El frances (français in frances) l'è una lengua Rumanza parlaa in tüt el mond da pü o meno 80 milion de gent cume maderlengua, e da squasi 200 milion de gent cume seconda o anca terza lengua. El gh'ha un nümer grand de parlant in 54 pajis. I püssee maderlengua i stan in Frància, induè che el frances l'è scumenciaa. La magiur part di alter maderlengua j'hinn in Cànada, Belgi, Svizra, Lüssembürgh, Principaa de Monaco, int l'Africa francofuna, e int i Stat Ünì.
El frances el riva zü dal latin e el s'è svilüpaa cun l'inflüenza di lenguv celtich che j'eren nativ de la Gallia e di lenguv germanich di franch che j'hinn staa invasur dop che l'Imper Ruman l'è drucaa.
Carateristigh principai El frances l'è vöna di lenguv d'oïl (oïl l'è l'antiga manera de dì sì e 'l vegn del latin hoc ille), e in particular el ven föra del vulgar de la zona de Paris. Lenguv cumpagn del Frances (che gh'han cun lü una sumejanza cumpagna del Curs cun l'Italian) a hin el Valun, el Picard, el Lurenes, el Nurman e via inscì. Dunca l'è vöna di lenguv galurumanz, e cume tal la gh'ha anca di similitüdin cun l'Arpitan, cun l'Ucitan, cul Catalan, cunt i lenguv returumanz e cun quei galitaligh. A l'è vöna di lenguv che la gh'ha püssee diferenz cun l'uriginal latin (suratüt funetigh). Difüsiun e variant thumb|left|upright=2|Difüsiun del Frances in del mund: in blö scür i zonn induve l'è lengua mader; in blö quei induve l'è dumà lengua ufiziala; in azzür quei indè l'è cugnussüü e duperaa; in verd, quei induve a gh'è di minuranz lenguistigh Al dì d'incö el Frances l'è la lengua mader de quasi tücc i abitant de la Francia. L'è la quarta lengua parlada in l'Üniun Eurupea e quela de vündes in del mund. L'è la segunda lengua püssee stüdiada al mund dopu l'Ingles. Per maderlengua, a l'è anca la terza lengua rumanza püssee parlada in del mund, dopu el Spagnö e 'l Purtughes. 'Me lengua mader l'è parlada in Francia, in la Svizzera rumanda (Cantun Vales, Vaud, Neuchâtel, Fribürgh, Berna, Basilea e Ginevra), a Monegh, Belgi, Canada (Québec) e in certi zonn di Stat Ünii (Acadia). El Frances l'è anca vöna di lenguv ufiziai de l'ONU, de l'Üniun Eurupea e de una mota de alter assuciaziun internaziunai ('me l'Urganizzaziun Mundiala del Scautismu). La Francophonie thumb|Bandera de la Francophonie Ultra ai paes che em giamò citaa, a gh'è un frach de Stat che gh'han el Frances cume lengua ufiziala. Tra quei chì regordum: L'Italia (in la regiun de la Val d'Aosta). Andora (insema al Catalan). Lüssembürgh (insema al tudesch e al lüssembürghes). Regn Ünii (in di Isul del Canal, insema a l'Ingles; la lengua del sit però l'è 'l Nurman).
Inultra, grazie al passaa culunial de la Francia e del Belgi, el Frances l'è lengua ufiziala (e lengua franca per i abitant di vari etnii) de una mota de paes african: Benin, Burkina Faso, Burundi, Camerun, Repübliga Centrafricana, Ciad, Cumor, Repübliga del Congo, Costa d'Avori, Repübliga Demucratiga del Congo, Gibuti, Guinea Equaturiala, Gabon, Guinea, Madagascar, Mali, Niger, Ruanda, Senegal, Seychelles e Togo. L'è anca ben cunussüda e duperada in Tünisia, Algeria, Maroch e Mauritania. In Asia, l'è la lengua eurupea parlada in Liban; in di alter culoni asiatigh de la Francia (Siria, Laos, Cambogia e Vietnam), l'è minga inscì duperaa: a bun cünt, gh'è un bel 5% de vietnamita che le parla anmò. In America, l'è la lengua ufizial de Haiti, ultra che de quei isul che fan anmò part de la Francia.
I paes de l'Africa, di Caraib, el Canada, el Belgi, la Svizzera e la Francia fan part de la Francophonie, ciuè la cumünità de personn che parlen frances, inturna ai quai se svilüpen vari urganizzaziun e assuciaziun cultürai. Variant del Frances
Cume em vist, el Frances l'è vöna di lenguv püssee parlaa, scrit e stüdiaa al mund. Dunca l'è nurmal che se sien svilüpaa divers variant (dialet): ultra ai parlà lucai (che gh'han inflüenz di lenguv regiunai frances), trövum el frances de l'Acadia, el frances cajun (Luisiana), el frances del Belgi e quel de la Svizzera. Inultra, del frances s'hin svilüpaa vari lenguv creul, che a völt hin vegnüü di veri e propi lenguv: l'è 'l cas de l'haitian (ayisyen) e del creul di Mauritius (morisyen). Quei chì hin lenguv ufiziai di propi Stat.
A bun cünt, cume che süced anca in Italia, i lenguv regiunai frances (lenguv d'oïl, ucitan e arpitan), vegnen cunsideraa 'me dialet del Frances, e trataa inscì. El nom gergal per ciamà quei lenguv chì a l'è patois, che 'l gh'ha propi l'istess significaa de dialetto in de la visiun curenta italiana.
Evulüziun dal Latin El latinista italian Massimo Pei a l'ha dit che 'l gradu de variaziun del Frances rispet al Latin a l'è del 44%. Tanta diferenza (l'Italian el gh'ha dumà el 12%, tant per dìn vöna) l'è duvüda al cuntat magiur che i parlà neulatin de la Francia gh'han avüü cunt el mund germanigh. In ogni cas, rispet al Latin, el Frances: L'ha cunservaa i grüp CL, PL e FL (cléf, plus, fleuve per clavis, plus e flumen), cumpagn del Spagnö, del Catalan e del mund returumanz. ... Tabela cumparativa Latin vulgar Frances Lumbard ALTERU autre olter ALTU haut olt BENE bien ben CABALLU cheval caval CANE chien can CANTARE chanter cantà CLAVE cléf ciav EPISCOPU évêque vesch FLORE fleur fiur LIBRU livre liber PATRE père pader *PAUPERU pauvre pover PAVORE peur (pagüra) SALE sel sal TECTU toit tecc
Gramatiga L'alfabet I leter duperaa in frances hin vintses. A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. A 'sti leter gh'em de giuntà quei acentaa, ciuè Â, Ç, Ê, Ë, Î, Ï, Ô, Û. L'urtugrafia Funetiga I ditungh I acent La nasalizzaziun La liaison
L'articul L'articul determinativ a l'è le per el maschil, la per el feminil. Denanz ai vucal e a l'H müta, l'è cuntrat in l' .
I prepusiziun Prepusiziun sempliz De: de (genitiv e ablativ) À: a En: in Avec: cun Sur: sü Pour: per Entre: intra Prepusiziun articulaa De Du/de la (pl. des) À Au/à la (pl. aux)
I nom I agetiv Qualificativ Demustrativ Mas'c: cet/ce Donn: cette Plüral: ces Interugativ Quel/quelle (pl.: quels/quelles) Quelle heure est-il? Che ura l'è? Nümerai Cardinai Un Deux Trois Quatre Cinq Six Sept Huit Neuf Dix Onze Douze Treize Quatorze Quinze Seize Dix-sept Dix-huit Dinx-neuf Vingt Vingt et un Vingt-deux Trente Quarante Cinquante Soixante Soixante-dix (setanta: leteralment sessantades) Quatre-vingts (vutanta: leteralment quater volt vint) Quatre-vingts-dix (nuvanta) Cent Deux-cent Trois-cent Quatre-cent Cinq-cent Six-cent Sept-cent Huit-cent Neuf-cent Mille Deux-milles Un million
Urdinai Premier/première Second; deuxième Troisième Quatrième Cinquième Sixième Septième Huitième Neuvième Dixième Onzième Douzième Troisième Quatorzième Quinzième Seizième Dix-septième Dix-huitième Dix-neuvième Vingtième
I averbi De möd De norma (cume anca in Lumbard) i averbi de möd se furmen cul giuntà a l'agetiv qualificativ el süfiss -ment (cumpagn de uviament, unestament e.v.i.). Ma gh'è anca di averbi uriginai: Ainsi: inscì Bien: ben Comme: cume (cumparativ) Comment: cume (interugativ) Debout: in pee Ensemble: insema Exprès: aposta Hélas: ahimè Mal: maa Mieux: mej Pis: pesg Plus: püssee Plutôt: pütost Sourtout: suratüt Vite: prest Volontiers: vulentera De paragun Aussi: anca, cume Autant: cume Mieux: mej Moins: men, manch Plus: püssee De quantità Assez: assee Aussi: cume Autant: tant cume Beaucoup: un frach (del latin bella copia, ciuè una gran nümer) Bien: un frach Combien: quant Davantage: in pü Encore: ancamò Environ: circa Moins: manch Peu: poch Presque: quasi Plus: püssee Quelque: circa Seulement: dumà Tant: inscì (denanz a un verb) Tellement: in d'una manera tal Tout: tüt Très: un frach
Très e beaucoup poden minga vess duperaa in l'istess möd, anca se vören dì l'istessa roba: Je te remercie beaucoup: te rengrazzi tant Il y avait beaucoup de jeunes filles: a gh'era una mota de tusann Je suis très malheureux: sun propi trist Trop: trop
De temp Alors: alura Hier: ier Aujourd'hui: incö (literalment: al dì d'incö) Demain: duman Vite: sübit Maintenant: adess (cf. it. immantinente) Toujours: semper (literalment: tücc i dì) Jamais: mai Encore: ancamò Souvent: despess (cf. pms. ëd soèns) Quelquefois: ogni tant, di völt (literalment: una quai völta) Après: dopu Avant: prima Puis: pö Depuis: pö, dopu Tôt: prest (cf. it. tosto) Enfin: a la fin Auparavant: prima Aussitôt: sübit Autrefois: un temp Bientôt: prest Déjà: giamò Désormais: urmai Dorénavant: d'adess in pö Jadis: un temp Lendemain: duman Longtemps: per un bel poo Naguère: poch temp fa (cf. it. guari) Parfois: ogni tant Soudain: a l'impruvis (de scià l'ingles suddenly) Tantôt: ogni tant Tard: tard Ensuite: pö, dopu
De lögh Ailleurs: in d'un'altra part Auprès: arent Autour: inturna Chez: a cà de Deçà: de scià Dedans: denter Dehors: föra Delà: là Derrière: dedree Dessous: sota Dessus: sura Devant: denanz Ici: chì Là: là Loin: luntan Où: induve Partout: depertüt Proche: visin a Près: arent Y: ghe
I prunom Prunom persunai I prunom persunai suget a hin: Je Tu Il/elle Nous Vous Ils/elles I prunom persunai suget gh'han de vessegh semper denanz ai verb (al cuntrari del Lumbard): L'è semper inscì: JE suis très heureux que TU veux aller en Angleterre e minga Suis très heureux que veux aller en Angleterre Sun propi cuntent che te vöret andà in Inghiltera. I prunom persunai riflessiv inveci a hin: Me Te Se Nous Vous Se I prunom persunai dativ infina a hin: Moi Toi Lui (dativ), soi (per el rest). Nous Vous Eux Quei chì se tröven in pusiziun toniga o dopu i prepusiziun: Lève-toi! Dessedes! Il n'y a personne qui pense à moi. A gh'è nissün che 'l pensa a mì. Je lui dirai que ses actions ne peuvent pas être approvées. Ghe disaroo a lü che i sò aziun poden minga vess apruvaa.
Prunom pussessiv Prunom relativ Qui: che (suget) Je hais les femmes qui ne veulent pas s'épouser avec moi. Mì odi i donn che se vören minga spusà cun mì. Que: che (cumplement) Les femmes que je n'ai voulu pas épouser me haient. I donn che mì hoo vurüü minga spusà me odien. Dont: del qual Où: induve Prunom relativ cumpost Lequel/laquelle (pl.: lesquels/lesquelles): el qual. Duquel/de laquelle (pl.: desquels/desquelles): del qual. Auquel/à laquelle (pl.: auxquels/auxquelles): al qual.
I cungiünziun I verb Sura i verb frances besogna savè un para de rob: L'indicativ passaa a l'esit ma, cumpagn di lenguv gal-italigh, el ven minga duperaa (föra che in de la lengua alta e leteraria). A gh'è dò cuniügaziun regular (in -er e -ir) e pö una mota de verb iregular cun vari terminaziun (-oir, -tre, -re). I verb vess, avègh, andà, fà, pudè, vurè hin tücc iregular. I verb ausiliar a hin, cumpagn del lumbard, vess e avè. L'ausiliar del verb vess però l'è avè, dunca se dis minga "je suis été" ma "j'ai été" (mì hoo staa). Verb vess El verb vess (être) l'è la füsiun di verb latin ESSE (vess) e STARE (stà). Indicativ present: je suis, tu es, il est, nous sommes, vous êtes, ils sont. Indicativ imperfet: j'étais, tu étais, il était, nous étions, vous étiez, ils étaient. Indicativ fütür: je serai, tu seras, il sera, nous serons, vous serez, ils seront. Indicativ passaa: je fus, tu fus, il fut, nous fûmes, vous fûtes, ils furent. Indicativ passaa prossim: j'ai été ecc. Cungiüntiv present: que je sois, que tu sois, qu'il soit, que nous soyons, que vous soyez, qu'ils soient. Cungiüntiv imperfet: que je fusse, que tu fusses, qu'il fût, que nous fussions, que vous fussiez, qu'ils fussent. Cundiziunal present: je serais, tu serais, il serait, nous serions, vous seriez, ils seraient. Imperativ present: sois (tu), soyons (nous), soyez (vous). Infinii present: être. Participi present: étant. Participi passaa: été. Geründi present: étant Verb avègh