El noares (o noaresatt) l'è on dialett ocidental del lombard. El gh'ha di element de transizzion cont el piemontes; in particolar, in su la riva orientala de la Sesia, a nassen on fracch de dialett de transizzion. Difusion e variant Del pont de vista dialettal, la provincia de Noara la se troeuva in sul confin tra la lengua lombarda e la lengua piemontesa, in d'on contest de continuum lenguistegh, indè che l'è complicaa capì indè che la scomincia ona lengua e la finiss l'oltra. El dialett de Noara, come vedaremm pussee de sotta, l'è ben influenzaa del milanes (per reson storegh, colturai e anca economegh) e l'è parlaa anca in di paes intorna: parlom de Caltignaga, Granozz, Camerian, San Peder e Briona a nord e a ovest, Garbagna, Nibioeula, Vespolaa, Terdobiaa, Sozzagh, Torghen e Borgh a sud (cont on quai tratt conservativ perduu in città). A nord e a nord-ovest se senten de bon i influenz (anca morfologich e adirittura lessicai) del piemontes. I dialett de Ricett, la Badia, Vinzaj e Fara vegnen consideraa putost diferent e particolar respett al modell cittadin. A est de Noara i dialett de Gajaa, Cambra, Rementin, Vlesg, Branzagh e Trecaa conserven, con gradi diferent, di caratteristegh bei originai. I dialett de la zona a nord de Noara, per esempi Borbanee, inscì come quei in su la riva del Tesin, del Verban e del Lagh d'Orta, poeudom minga considerài noares tout court. Donca in quell articol chì femm riferiment soratutt al dialett cittadin (sicurament lombard), cont on quai confront con quei de la provincia.
Caratteristegh miniatura|page=39|160px|Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, p XXX
In quell articol chì parlaremm soratutt del noares de città, cont el fà on confront cont ona quai varietà ariosa (soratutt de la zona intorna al capploeugh) e cont el Milanes (ciappaa convenzionalment 'me variant standard del lombard, almanch ocidental). Fonetega Se voeurom fà on confront cont el Milanes, el dialett principal del Lombard occidental, poeudom trovà on poo de particolarità: Conservazzion del fonema [o], che in del milanes modern el manca. Tanti [e] atonegh deventen di [i] o [a]: PERSONA: mil. [per'sɔna], noa. [par'sona] VESTII: mil. [ves'tiː], noa. [vis'ti] La Ŏ latina in silaba tonega averta la subiss minga la metafonia denanz a /a/ e donca la se conserva: FOEURA: mil. ['føːra], noa. ['fɔra] Mancanza de diferenza fonologica in tra vocai longh e curt Comparazzion fonetegh Chì de sotta a vegnen miss a confront i variant lombard de: Milan, ciapaa convenzional 'me standard del lombard ocidental el Cason, paes a ovest de Milan, invers la riva del Tesin Noara Briona, paes a nord-ovest de Noara, in direzzion de la Sesia Gajaa, comun in su la riva del Tesin, con 'na fonetega e ona morfologia particolar el Borgh, paes de la Bassa noaresa al confin con la Lumellina Gozan, paes del Vergant in direzzion del Lagh d'Orta Bovoeugn, paes a ovest de Noara, invers el confin lenguistegh cont el piemontes Lombard Milan el Cason Novara Briona Gajaa Borgh Gozan Bovoeugn bernasc [ber'naʃ] [bar'naʃ] [bar'naʃ] [bər'naʃ] [bɒr'naʃu] ... [bar'naʃ] [bar'nats] can [kãː] [kaŋ] [kaŋ] [køŋ] [køŋ/[køk]] ... [køŋ] [kəŋ] fresch [frɛsk] [fresk] ... [frøsk] [frøsk] [frøsk] ... [frəsk] desdott [dez'dɔt] [dez'dɔt] [diz'dɔt] [diz'dɔt] [diz'dɔt] ... [diz'dɔt] [diʃdɔt] giò [dʒɔ] [dʒo][ [dʒɔ] [dʒo] ... [ʒɔ] ... [ʒu] gioven ['dʒuin] ['dʒuvin] ... ['dʒuən] ['dʒuvnu] ... ['ʒovan] ['ʒou̯nu] mort [mɔrt] [mɔrt] [mɔrt] [mɔrt] [mɔrt] [mɔrt] [mørt] [mørt] pensà [pẽn'sa] [pin'sa] ... [pin'sɛ] [pin'sɛ] ... [pin'saː] [pan'sɛ] quell [kwɛl] [kwel] [kul] [kul] [kul] [kul] [kul] [kol] rivà [ri'va] [ri'va] [ri'va] [ri'vɛ] [ri'vɛ] [ri've] [ri'vaː] [ri'vɛ] sedazz [se'das] [si'das] [si'das] [si'as] ... ... [si'dats] [si'dats] semper ['sɛmper] ... ['sempar] ['sempər] ['sempru] ... ['sempra] ['sempru] sentì [sen'ti] [sin'ti] [sin'ti] [sin'ti] [sin'ti] ... [sin'ti:] [san'ti] son [sũː] [sõː] [soŋ] [soŋ] ... [soŋ] [soŋ] [sɔŋ] tempesta [tem'pɛsta] [tem'pɛsta] [tɛm'pɛsta] ... [tam'pɛsta] [tam'pɛsta] ... [tam'peʃta] vestii [ves'tiː] [vi'stiː] [vis'ti] ... [vis'tiː] ... ... [vis'ti]
Morfologia I lavorà che deslontanen pussee el noares di olter dialett ocidentai hinn: El plural feminil el se forma cont el giontà ona -i ai paroll: mil. i stell, noa. i stelli La I persona plural di verb la se forma con la desinenza -oma (istess che in piemontes): mil. cantom, noa. cantoma. El verb ausiliar vess despess el sostituiss el avè: mil. hoo mangiaa, noa. son mangiaa.
Lessegh In general, el lessegh del noares el se deslontana minga inscì tant de quell lombard comun. A bon cunt el presenta on poo de variazzion del milanes e, certi voeult, el gh'ha dent anca on quai piemontesism. Milanes Noares Piemontes asen aso (pms.), asen (set.) aso bamborin imboligh amburì barbozz barbarott manton béola biólla ... camola gamola gamola ciappà pià pié domà manomà (oc.); immà (merid.) mach faa fai fait finì fornì furnì fioeu fioeu (cit.), mat (prov.) fieul formenton melga melia freguja freguja (cit.), fregaja (prov.)) frisa, fërvaja locch lolocch cioch loeuva mappa mapa magiostra magiostra (cit.), fraga (set.) fròla mognaga mognaga, ramiaga armognach morell nizz niss negott gnenta gnente nissun nissun (cit.); insun (prov.) gnun pedrioeu pedriott; torciaroeu (nord.-oc.) ambossor pizzà viscà visché poresin pollastrin (cit.), piscin (prov.) pipì preved prev prèive rogora rola rol saetta, scalmana scalmana lòsna sangott sangett sangiut scarligà sgulgà ... sciguetta scivetta, morigg ciovëtta scorbatt corv (cit.), cornagg (oc.) crovasc (set.) croass tegnoeula rattavolora ratavolòira vedè vedè, s'ciarà vëdde, s-ciairé vermisoeu verm ... vun vun (cit.); jun (prov.) un zifollà subià subié
Esempi de dialett Un dialugh tra un padrun e 'l sò servitur Padron: Eben, Batista, t'hii fai tüti i cumission ch'i t'hoo dai? Sarvitor: Credi da vess stai sgagiaa pü che hoo pudüü. 'Sta matina ai ses e 'n quart seri già in viagg; ai set e mezza seri a mezza straa, e ai vot e trii quart 'gnevi dent in cità; ma pö è piuvüü tant! P: Che, sicond al solit, tì 't sareet casciaa ind una ustaria a fà 'l lampion, spiciand che cessass l'aqua! E parchè t'heet mia piaa sü l'umbrela! S: Par no avè cul crüssi; e pö iarsira, quand son andai in let, piuviva già pü o, sa piuviva, piuviva apena un stissin; stamatina, quand i son levaa sü, l'era tüt seren e, apena nassüü el sol, è 'gnüü tüt nivul; da lì un poo è 'gnüü sü un gran venton, ma inscambi da menà via i nivli, l'ha mandaa tampesti ch'i hinn düraa mezz'ora, e pö giò aqua a segi. [...] Attilio Zuccagni Orlandini, Raccolta di dialetti italiani con illustrazioni etnologiche, 1864, de pag. 33 Una nuvela del Bucasc page=334|160px|miniatura|Giovanni Papanti I parlari italiani in Certaldo p. 320 I disi donca che int i temp del prim re 'd Cipri, dopo che Gotifrè 'd Büglion l'ha 'vüü guadagnaa la Tera Santa, gh'è capitaa che una dona nobila 'd Guascogna, apena visitaa par divossion al S. Sepolcar, a s'è mitüü in viagg par tornà a cà suva. Rivaa a Cipri, l'han ofendüü propi da vilan certi personi tristi cumè 'l pecaa mortal. Lee s'è ben lamentada sübit, ma nissün gh'aveva da pudè jütàla, e nissün saveva gnanca consolàla int una quai manera. Alora l'ha pensaa da presentàss al re par vègh giüstissia, ma quaidün gh'ha dii ch'a 'l gh'eva gnenta da fà, parchè 'l re l'era vün così cativ e sensa puntili ch'a 'l fava gnenta par i altar e gnanca par lü, anca quand l'avissan ofendüü in tüti i maneri. Cula povra dona, a sentì 'sti robi chì, l'ha perdüü sübit la speransa da podè vendicàss. Ma l'ha vorsüü pijàss al güst da dàgh 'na lession al re par fàgh capì 'ch l'eva propi un povr'om a pensàla in cula manera. L'è andai donca da lü e, intant ch' la piangiva, gh'ha dii: "Ma, neh, lü, ch'al senta cul ch'i gh'hoo voja da dìgh mì: mì son mia 'gnüü parchè gh'abi la speransa ch'al faga un quaicuss par mì in quant a certi personi che m'han fai 'gnì rabiaa l'altar dì, parchè i 'm disevan adree tanti brüti paroli: soo ben che lü 'l pensa mia a 'sti robi chì. Mì vorissi domà ch'am disissa propi dabon cuma 'l fa lü a mia 'gnì rabiaa, quand quaidün a 's pija güst a fàgh di dispressi; e cust parch'i podi imparà anca mì, e savèm regolà püssee ben par soportà con pasiensa tüt cul ch'i 'm fan i altar da mal". Al re, che sempar l'eva stai là ch'al pareva gnanca ch'al füdiss atent, tüt int un moment l'è saltaa sü cuma 's füss disvigiaa alora, e l'ha cominciaa a fà tüt cul ch' l'eva necessari par castigà cui balosson ch'avevan maltrataa cula povra dona, e pö anca par lü l'ha sempar fai divers da prima, pü gnenta 'l lassava passaa da mal contra 'l sò onor sensa castigà, cuma gh'andava, i personi ch'i 'l tribülavan int una manera o int un'altra. (Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 320-321)
La parabula del Fiö Trasun (versiun muderna) Un òman al gh’aveva dü fiöi. E ‘l püssee giuin a gh’ha dii cunt al sò pà: “Senta papà, dàm cul ch’am tuca!” e ‘l papà a gh’ha dai la sò part. Un quai dì dòpu, al fiö püssee giuin l’è fai sü ‘l fagòt e l’è ‘ndai fin a cà dal diaul, indua l’è fai fòra in goga e migoga. E dòpu che lü s’ha mangiaa fòra pròpi tüt, gh’è ‘gnüü inta cul paes ‘na gran caristia e lü l’è cuminciaa a vèdla grisa e a fà dla fam. E alura l’è ‘ndai a lavrà par un fitaul dal post, ch’a l’ha mandaa ‘nt la sò cassina a cürà i purscee. Lü a gh’aveva suta ‘na sgajusa ch’l’avria mangiaa anca i giandli di purscee, ma nissüna agh na dava. Alura lü ‘l gh’ha pensaa sü e s’ha dii tra da lü: “E pensà ch’i famèj dal mè papà i gh’han dal tüt e mì ‘nveci chinsì i mòri dla fam! Sarà méj ch’i turni a cà méa e ch’i ‘gh disi al mè vecc: Papà, i son capii d’avé sbagliaa cuntra ‘l Signur e cuntra da tì; Mì i meriti pü da vess al tò fiö; pijam a lavrà almen ‘me vün di tò manzulee” Alura l’è fai sü i sò strasc e s’ha ‘nviaraa par andà a cà. L’era ‘ncura distant ch’al sò papà l’ha cugnussüü sübit, a gh’ha ‘vüü cumpassion e gh’ha curs incuntra, l’ha brasciaa sü e l’ha basaa. Al fiö a gh’ha dii: “Papà, mì i v’hò ufendüü, tì e ‘l Signur; e i meriti pü da vess al tò fiö”. Ma ‘l papà s’ha miss a vusà: “Gent! Sgagiv! Purtì chì la müda püssee bela e vistìl, mitìgh sü ‘n bel anel e ‘n bel para da scarpi növi! E purtì fòra ‘l videl püssee grass e massìl! Mangiuma e fasuma tüti ‘nsema ‘na bela festa cunt una gran paciada. Parchè ‘stu fiö, che par mì l’era mort, l’è risüscitaa, mì l’avevi perdüü e ‘dess l’hò truaa ‘ncura”. E tüti i hin cuminciaa a mangià e bev. Intant, l’altar fiö, ch’l’era fòra ‘nt i camp, turnand a cà l’è sintüü tüt astù burdel. L’è fermaa ‘n famèj e gh’ha ciamaa cuss l’è ch’al gh’era capitaa. E cul là a gh’ha dii: “L’è turnaa a cà ‘l tò fradel e ‘l tò papà l’è massà ‘l videl püssee grass par festegiàl”. Ma a lü a gh’ha ‘gnüü ‘l fut e l’è mia vursüü ‘ndà denta. Alura ‘l sò papà l’è ‘gnüü fòra lü a ciamàl. Ma lü a gh’ha rispundüü: “Senta, papà, i hin tanti ani ch’i lauri par tì e t’hò sempar dai a trà in tüt, e tì ti m’hee mai dai gnanca ‘n cravin par pudé mangiàmal insema ai mè amis E ‘pena ‘l tò fiö, ch’a n’ha fai pegg che Bartold e s’ha mangiaa fòra tüt cunt i batuni l’è turnaa ‘ndrera, tì ti gh’heet massaa ‘l püssee bel videl dla stala!” E lü a gh’ha dii: “Car al mè fiö, dam da trà, tì ti seet sempar astai ‘nsema a mì, e tüt cul ch’al gh’è chì l’è tò. A ‘s duveva ben fàgh festa par vess cuntent, parchè ‘l tò fradel par mì l’era mort e l’è turnaa a viv, a s’era perdüü e a l’è stai ritruvaa”.
(Carlo Turri, "Grammatica del dialetto novarese”, pag. 219-220) Alter versiun I versiun chì de sota hinn staa ciapaa del liber I parlari del Novarese e della Lomellina de l'aucat Antonio Rusconi, püblicaa in del 1878.