Con letteradura lombarda intendom tutta la produzzion scrivuda in lengua lombarda, a partì del Medioev in poeu. Al dì d'incoeu, per via de la mancanza d'on standard e d'ona coscenza comuna lombarda, a l'è ben complicaa mett in pè ona storia sistematega e coerenta de la letteradura in lengua lombarda. In sostanza, s'è semper desviluppaa on dualism in tra Milan de 'na banda, e de l'oltra Bergom e Bressa. A partì del XX secol (ma giamò a la fin del XIX) l'è poeu vegnuu foeura di realtà provinciai e locai che hann complicaa el quader ancamò pussee. Poeudom dì che incoeu a gh'è ona letteradura municipal per tucc i capploeugh provinciai lombard (e on quai olter center minor, tant 'me Ciavenna, Bust Grand e Crema). Storia de la letteradura lombarda

I origin (XIII-XIV secol) I primm lavorà scrivuu in d'on volgar de area lombarda hinn del XIII secol: se tratta soratutt de oeuver de tipo didascalegh-religios, compagn del Sermon Divin del Peder de Barsegapè.

A bon cunt, al temp l'influenza di trovador ocitan l'era ben forta, e inscì tanti poeta preferiven doprà la lengua d'oc per i sò componiment. Vun di esempi pussee famos l'è Sordell de Goit, regordaa anca del Dant Lighier..

El poeta pussee famos de quell period chì però l'è 'l milanes Bonvesin de la Riva (antigament: Bonvesin dra Riva), fraa terziari de l'orden di Umiliaa: l'è lu che l'ha scrivuu on gran numer de componiment e didascalegh, oltra che 'l Liber di Tre Scricciur (1274), indè che se cunta su l'Inferno, la Passion del Signor e 'l Paradis.

In tra i olter poeta important del temp a gh'è Girard Pategg, Uguscion de Lod, Salimbene de Adam. A gh'emm anca di componiment anonim, tant 'me la lodesana Legenda de San Bassian. La lengua doperada de Bonvesin e di sò contemporani, anca se l'è ciar che l'è de impronta setentrional, la pò minga vess considerada ona reproduzzion fedel de la lengua del temp: a gh'è on mugg de prester de l'ocitan e del toscan, e anca la forma grafega la sent de toscan (per esempi i terminazzion in -o e -e per i sostantiv e nomm masculitt). In de la banda bergamasca, in del XIII secol a gh'è la presenza de on para de Lod scrivuu in volgar lombard e che parlen de la Passion del Signor:

In del 1355 gh'è la prima testimonianza de volgar lombard in del Bressan, el Mayor gremeza. Intorna al 1390 ghe n'emm anca on'oltra, cioè on'anonima Passio Christi in vers, de cantà a dò vos:

Vers la fin del '400 se troeuva anca una passion anonema in bergamasch, dada foeura del Bernardino Bondelli in del so sagg.

El period de mez (XV-XVII secol)

In di secoi sucessivi, el prestisg del toscan letterari el smorza giò del tutt l'usagg di volgar settentrionai che, anca se toscanizaa, eren staa doperaa anca in di cancellerii e in di document ministrativ. In tra quei che ruza per ona "toscanizazzion" de la coltura milanesa a gh'è proppi el duca Ludovigh el Moro, che 'l fa rivà a Milan on rosc de omen de coltura fiorentin e toscan. In tra el Quattercent e 'l Cincent on quai letteraa toscan (Luigi Pulci, Benedetto Dei) el ne fa rivà, tant 'me parodia, on quai aspett lenguistegh de la lengua parlada a Milan, ma se tratta minga de composizzion poetegh important; e l'è istess per el milanes parodizaa che troeuvom in de n'oeuvra de l'astesan Giangiorgio Allione. A scriv in lombard (vott sonett de argoment alegher e desimpegnaa) a gh'è el Lanzin de Corte, che 'l lavora a la cort de Milan di Sforza.

Inoltra gh'è on famos sonett scrivuu in d'ona variant bergamasca in del 1499, che 'l comenta la fin del Ducaa de Ludovigh el Moro.

L'umanista fiorentin Leonardo Salviati (1540-1589), vun di fondador de la Cademia de la Crusca, el publega ona serie de traduzzion in vari volgar (e anca in bergamasch e milanes) de 'na novella de Boccasc, per demonstrà quanto eren brutt e sgresg in confront cont el toscan.

A partì del Cincent, tacchen a trovà i primm esempi de letteradura lombarda in de la lengua moderna: in de la banda oriental a troeuvom i poesii satiregh del bergamasch Gioann Bressan (1489-1560) e la Massera da bé, ona "frottola" del bressan Galeazz di Orz (1492-?). In de la banda ocidental inveci gh'è la produzzion di Rabisch, per man de la Academiglia dra Val d'Bregn, che la gh'ha 'me resgior el pitor manerista Giampaol Lomazz (1538-1592).

In vers a la fin del secol, despoeu de 'n period indè che 'l latin l'era tornaa ben present in de la coltura lombarda, l'arcivescov Carlo Boromee (e poeu anca el sò cusin Federigh) tornen a promoeuv la lengua italiana in de la coltura milanesa. Al princippi del XVII secol a scriv el milanes Fabi Vares (1560-1630), che despess el vegna indicaa de la critega letteraria 'me "poeta maledett" ante litteram. In del 1610 el sortiss el Varon milanes, ona sorta de dizzionari etimologich cont on bell rosc de paroll milanes, per man de l'ossolan Gioann Capis, che inoltra el scriv 'me introduzzion ona serie de sonett in milanes.

A 'sto trattadell ghe vegna giontaa el Prissian de Gioann Ambroeus Biff: test completament in milanes, indè che (per la prima voeulta) se parla de la quistion de la prononzia e de la grafia.

L'età moderna (XVII-XIX secol)

1600 El Ses'cent el ved afermass in su la scena el talent de Carlo Maria Magg (1630-1699), figura important del Milan spagnoeu. Lu el contribuiss a normalizà la grafia milanesa, e cont i sò comedi e poesii l'inaugura ona tradizzion letteraria che la va inanz anca incoeu. El Magg l'è anca el creador e codificador del personagg de Meneghin, la maschera de Milan: lu, servidor savi, lavorent, cordial e de bon sens, el rapresenta tutt i virtù tradizzionai del popol milanes.

Amis e corespondent del Magg a l'è 'l librettista lodesan Francesch De Lemene, autor de la comedia La sposa Francesca (la prima oeuvera scrivuda in lodesan modern) e de 'na traduzzion de la Gerusalemme liberata. Tutt i sò oeuver in lombard hinn vegnuu foeura dopo la soa mort.

In de la Lombardia oriental (alora sotta el domini venezzian) a gh'emm autor tant 'me 'l bressan Gioann Gandin (1645-1712/1720) e 'l bergamasch Carlo Assonega (1626-1676). Quell chì el fa, in del 1670, ona famosa traduzzion de la Gerusalemme Liberata del Tass, che l'è l'oeuvera in bergamasch pussee importanta del tutt el XVII secol.

Inoltra i se spanteghen anca i primm bosinad, poesii popolar de ocasion scrivuu in su di foeuj sgolant, taccaa via in di piazz e lengiuu (o anca cantaa) in publegh, e che gh'avarann on gran sucess fina ai primm desenni del XX secol.

1700

In del Settcent a gh'è di nomm ben important, compagn del milanes Carl'Antoni Tanz (1710-1762) e soratutt Domenegh Balestree (1714-1780), ai quai se gionten anca di figur minor. In tra de lor a poeudom trovà, a Milan: Giusepp Bertan, Ironem Biragh (1691-1773) e Francesch Girolom Coeuri (1720-1799). Anca el poeta Giusepp Parin (1729-1799) el scriv pussee d'on componiment in lombard.

Foeura de Milan, a troeuvom on tentativ de comedia in bustocch la Mommena bustese, scrivuda del canonegh Bias Bellott (1729-1789).

A Bressa inscambi a gh'emm el canonegh Carlo Girell, autor de poesii d'ocasion, Vun di autor pussee important del temp l'è l'abaa bergamasch Giusepp Roeuda (1720-1792), che l'ha scrivuu on gross vocabolari (gnamò publicaa) bergamasch-italian-latin, e vari oeuver in bergamasch, che lu el ciama semper "lengua". In quell period chì, i caratteristegh del lombard hinn ormai ben ciar e definii, e compagn de quei del dì d'incoeu, foeura on quai caratter fonetegh e la presenza del passaa lontan. La pupart di autor milanes la fa part de l'olta società milanesa, sciora e colta, che la dopera el lombard pusssee per divertiss putost che per on'esigenza espressiva vera. A bon cunt, in d'ona famosa polemega letteraria con l'abaa toscan Branda (che l'aveva sprezzaa el milanes a favor del toscan), el vegna foeura l'orgoeuj per ona lengua considerada s'cetta e ciara, in de 'na quai manera pussee sincera de l'italian letterari e classicista. Ona posizzion che l'era stada giamò espressa, temp indree, in di oeuver del Magg, ma anca (adrittura) in del Varon e in del Prissian. On olter fenomen interessant de la poesia del Setcent (che 'l trà i sò origin giamò in de la poesia di Rabisch) l'è quell di "Badii", cioè associazzion de lavorent de foeura de Milan che se reunissen insema e, ogni tant, tiren foeura di poesii ocasionai in del sò dialett locali. Vuna di pussee interessant l'è la Magnifica Badia di fachin del Lagh Magior.

1800 El princippi del Vottcent l'è dominaa de la figura del Carlo Porta (1775-1821), l'autor pussee important de la letteradura lombarda, mettuu denter in tra i grand de la letteradura nazzional italiana. Con lu se rivarà a i scimm in tra i pussee volt de l'espressività in lombard, che solten foeura ciarament in cap-lavor recognossuu de tucc, tant 'me La Ninetta del Verzee. El Porta el deventarà, soratutt a Milan, vun di modei assoluu de tutta la poesia che gh'è vegnuu dopo.

Al temp del Porta a gh'è anca di alter autor, compagn del pitor Giusepp Boss (1777-1815), el curaa de Soree Carlo Alfons Pelliscion (1734-1818), e soratutt Tomas Gross (1790-1853). Quell chì, amis del Lissander Manzon e grand amirador del Porta, el scrivara di oeuver satiregh contra el governa austriegh (La Prineide), romanz in vers (La fuggitiva) e tentativ de traduzzion de oeuver classegh (La pioggia d'oro).

La produzzion poetega milanesa l'è inscì granda che in del 1815 el studios Francesch Cherubin a l'è bon de fà stampà giamò on'antologia in dodes volumm, che la partiss del Ses'cent e la riva a Porta e Gross. L'inizziativa la vegna criticada del classicista Peder Giordan (che 'l diseva che l'era minga giusta dàggh tutta 'sta importanza al "dialett"), e quell mestee chì el fa s'cioppà ona polemega letteraria cont el Porta.

El Vottcent l'è vun di secoi pussee ricch per la letteradura lombarda, minga domà milanesa. Per esempi, a Pavia a gh'è 'l tipograf Giusepp Bignamm (1799-1873) e 'l professor de ginnasi Siro Caraa (1794-1848); a Comm inveci a gh'emm el Gioann Rizzonich (1789-1875). Arent a la poesia, se desviluppa anca el teater (soratutt dopo de l'Unità d'Italia), e anca on quai tentativ de scriv in prosa. El gh'ha on bell riliev anca la produzzion de vocabolari. In 'sto sens, el capp-lavor a l'è el Vocabolari Milanes del Francesch Cherubin, che l'è ona sorta de enciclopedia de la lengua e de la coltura milanesa. In su quella strada a gh'è anca el Vocabolari di dialett bergamasch del Toni Tirabosch. In tra i poeta principai del temp a poeudom luminà el dotor milanes Gioann Rajbert (1805-1861), el milanes Gioann Ventura (1801-1869) e 'l bergamasch Peder Ruger de Stabell (1797-1858), ciamaa del Tirabosch el Porta bergamasch. On olter poeta bergamasch del temp a l'è 'l Luis Benaj (1843-1908).

Ma, come emm dii, el XIX secol a l'è soratutt el secol del teater in lombard, e soratutt quell de Milan: in tra i autor a troeuvom Camillo Cima (1827-1908) (Cletto Arrighi (nassuu Carlo Righett), Luigi Illica (1857-1919), Decio Guicciardi (1870-1918), Gaitan Sboeudi (1884-1920), Doard Ferravilla e Carlo Bertolazz. L'Arrighi, che l'è vun di fondador de la Descaviadura, el sarà anca l'autor d'on vocabolari milanes-italian bell prategh. In tra i autor in prosa, inscambi, a gh'è el Milio De March. In del 1879 el Camillo Cima el publica in sul sò giornal L'Uomo di Pietra el primm romanz integralment in lombard, cioè El venter de Milan (presentaa anmò tutt per intregh in del 1897). La produzzion letteraria milanesa, donca, l'è proppi granda: in del 1891 el librettista Ferdinand Fontana el publica ona antologia poetica noeuva, che l'è prezziosa perchè de spess l'è l'unica font che gh'emm per la biografia e l'oeuvera de tanti autor minor.

Al dì d'incoeu (XX-XXI secol)

In del primm del Noeuvcent el scriv l'avocatt milanes Delio Tessa: quell chì el se deslontana de la tradizzion portiana, e ghe da a la letteradura milanesa on'impronta espressionista bella forta. A Bergom, inveci, a gh'è el Bortol Belott (1877-1944), avocatt, storegh, e minister in d'on quai governa liberal.