Milan, capitala de la Lombardia, la gh'ha ona red strapòrt che la serv tuta la cittaa ma che la conliga anca cont la sò granda area metropolitana e 'l rest de la penisola.
El sistema di strapòrt publegh de la cittaa de Milan a l'è componnuu d'ona red de 4 lign metropolitan, ona longa red di tram, on servizzi ferroviari suburban faa-sù de 11 lign, on estenduu servizzi ferroviari regional, ona red de filobus componnuda de 4 lign, ona red de corrier estenduda per pussee de 800 km, on sistema autostradal componnuu da 10 tra autostrad e tangenziaj e trii aeropòrt (rispettivament el segond, el terz e 'l quart de l'Italia per numer de passegger). Besògna ricordà, olter, che 'l sistema del strapòrt sora el ferr de l'area milanesa a l'è 'l primm d'Italia per estension, sia se se ciappen i red vuna per voeulta sia se se ciappen tucc insemma.
I origen de quest compless sistema tornen in sù al 1801, inquand l'Eugeni de Beauharnais ha pientaa-sù on servizzi che 'l consisteva de noeuv carròcc che podeven straportà quatter persònn ogniduna. In del 1861, sòtta el Regn d'Italia, a l'è stada creada la Societaa Anonima di Omnibusfondata il 28 giugno 1861 e approvata con Regio Decreto il 25 agosto dello stesso anno e, da quel temp, la red l'ha sugutaa a slongass, per portà poeu, dapos agn e agn de parpost, a l'avertura de la red metropolitana in del 1964 e del passant ferroviari in del 1997.
La red de strapòrt a l'è gestida da vott operator: ATM, Trenord, AirPullman, Autoguidovie (cont i sotta-division Brianza Trasporti e Sudest Trasporti), NET, STAV, PMT, Movibus e LINE.
Stòria El primm servizzi de strapòrt publegh a Milan a l'è de vess cercaa adree al 1801, operaa da carocc traa da cavaj. Depos el spostament de la capitala del Regn Italian in del 1805, varii servizzi de traspòrt national e internazional a hinn staa pientaa-sù, tucc operaa cont di carocc, per Viena, Marseja e tant alter cittaa italian. I strapòrt sora i navili a eren anca on mezz de strapòrt important a chel temp.
La prima linia de corrier a l'è stada pietada-sù in del 1827 e la conligava Milan a Lòd. La prima ferrovia, per Monscia, a l'è stada inaugurada in del 1840.
Gestor
Comè gemò antizipaa, i gestor del traspòrt publegh milanes a hinn varii.
A hinn staa faa i fondament de l'Azienda Trasporti Milanesi, in sigla ATM, in del 1931, cont el nomm de Azienda Tranviaria Municipala. El se ocupa de la gestion de la red metropolitana, di tram, di filobus e del spostator de gent MeLA. El gestiss, olter, la red urbana e interurbana di corrier anca ona quaj linia, dividuu in lòtt, a l'è subafittaa a divers gestor: el lòtt 1 a AirPullman, el lòtt 2 a Brianza Trasporti, el lòtt 3 a Nord-Est Trasporti, el lòtt 4 a Milano Sud-Est Trasporti, el lòtt 5 a STAV e PMT e 'l lòtt 6 a Movibus.
Trenord, in origen Trenitalia LeNord, a l'è nassuu in del 2009, sora iniziativa de Trenitalia e di Ferovii Nord. El se ocupa de tutt el strapòrt publegh local ferroviari de l'area milanesa e 'l gestiss, donca, el servizzi ferroviari regional, el servizzi ferroviari suburban e 'l servizzi ferroviari reoportual Malpensa Express.
Chesta azienda, olter, insemma a l'ATM, el gestiss in on'associazion temporania de impres la linia S5 del servizzi ferroviari suburban.
Quader general Metropolitana, spostator de gent e tram Metropolitana de Milan
La metropolitana de Milan ha scominciaa a funzionà el 1º de november 1964, cont l'avertura de la prima banda de la linia 1, depos sett agn de lavô. Cinch agn dopo, in del 1969, a l'è stada dervida la linia 2 e in del 1990, dopo noeuv agn de lavô, la linia 3. In fin, in del 2013, a la red la s'è aggiònta la linea 5; la linia 4, incoeu, a l'è dree a vess fada-sù e la derverà minga prima del 2022.
Assa portanta de la red de strapòrt publegh de la cittaa, cont circa 1 milion e 200 mila passegger al dì e 420 milion de passegger a l'ann, la metropolitana a l'è componnuda de 4 lign per on total de 100 km e 113 stazion, e donca a l'è la metropolitana pussee longa e traffegada de la Lombardia e de l'Italia, intra i primm des de l'Europa e i primm trenta del mond. I ligh a hinn identificaa cont on numer e on color, che 'l vegn doperaa anca in di mapp, sora i tren e per l'allestiment di stazion. Olter, la segnaletega e l'allestiment de la metropolitana, progettaa dal Franch Albini e 'l Bob Noorda, a hinn staa premiaa in del 1964 cont el premi Compass d'or.
La metropolitana, olter a quattà on bel tocch del territòri del comun de Milan, el se slonga anca in di comum de la cittaa metropolitana, in particolar in de la zona nòrd-est: a hinn, infatt, 22 i chilometer e 19 i stazion foeura i confin del comun de MilanA hinn situaa foeura di confin del comun de Milan i stazion de la linia M2 situaa sora el ramm vers Cològn (Cològn Sud, Cològn Center e Cològn Nord), sora el ramm vers Gessaa (Vimodron, Cassina Burrona, Cernusch, Villa Fiorida, Cassina de Pecci, Bussor, Villa Pompea, Gorgonzoeula, Cassina Antonietta e Gessaa) e sora el ramm vers Assagh (Assagh Milanfior Nord e Assagh Milanfior Forum) e i stazion Per, Rò Fera, Sest Rondò e Sest 1º Maggio FS de la linea M1. Inquand i stazion, che incoeu a hinn dree a vess faa-sù, finirann anca Sest Restellon e Monscia Bettola de la linia M1 e la stazion Linaa Aeroport de la linia M4 se aggionterann.. De sòtta ona tabella che la gh'ha dent tutt i caratteristegh principaj de ògni linia: Linia Percors Inaugurazion Longhezza Stazion Passegger al dì Sest 1° Magg FS ↔ Rò Fera / Bisceglie 1964 27,0 km 38 363 mila Piazza Biagrass / Assagh Milanofiori Forum ↔ Cologn Nord / Gessaa 1969 40,4 km 35 542 mila San Donaa ↔ Comasina 1990 16,6 km 21 223 mila Dateo ↔ Linaa Reoport 2022 5,1 km 6 - Bignami ↔ San Sir Stadi 2013 12,9 km 19 173 mila
MeLA El MeLA, acronim de Metropolitana Lingera Automatega, a l'è un sistema ettometregh del tipo spostator de gent, faa per conligaa l'ospedaa San Raffaee de Milan cont la red de strapòrt publegh de la cittaa. La linia, dervida el 12 de luj 1999, a l'è longa circa 600 meter e la gh'ha duu stazion: vuna pasmà l'ospedaa, l'altra arent la stazion de la Cassina Goeubba de la linia M2, a cui a l'è conligada. A l'è gestida da l'ATM e a l'è disegnada, anca, sora la mappa ofiziala de la metropolitana.
Red di tram
La red di tram de Milan a l'è stada pientada-sù el 8 de luj 1876, cont l'avertura de la linia interurbana Milan-Monscia; a l'è staa però domà in del 1881 che a l'è staa dervida la prima linia urbana. In del 1893, a s'è passaa da la trazion animal a chella elettrega e, in di agn depos, la red a l'è vegnuda granda, fin a rivà a la massima estension in de la prima mitaa del noeuvecent. In del segond depos-guerra, tutavia, cont anca la nassita di progett per ligne metropolitan noeuv, la red a l'è andada vers ona discesa pedega.
La red la se componn de 17 lign urban e vuna interurbanaSora ona di duu, la Milan-Desi, el servizzi a l'è sospes in attesa de la costrusion d'ona metrotranvia sora on percors simil., ongiduna indicada cont on numer divers. Olter, cont on'estension totala de 170 km, la red milanesa a l'è la red di tram pussee longa de la Lombardia e de l'Italia.
I tram istess a hinn consideraa on simbol de Milan; intra i tram, i pussee caratteristegh de la red a hinn i inscì ciamaa tipo 1928 (serie 1500) faa-sù enter el 1928 e 'l 1932 in 502 esemplari e, incoeu, in circolasion in 163 unitaa.
Lign urban La red di tram a l'è componnuda de 17 lign urban: Grech (Rovereto) - Roseri Bovisa, Piazzal Bausan - Restocch, Piazza Negrelli Domm - Grattasoeuj Largh Cairoli - Ninguarda (Parch Nord) Ortiga - Ospedal Maggior (Ninguarda) Piazzal Lagosta - Quarter Adrian Central FS M2 M3 - Porta Genova FS M2 Vial Lunigiana - Piazza XXIV Magg Roseri - Calvairaa, Vial Molise Cimiteri Maggior - Lorentegg Domm (Dovanna) - Rozzan (Via Guido Rossa) San Sir Stadi - Calvairaa, Via Monte Velino Villapizzon, Piazza Castelli - Lambraa FS M2 Piazza Fontanna - Vigentin Piazza Fontanna - Talied, Vial Ungheria Bicocca M5 - Scinisell Rimembranze de Lambraa - Piazzal Lagosta
Lign interurban Ninguarda (Parch Nord) - Desi (sospesa) Comasina M3 - Mombell (Limbiaa) (sospesa)
Strapòrt ferroviari Milan a l'è on noeud important per el trafegh ferroviari di passegger e di mercanzii. In de la cittaa a gh'è ona quaidona di lign ferroviari principaj d'Italia: la Milan-Turin, la Milan-Venezia, la Milan-Genoa e la Milan-Bologna; a l'è, olter, el pont de partenza di duu lign alpin del Sempion e del Gottard e a l'è anca servida da duu lign a alta velocitaa, la Turin-Milan e la Milan-Bologna. A l'è important anca tutt el trafegh pendolar che 'l gira intorna a la cittaa.
I trii stazion pussee important de la cittaa, Milan Central, Milan Cadòrna e Milan Pòrta Garibaldi, a hinn, rispettivament, la prima, la segonda e la terza stazion pussee trafegaa de la Lombardia e a fann-sù, insiemma, on noeud ferroviari de pussee de 170.000.000 passegger a l'ann.
Servizzi ferroviari suburban
Milan la gh'ha on estes servizzi ferroviari suburban, nassuu el 12 de desember 2004, depos l'avertura de l'oltema stazion che la mancava del passant ferroviari, Pòrta Tosa. Propri el passant chì a l'è el coeur de chest servizzi si tratta, infatti, di una linea ferroviaria sotterranea, lunga 9 km e passante sotto la città da nord-ovest a est,: chì a riven la maggior part di lign del servizzi e, donca, la freguenza di tren denter l'infrastrutura a l'è bassa fin a ses menut.
Ciamaa despess lign S, el servizzi el permett de conligaa i varii center urban de l'area metropolitana milanesa cont el center cittaa, inscì da permett i interscambi cont la red metropolitana e i mezz de la superficia (tram, filobus e corrier).
Componnuu da 12 lign, el serv 124 stazion, el gh'ha ona longhezza totala de pussee de 400 km e 'l vegn doperaa da circa 165.000 personn al dì (e donca a l'è el servizzi ferroviari suburban pussee estes de tuta la Lombardia e l'Italia). A l'è gestii tutt da Trenord, fada ecezion per la linia S5, gestida in associazion temporanea di impres cont ATM. El servizzi a l'è disegnaa, anca se in ona manera pussee sempliz, sora i mapp de la metropolitana, indue a l'è indicaa cont el color bloeu.
Linia PercorsInaugurazionLonghezzaStazion Saronn ↔ Lod 2004 55,4 km 25 (Marian ↔) Seves ↔ Rogored 2004 34,7 km 20 Saronn ↔ Milan Cadorna 2004 23,6 km 13 Camnagh ↔ Milan Cadorna 2004 21,2 km 13 Vares ↔ Trevij 2004 92,6 km 31 Noara ↔ Limit-Pioltell (↔ Trevij) 2004 83,5 km 25 Lecch ↔ Milan Porta Garibaldi (via Multee) 2014 57 km 22 Lecch ↔ Milan Porta Garibaldi (via Carnaa) 2009 49,9 km 13 Saronn ↔ Albairaa-Vermezz 2004 64 km 24 Ciass ↔ Rò 2008 63,9 km 18 Cormano-Cusano Milanino ↔ Bovisa-Politecnich ↔ Meregnan 2016 22,4 km 15 Garbagnate Milanese ↔ Bovisa-Politecnich ↔ Pavia 2011 39 km 19
Servizzi ferroviari regionaj
Milan a l'è anca al center d'on compless sistema de lign regionaj che la conlighen cont el rest de la Lombardia. I lign se desferenzien enter: "regionaj", che fermen in tutt i fermaa e 'l sò nomm a l'è cont la sigla R, e "regio express", che fermen domà in ona quaj stazion e 'l sò nomm a l'è cont la sigla RE. A chest duu categorii si gionten, infin, i regionaj svelt, che gh'hann la sigla RV e attiv sora i lign Milan-Bologna, Milan-Genoa e Milan-Turin, che fermen domà in di stazion pussee important.
I lign, a ecezzion di regionaj svelt che a hinn operaa da Trenitalia, a hinn gestia, comè i lign S, da Trenord:
R4 Bressa - Trevij - Milan Grech Pirelli R14 Bergom - Carnaa - Milan Pòrta Garibaldi R16 Ass - Milan Cadorna R17 Còmm Lagh - Saronn - Milan Cadorna R22 Vares Nòrd - Sarònn - Milan Cadorna R27 Nuara Nòrd - Sarònn - Milan Cadorna R28 Malpensa Reopòrt Terminal 2 - Saronn - Milan Central R31 Murtära - Milan Pòrta Genoa R34 Stradela - Pavia - Milan Grech Pirelli R38 Piacensa - Lòd - Milan Grech Pirelli RE1 Laven Nòrd - Vares - Sarònn - Milan Cadorna RE2 Bergom - Milan Central (via Trevij) RE4 Dom - Milan Central