GiöVocabolario dei dialetti della città e diocesi di Como: Con esempi e riscontri di lingue antiche e moderne. Di Pietro Monti, Milano, Società Tipografica de' Classici Italiani, 1845 – pg. 99Stefano Zappettini, Vocabolario bergamasco-italiano, 1859 – pg. 237 l'è 'l quìnt pianéta del Sistema Solar. El fà part de chèi ciamàcc pianéta estèren o gasùs. El ciàpa el sò nòm del dia romàn omònim (Zeus endela mitulugìa gréca).
L'è 'l pianéta che g'ha la màsa piö grànda de töt el Sistéma Solàr e de sùl el fà dò ólte e mèza la màsa de töcc i óter mitìcc ensèma, 318 vólte chèla de la Tèra e tré ólte chèla de Satùren che l'è el segónt piö grànt dòpo de lü.
La distànsa média 'ntra Giö e 'l Sul l'è de 778 miliù de chilòmeter (presapóch 5,2 ólte la ditànsa média 'ntra la Tèra e 'l Sul) e 'l percór en òrbita 'ntréga ògna 11,86 agn.
L'è de cunsistènsa gasùza, furmàt per lo piö de idrògen e éle, sènsa 'na superfìce intèrna definìda. 'Ntra le caraterìstiche particolàr de la sò atmosféra la piö vistùza l'è la gran maciùna rósa, 'n anticiclù enòrme sitüàt a latitüden trupicàla del emisfér sud. co la strütüra dei nìgoi a bànde scüre e zòne löstre e la dinàmica de l'atmosféra globàla determinada dei vèncc fòrcc zonài a latitüdegn alternàde e velocità che rìa a 140 méter al segónt (504 km/h).
Strütura interna thumb|left|Giö, come che l'è fàt dedét Dedét endel pianeta, l'idrògen, l'éle e l'argon, i se cumprìm de menemà. L'idrògen molecolàr el se comprìm 'nfìna a trasfurmàs enden lìquit de caràter metàlich a la profondità de presapóch 15.000 km de la superfìce. Piö sóta se pènsa che ghe sàpe 'na armèla ruciùza furmàda perlopiö de materiài zelàcc e piö spès che g'harès 'na màsa de sèt vólte piö grànda de chèla de la Tèra (aisebé che 'n modèl piö recènt el g'ha calculàt che la podarès rià a 14 o 18 vólte la màsa de la Tèra,http://www.sondasespaciales.com ma ghe apò a sèrte stüdiùs che i pènsa che ghe sàpe pròpe nisü nùcle intèren,NOTE: New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models L'ezistènsa de divèrs leèi de materiài l'è determinàda del stüde del potensial gravitasiunàl del pianéta mizüràt de le sónde spasiài che gh'è stat mandàt a 'ndagà 'l pianéta. Semài che 'n nùcle intèren el g'hès de ésega adilbù, la sarès 'na pröa a favùr de la teurìa segónt la quàla el sistéma solàr el se sarès furmàt de 'n disch pianetézem (còrp rucùs primordiài). Giö el g'ha 'na màsa isé grànda che 'l g'ha gnemò liberàt el calùr cumulàt ai tép de la sò furmasiù e 'l g'ha doca 'na fónt intèrna de energìa calòrica che l'è stàda mizüràda con preciziù e la equival a 5'4 W/m².
Satèlecc e anèi Giö el g'ha 'n sam de satèlecc che ghe gìra 'ntùren (67 scuprìcc 'nfìna a al 2012) e 'n sistéma de anèi compagn de chèl de Satùren ma en bèl pó piö déboi e furmàcc perlopiö de pólver, isé déboi tat che i è stacc scuprìcc apéna endei agn '90 del sècol XX, per mès de la sónda Voyager. Quàter dei sò satèlecc, Ganimede, Io, Calisto e Europa el i éra scuprìcc amò Galileo Galilei endel 1610.
Riferimèncc
Categoria:Astronomia Categoria:Pianeti del Sistema Solar