativ fütür: mì a farö, tì ta farè, lü u farà, nüatär a faruma, vüatar a farì, lur i faróu/farón. Cungiüntiv present: che mì a fagh/fas, che tì ta fagh/fas, che lü u faga/fas, che nüatär fagam/fassam, che vüatar fè, che lur i fagan/fassan. Cungiüntiv imperfet: che mì fass, che tì ta fass, che lü u fassa, che nüatär a fassam/fassma, che vüatar a fassi, che lur i fassan. Cundiziunal present: mì a fariss, tì ta fariss, lü u fariss/farissa, nüatär farissam/farissma, vüatar farissi, lur i farissan. Geründi present: fanda. Participi passaa: fat. Infinii present: fà. Furma interugativa Fagan/fassan? Fèt? Fal? Faman/fuman? Fèv? Fóu/fón?

Furmi vegg o arius tì ta fè <= tì ta fauv. Indicativ imperfet: mì a fasiva, tì ta fasiv, lü u fasiva, nüatär a fasivma, vüatar a fasivi, lur i fasivan. Cungiüntiv imperfet: mì a fasiss, tì ta fasiss, lü u fasissa, nüatär a fasissma/fasissam, vüatar a fasissi, lur i fasissan. Geründi present: fasinda.

I cuniügaziun Indicativ present: mì a cant, tì ta cant, lü u canta, nüatär a cantam/cantuma, vüatar a cantè, lur i cantan. Indicativ imperfet: mì a cantava, tì ta cantav, lü u cantava, nüatär a cantavma/cantàvuma, vüatar a cantavi, lur i cantavan. Indicativ fütür: mì a cantarö, tì ta cantarè, lü u cantarà, nüatär a cantaruma, vüatar a cantarì/cantarè, lur i cantaróu/cantarón. Cungiüntiv present: che mì a canta, che tì ta cant, che lü u canta, che nüatär a cantam/cantma, che vüatar cantè, che lur i cantan. Cungiüntiv imperfet: che mì a cantass, che tì ta cantass, che lü u cantassa, che nüatär a cantassam/cantassma, che vüatar a cantassi, che lur i cantassan. Cundiziunal present: mì cantariss, tì ta cantarè, lü u cantariss, nüatär a cantarissam/cantarissma, vüatar a cantarissi/cantarè, lur i cantarissan. Geründi present: cantanda. Participi passaa: cantà. Infinii present: cantà.

II (e IV) cuniügaziun Indicativ present: mì a pias, tì ta pias, lü u piasa, nüatär a piasam/piasuma, vüatar a piasì, lur i piasan. Indicativ imperfet: mì a piasiva, tì ta piasiv, lü u piasiva, nüatär a piasivma/piasìvuma, vüatar a piasivi, lur i piasivan. Indicativ fütür: mì a piasarö, tì ta piasarè, lü u piasarà, nüatär a piasaruma, vüatar a piasarì, lur i piasaróu/piasarón. Cungiüntiv present: che mì a pias, che tì ta pias, che lü u piasa, che nüatär a piasam/piasuma, che vüatar piasì, che lur i piasan. Cungiüntiv imperfet: che mì a piasiss, che tì ta piasiss, che lü u piasissa, che nüatär a piasissam/piasissma, che vüatar a piasissi, che lur i piasissan. Cundiziunal present: mì a piasariss, tì ta piasarè, lü u piasariss, nüatär piasarissam/piasarissma, vüatar a piasarissi, lur i piasarissan. Geründi present: piasinda/piasenda. Participi passaa: piasü. Infinii present: piasì. IV cuniügaziun incuativa Indicativ present: mì a finiss, tì ta finiss, lü u finissa, nüatär a finissam/finissma, vüatar a finì, lur i finissan. Indicativ imperfet: mì a finiva, tì ta finiv, lü u finva, nüatär a finivma/finìvuma, vüatar a finivi, lur i finivan. Indicativ fütür: mì a finirö, tì ta finirè, lü u finirà, nüatär a finiruma, vüatar a finirì, lur i finiróu/finirón. Cungiüntiv present: che mì a finiss, che tì ta finiss, che lü u finissa, che nüatär a finissam/finissma, che vüatar a finissi, che lur i finissan. Cungiüntiv imperfet: che mì a finiss, che tì ta finiss, che lü u finissa, che nüatär a finissam/finissma, che vüatar a finissi, che lur i finissan. Cundiziunal present: mì a finiriss, tì ta finirè, lü u finiriss, nüatär a finirissam, vüatar a finirissi, lur i finirissan. Geründi present: fininda/finenda. Participi passaa: finì. Infinii present: finì.

III cuniügaziun Indicativ present: mì a cur, tì ta cur, lü a cura, nüatär a cùram/curma, vüatar a curì, lur i curan. Indicativ imperfet: mì a curiva, tì ta curiv, lü u curiva, nüatär a curivma/curìvuma, vüatar a curivi, lur i curivan. Indicativ fütür: mì a curarö, tì ta curarè, lü u curarà, nüatär a curaruma, vüatar a curarì, lur i curaróu/curarón. Cungiüntiv present: che mì cur, che tì ta cur, che lü u cura, che nüatär cùram/curma, che vüatar curì, che lur i curan. Cungiüntiv imperfet: che mì a curiss, che tì ta curiss, che lü u curissa, che nüatär a curissam/curissma, che vüatar curissi, che lur i curissan. Cundiziunal present: mì a curariss, tì ta curarè, lü u curariss, nüatär a curarissam/curarissma, vüatar curarissi, lur i curaróu/curarón. Geründi present: curinda. Participi passaa: curs. Infinii present: cur.

Esempi de lengua I mes de l'an Genar Febrar Mars Äpril (arcaigh: ävrì) Magg Giöi Löj Ägust Setémbär Utubär Nuvémbär Dicémbär I nümer Jöi Düü Trii Quatär Cencu Ses Set Ot Növ Des I dì de la setemana Lünedì Märtedì Märculdì/märcurdì Giuedì Venerdì Sabät Duminicä

Pruverbi Genar u fa i pont, febrar u i ront. Ä Cärvà u 's märidä tüti i rutämà. Mars, märsot, tänt l'è u dì 'me rä nöt. Mars märsóu, trii cätiv e jöi bóu. Är prim äd mars, u 's va scals. Pasquä dai öv, u 's märidä i bei fiöi. U 'n gh'è ävrì ch'l'abiä nò spighì. Magg: festä, fiur e fam. Quänd che magg u fa l'urtlóu, täntä pajä e poch gróu. Löj pultróu, u portä süch e amlóu. Rä rusà d'ägust a impinsä 'r but. L'aquä d'ägust a rinfrëscä u tusch. Setembär sitimbréi, tra sü l'üvä e cavä 'r véi. Utubär cucubär, l'è 'r mes ch'i scavn'i rugär. Nuvembär nuvimbréi, l'è 'r mes ch'i cavn'är véi. Nädal cui tò, Cärvà cui mat. U var püssè un pò d'aquä a rä sò stägióu che rä cärossä 'd Näpulióu. Trè donn e 'na pügnatä i fón un märcà. Cartä cäntä, vilóu parlä. Gnentä l'è bóu pär i ögg. Märidàss l'è un'urä, ma guai se l'è dürä. Är märidà l'è 'nä nöt, ma l'è 'nä longä cändilä. Indè ch'u 'gh n'è, u Signur u 'gh n'in mändä. Diu u i fa e pö i cumpagnä: un mäcäróu e 'nä läsagnä. La parabula del Fiö Trasun (dialet de Isula) Un ann fa mè nonu, che ier l'ha cumpì utänt'ann, l'ha cüntà a mì e a mé surèlä 'stä storiä. Ä gh'erä una vòtä in un cit päis un om che u gh'evä dü fiö. Un dì är püssé giun di dü frädé l'è ändai dä só padär e u gh'ha dicc: "Päpà, ä vöj ävé tüt cul ch'um tucä! Dem cul che l'è är mè!" Är vegg, ch'u vurivä täntä bé (forse äncä trop) äi só fiö, l'ha facc cul che cust u 'gh ciämav'ä lü. Pochi dì dopu, cul giuvnot, l'ha ciäpà sü tüt i sò sod e u 's n'è ändacc. Änt unä cità luntänä l'ha vivü älegrament inciucändäs insemä ä di só ämis e bäländä cun i scärmass. Äcsì, in poch esmänn, l'è spes tüt i sod, e lü l'è rästà sensä nient. Csè ch'u duvivä fà? 'Me ch'u särissä scampà? Ändè che gh'avrissä truvà un toch äd pän? Ä la fèn l'è andacc dä 'n cuntädèn e u gh'ha ciämà: "Äviv däbsogn d'un servitur?" "Sì", u gh'ha rispondü 'r cuntädèn, "ma cmè ta sè cust ann ä gh'umä 'vü la brènä, tropä aquä e pär gióntä lä timpestä. Ä podäró dàt ämmà 'n pó 'd pän e nient atär. "Ä gh'è nò däbsogn che äm dee atär, bastä che mì ä mörä nò!" "Tüt i dì t'ändrè 'nt är mè cämp e 'n cul prà ä päsculà i mè pursé e i mè böcc. Èt cuntènt?" E 'r puvrass l'ha purtaa är päscul är bestiam du sò pädró, trì, cèn', des, vènt, tänti vòlt.