El Carnoval (parnonzia: /kar.nuˈaː(l)/; ciamad anca in tante oltre manere pussee ariose) a l’è una festa ch’es fa per un quaj temp inanz de la Quaresma, de norma adree a fevrer e marz. A l’è una zelebrazzion propri sentuda ind i pais de religion catolega, indova i ghe fann su di spiarde, sgiœugh de strada e oltre sorte de intrategniment ch’i meten insema dei element tipegh di spetacoi del zirch. La sgent la se strasvestiss con di bei costum e mascare, e la met de banda el tran-tran de la vita de tucc i dì per menà baje cont el rest de la comunitaa;Bakhtin, Mikhail. 1984. Rabelais and his world. Translated by H. Iswolsky. Bloomington: Indiana University Press. Original edition, Tvorchestvo Fransua Rable i narodnaia kul'tura srednevekov'ia i Renessansa, 1965. es canta e es balla, es fa musega, e es va in strusa per i strade a vedé i carr decorad che passen. Quii ch’en tœul part despess ciapen la cioca, sgandofien una mota de caren e olter majà de grassa che pœu impientarann lì con la rivada de la Quaresma, indova che ghe sariss de stà indree e fà almanca un fioret.

La parolla “Carnoval” la ven sgiò del latin carnem levare, che volariss dì “tœù via la caren”, espression che la simbolesgia i penitenze de indurà duranta la Quaresma. Per quella reson chì, al darrer dì de Carnoval, el Mardì grass, es fa su un bell disnaron indova la sgent la sta su legriœula, la paccia e sbagazza un gran tant inanz de tacà a astegnìss e desunà del dì adree, el Mercordì di Zender.Il Devoto-Oli. Vocabolario della lingua italiana, Le Monnier.Chiara Frugoni, Medioevo sul naso, editori riuniti, 2001, p. 78-83

El Carnoval l’è una festa che la se inradisa ind l’Antighitaa, desgià che la gh’ha la sò orisgen ind i Dionysiae greghe e ind i Saturnalia roman, e la representa la renovazzion ziclega del cosem e la roversadura de l’orden sozzial intravers baje e debosg. Tamen, apœus ai sbaracade carnovaline, l’orden el torna a voltra e la vita de tucc i dì la va inanz coma l’ha semper fait. El Carnoval l’insegna ancasì el passasg de l’inveren a la primavera, e el renassiment de la terra che la scomenza a viver ancamò depos i giazzade de la seson freggia e fosca. A l’è un prozzess che ben el regorda el mit de la Proserpina – mojer del Pluton e tosa de la Zerer – che la viveva per metaa de l’ann ind i Infer e l’oltra metaa in su l’Olimp, e quand che la lassava el mond di mort la natura la scomenzava a tacà e butà, e la nasseva ancamò una vœulta.

A gh’è un frach de dolz tipegh del Carnoval, compagn di fricciole, i ciaccere e i chizzolit.

Storia Orisgen

El Carnoval el ven sgiò di feste pagane de la Roma e Grezzia antiga che segnaven la rivada de la primavera, compagn di Dionysiae e di Saturnalia. Duranta quelle zelebrazzion chì, la sgent la bandonava i devé che ghe pertocaven e la desligava i buzzit, cont el dàss ai gabole e al debosg. A l’era, donca, debon un trionf temporani del cavos sora l’orden de la vita, che però el tornava a voltra quand che la sgent la mocava de festesgià.Universo, De Agostini, Novara, 1966, Vol. III, p. 113. A l’era l’inversion simbolega del ritual religios, indova i rœui e i norme sozziai se roverteven.

Duranta l’Antighitaa, l’inveren l’era anca conzepid coma el regn di spiret, che gh’haveven de vesser cazzad via per fà rivà l’istad e el bell temp."Carnaval" . Meertens.knaw.nl. Retrieved on 13 May 2015. Questa chì l’era minga una credenza comuna nomà ind el Mediterrani, ma propri in tut el mond de l’Europa pre-cristiana, desgià che tante tribù sgermaneghe zelebraven el retoren de la lus e l’islongàss di sgiornade. A l’era ancasì una zelebrazzion de la fertilitaa, una festa de primavera per l’ann nœuv, el passasg metafisegh de l’oscuritaa a la lus e de la mort a la vita."Vitaberna" . Jansimons.nl. Retrieved on 13 May 2014.

Etaa de Mez

A l’è forsi ind l’Etaa de Mez che el Carnoval coma le se cognoss incœu l’ha inviad fœura a vegnì su. A l’indeciava un period de feste che scomenzaven un quaj temp apœus al Gabinat e rivaven al comel a la meza nocc del Mardì grass. De facc, el Carnoval ind l’Etaa de Mez l’indava minga inanz nomà per un quaj dì, ma propri per tut el period intra el Nedal e l’inizzi de la Quaresma. In quii duu mis chì, i cristian se daven ai festesgiament coma una manera de desfogà i sò frustrazzion de la vita de tucc i dì. Questa vœulta, i zelebrazzion eren de natura cristiana e de orisgen medievala e – desgià che la Quaresma l’era un period de desuni – representaven l’ultema possibilitaa de majocà de gust e fà legria inanz di rigor spirituai e religios imposud de la Quaresma, indova la sgent l’indava pœu anca a confessàss in preparazzion per la Pasqua. Per tradizzion, el Carnoval l’era un’ocasion indova scœudes tucc i petit de carater sessual, ch’i indaven pœu tegnud in breja a causa di penitenze quaresemai."Wat is carnaval?" | Fen Vlaanderen . Fenvlaanderen.be. Retrieved on 13 May 2015.

Ind el lunari liturgegh, el temp de Quaresma – o ben, i ses semane inanz de la Pasqua – l’era caratarizad de desuni, studi, orazzion e de dei oltre prateghe de devozzion e penitenza. In quell period chì, es podeva minga fà festa, e bognava impientà lì tucc i majà golazzent, compagn de la caren, i derivad del lacc, el lard e el zucher.

Ind l’Etaa de Mez, de maneman, la Gesa l’ha scomenzad a rendes cunt che i zelebrazzion pagane de Carnoval se podeven minga soprimer insì fazzilment, e che l’era pussee belfà cristianizàj. De conseguenza, i inn vegnude una part assossenn importanta de l’ann liturgegh e una tradizzion nezzessaria de denter di feste sanzionade de la Gesa. Impunemanca, anca al dì de incœu, tante tradizzion de Carnoval ghe somejen ancamò a quelle che prezzedeva la rivada del cristianesim. Una quaj tradizzion pussee famosa – che sgiamò la toveva denter di spiarde e di bai in mascara – l’è staita documentada per la prima vœulta ind l’Italia de l’Etaa de Mez. El Carnoval de Venezzia l’è stait, per un quaj temp, la zelebrazzion carnovalina pussee cognossuda e, de chichinsì, la festa l’ha inviad a spantegàss in Spagna, Portugall e Franza, e pœu anca ind i pais di colonie ameregane de chischì.

Spantegament Ind la Lombardia Granda Carnoval de Venezzia

El Carnoval de Venezzia el gh’ha dei orisgen propri antighe: a parariss che la festa la saga vegnuda su sgiamò ind l’Etaa de Mez, per pœu vesser ofizzializada nomà ind el Renassiment.Danilo Reato, Storia del carnivale di Venezia (in Italian), Venezia, Assessorato alla Cultura della Provincia di Venezia, 1988. Un event de prestisg sgiamò ind i segoi quii di 17 e 18,Gilles Bertrand, Histoire du carnaval de Venise, XIe-XXIe siècle (in French), Paris, Pigmalion, 2013, p. 37-94.Stefania Bertelli, Il Carnivale di Venezia nel Settecento (in Italian), Roma, Jouvence, 1992. l’inzigava a lassàss indà ai piasé e a la legria.James H. Johnson, Venice incognito: masks in the Serene Republic, Berkeley: University of California Press, 2011; Gilles Bertrand, Histoire du carnaval de Venise, XIe-XXIe siècle (in French), Paris, Pigmalion, p. 95-235. Impunemanca, sota al regn de l’imperador Franzesch II e l’ocupazzion del Napoleon, i zelebrazzion carnovaline eren staite inebide e rendude inlegai del tut a partì del 1797, insema a l’usasg di mascare. L’è tornad a voltra pian pianin ind el cors del segol quell di 19, ma nomà per poch e soratut coma festa privada, indova l’era un’ocasion per fà su dei œuvre d’art.Gilles Bertrand, Histoire du carnaval de Venise, XIe-XXIe siècle, Paris, Pigmalion, 2013, p. 237-310. Depos de una longa assenza, el Carnoval l’è retornad ind el 1979, quand che el goveren talian l’ha decidud de revitalizà i tradizzion venezziane che s’eren perdude, e l’ha miss el Carnoval al zenter di sò sforz.Alessandro Bressanello, Il carnivale in età moderna: 30 agni di carnivale a Venezia 1980-2010 (in Italian), Studio LT2, 2010; Fulvio Roiter, Carnaval de Venise, Lausanne, Payot , 1981.

Vuna di zelebrazzion de Carnoval de orisgen venezziana che se pœuden trovà ind l’aria lombardofena l’è el Carnoval de Crema.

Mascare I mascare inn semper staite un quajcoss de important per el Carnoval venezzian. A stà a la tradizzion, la sgent je meteva su intra el dì de San Steven (el 26 de desember) e la meza nocc del Mardì grass. Quii che fava su i mascare, i mascarer, gh’haveven una bella posizzion de denter de la sozzietaa, cont i sò lesg, i sò ghilde e infinamai un sò statud.

I mascare pœuden vesser o de coram, o de porzellana, o de vider lavorad. Una vœulta, i mascare vegneven faite su a una fœusgia semplez, con poche decorazzion e sovenz i gh’haveven una fonzion pussee pratega. Al dì de incœu, la pupart di mascare venezziane inn faite de gess e fœuja dora e i inn picciurade a man di mascarer, ch’i ghe dœuvren anca di materiai naturai compagn di sgeme e di piume per zornìj. Tamen, desgià che gh’è propri de lavoràgh adree, quelle mascare chì pœuden costà i œugg del coo, soratut quand ch’inn misse a para cont i mascare produte in forestaria. A l’è una competizzion che la ghe nœus a l’artesanad local tipegh de la zitaa de Venezzia.

A gh’è tancc stii per i mascare del Carnoval venezzian; una quajvuna la gh’ha anca un sò nom propri.Danilo Reato, Les masques de Venise, Paris, Hersher, 1991 (first published in italian, 1988) Una vœulta, la sgent la meteva su una mascara deversa a segonda del mester che la fava.

Carnoval de Ivreja

El Carnoval ch’es ten a Ivreja tucc i agn l’è famos soratut per la sò bataja di naranz. El gh’ha i sò orisgen ind el segol XVI, quand che i festesgiament eren manesgiad di vari borgh de la zitaa. De quell period chì, però, a gh’è restait nomà un quaj aspet del zeremonial, ch’el s’è mantegnud ind el temp.Un'illustrazione della storia del carnevale è reperibile nel sito ufficiale del Consorzio per l'organizzazione dello Storico Carnevale d'Ivrea

Ogna ann, la sgent la met in scena quell che gh’era suzzedud tant temp indree, quand che un siorot local – provabilment el Ghielem VII del Monfrad – l’haveva provad a ciamà el sò ius primae noctis quand che la Violeta, la tosa del morner, la s’era maridada. Impunemanca, a la sira del violentament, la sgarzolina la gh’ha tajad via el coo, e pœu la sgent l’ha assaltad e brusad sgiò el palazz del sior. Tucc i Carnovai, ghe ven zernid una s’ceta per fà la part de la Violeta.

Ind i version pussee antighe del Carnoval, a gh’era anca un falò per brusà via l’inveren e dàgh el benvegnud a la primavera.

Carnoval ambrosian

El Carnoval ambrosian l’è caratarizad del rit ambrosian, che ghe vann adree tute i gese de l’arzidioces de Milan. Chichinsì la Quaresma la scomenza nomà de domenega, e donca el darrer dì de Carnoval a l’è un sabet, quater dì adree al Mardì grass cont el qual el feniss el Carnoval insì coma l’è zelebrad ind el rit roman. A stà a la tradizzion, l’orisgen de quell’usanza chì l’è devuda a una recesta de Sant Ambrœus che, una vœulta che l’era in pellegrinasg delonsg de Milan, l’ha volsud che la popolazzion la specciass ch’el tornava indree inanz de dà l’inviada a la Quaresma.

De costum, el Carnovalon de Milan el taca cont el Mardì grass, el festesgia la Sgiœubia grassa una semana adree a quell ch’i fann cont el rit roman, e pœu gh’è el Sabet grass, che l’è compagn de quell che l’è el Mardì grass un poo per tucc. A la fenitiva, ghe riva la Domenega in capite, equivalenta al Mercordì di Zender.