Lodovigh Sforza

El Lodovigh Maria Sforza (latin: Ludovicus Maria Sfortia; 3 de vost del 1452 – 27 de masg del 1508), cognossud ancasì con la scormagna de “El Nigher” o “El Mor”, l’è stait duca de Milan del 1494 infina al 1499 adree a la mort del nevod Sgiovann Galeazz Sforza, e duca de Bari del 1479 al 1500.

Amalastant che el fudess nomà el quart fiœul del Franzesch Sforza – e donca fœura de la suzzession de la fameja – el Lodovigh a l’era un hom propri ambizzios e l’è riessid a la fenitiva a meter sota tut Milan. A l’inizzi l’ha ciapad la resgenza del ducad de la cugnada Bona Savoja, e pœu l’è suzzedud formalment al nevod quand che l’è mort, con l’indà a passà fœura i dessendent lesgitem sœu de lu chì. Es dis puranca che l’haiva invelenid sgiò el nevod intravers una gamina che l’haveva trait in pee personalment.

Ind el cors del sò regn, Milan l’ha vedud la fiorida del Renassiment e, in sgionta, la sò cort l’era famosa fiss per el sò grandœur e in Lombardia, e in Italia.Malaguzzi-Valeri, 1913, p=375 A l’era un gran patron dei art e el finanziava un frach de artista a la cort milanesa – intra i quai ghe figurava el Leonardo da Vinci – e, de facc, a l’è propri lu che el gh’ha ordenad al Leonardo de fà su la picciura de La Zena Darera.

El Lodovigh l’era considerad fofign e caprizzios.Silvio Biancardi, La chimera di Carlo VIII, 1492–1495, Interlinea, 2009, p. 57. Quand che el gh’haveva de frontà i menasce del rè Fons II de Napoli, el Lodovigh el gh’ha rogad ai Franzes de vutàll e j’ha fait donca vegnì sgiò in Italia, nomà per vesser pœu minga bon de defendes del periguel representad de lor chì. L’è stait salvad nomà de l’intervent de la sò fomna, la Beatriz d’Est.Giarelli 1889, p. 292; Pirovano 1830, p. 27; Préchac 1817, p. 160; Mòrbio 1834, p. 130; Il mondo illustrato 1848, p. 395; Ariosto 1858, p. 303. Quand che lee chì l’è morta, a gh’è vegnud adoss la depressionGaspare Visconti, Rodolfo Renier, Tip. Bortolotti di Giuseppe Prato, 1886, pp. 6–7. e la sò cort l’è passada del vesser in festa a la desperazzion pussee completa. A la fenitiva, el s’è rendud al rè Luvis XII de Franza, che el l’ha impresonad via in Franza indova l’è morud.

Vita

Nassiment e sgioventura El Lodovigh l’è nassud el 3 de vost del 1452 a Visgeven, del Franzesch Sforza e de la Bianca Maria Vesconta. Godfrey, F. M., "The Eagle and the Viper", History Today, Vol.3, Issue 10, September 1953 Ancaben che no el fudess el prim fiœul, sò mader Bianca l’ha insistid a fàgh istudià tuscoss. L’umanista Francesco Filelfo el gh’ha fait de majester e el gh’ha insegnad la picciura, scultura, literadura, ma ancasì l’art de la guerra e del governà, propri coma es fava cont i bagaj di prenzep ind el Renassiment. El Cich Simoneta l’ha descreit coma vun che el saveva tuscoss e che l’imprendeva a la svelta. L’ha passad la pupart de la sò etaa de bagaj insema ai fradei e ai sorelle ind el Palazz in Brovet Vegg a Milan e ind el Castell Viscontee de Pavia.

Quand che gh’è mort sò pader Franzesch ind el 1466 i titoi nobiliar de la fameja inn passad sgiò al Galeazz Maria, el fradell quell grand. El Lodovigh l’ha rezzevud nomà el titel de cortesia de cont de Mortara. "Ludovico il Moro e Beatrice d'Este", Palio di Mortara. Ind i des dì de chì adree, el Lodovigh l’era sgiabella a Cremona per tegnì insema i terre del ducad e incorasgià i vabitant de la zitaa a sgiuràgh lialtaa al duca nœuv. L’è restait a Cremona infina a l’ann adree, quand che l’è indait a Sgenova per dàgh el benvegnud a sò sorella Impoleta, mojer del Fons d’Aragona. El 6 de sgiugn del 1468 l’era ancamò a Sgenova per compagnà la Bona Savoja e sò fradell Tristan indree a Milan indova, el 7 de luj, gh’è stait el mariozz sò de lee chì cont el duca Galeazz Maria. De chì adree, l’è stait fait imbassador al rè de Franza e pœu a Bologna. Ind el sgener del 1471, l’è indait a Venezzia per cunt del duca. L’è stait bon de mejorà i relazzion con la Republega de Venezzia grazzia a un descorrer che l’haveva fait fœura che el gh’era piasud de mat al dus. Ind el marz del 1471, el gh’è indait adree al duca Galeazz Maria ind el sò viasg a Fiorenza e, ind l’istess ann, a Roma per la coronazzion de papa Sest IV. Ind el setember del 1471 l’ha viasgiad a la cort de Turin."Ludovico Sforza Moro", Biografia y Vidas

A pariva che el Galeazz Maria el ghe voleva propri ben al Lodovigh. Ind el 1471, el duca l’ha miss sgiò i sò ulteme volontaa, e l’ha scrivud che, se el fudess morud senza havégh de nevod, el ducad el sariss passad sgiò al Lodovigh.

Rampegada al podé

El duca Galeazz Maria l’è stait sassinad el 26 de desember del 1476 de dei ofizziai de volt rangh de la cort milanesa. A lu gh’è suzzedud el fiœul Sgiovann Galeazz Maria, che el gh’haveva nomà vundes agn. Quand che la nœuva de la mort del fradell la gh’è rivada a l’oreggia al Lodovigh, lu chì l’è tornad indree de pressa de la Franza. Insema cont i fradei Ascani e Otavian l’ha provad a opones a la resgenza de la Bona, desgià che el credeva che el ducad l’era in veritaa in man al consejer ducal Cich Simoneta. Tutamanca, no ghe l’hann faita e el Lodovigh l’è stait esiliad a Pisa, Sforza Maria a Bari e Ascani a Perugia. L’Otavian l’ha provad a intraversà l’Ada per slissà via, ma l’è crepad ingossad d’aigua ind el fium.

Ind el fevrer del 1479, Lodovigh e Sforza Maria, cont el sostegn del Ferrant d’Aragona, inn indait denter ind la Republega de Sgenova cont un’armada. Bona e el Cich Simoneta hann convensgiud Fedarigh Gonzaga e Ercol d’Est a trà insema un’armada per oponej e salvàss la pellazza.

Ind el 1 de marz del 1479, el Lodovigh e el fradell inn stait deciarad di rebei e desenemis del ducad. Despœu havé botinad sgiò Pisa, i duu inn tornad indree a La Spezzia. A la metaa de masg, s’è scomenzad a marossà di trative de pas intra i dò bande.

El 29 de luj, gh’è mort l’Isforza Maria arent a Vares Liguer, presumibilment invelenid per orden del Cich Simoneta. El Ferrant l’ha fait Lodovigh duca de Bari suzzedendegh al fradell. El 20 de vost, Lodovigh l’ha tacad a marcià ancamò invers Milan cont un’armada de 8'000 homen. El 23 de vost hann gadegnad la zitadella de Tortona despœu havé convensgiud el castellan Rafaghin Donad a sgiontàss adree a la causa sova de lor.

Despœu tancc suzzess, el Simoneta l’ha menad l’Ercol d’Est, duca de Ferrara, a padimà i rebei. Tancc nobii vesin a la duchessa pressaven per fà pas. A la fenitiva, la Bona la s’è faita convensger fœura a perdonà el cugnad e, el 7 de setember, el Lodovigh l’ha fait la sò intradura al castell de Milan. El Simoneta el se fidava minga trop del Nigher e el se oponeva fiss fiss a la reconciliazzion. A parariss che el gh’haiva deit a la duchessa: “A perdaroo el coo e vu, cont el temp, perdarii l’istacc.”

La nobiltaa ghibellina de Milan la s’è profitada de la presenza del Nigher e hann provad a convensgel a desfesciàss del Simoneta, cont el regordàgh che la colpa de tute i desgrazzie che lu e i sò fradei haveven patid l’era propri sova del Simoneta. El Lodovigh, impunemanca, el considerava minga el Simoneta coma un periguel e ghe somejava nò nezzessari de condannà a mort un hom vegg e malad de gota. El Peder Pusterla – vun di nobii – l’organizè una revœulta armada contra el Simoneta e el zirchè el sostegn del marches de Mantova.

El Lodovigh – che el gh’haveva tema de una rebellion – l’è stait forzad a impresonà el Simoneta e sò fradell Sgiovann, che inn stait subet menad via ind i preson del castell de Pavia.Corio 1856, pp. 346–351.

Mort del Simoneta e esili de la Bona miniatura|288x288px|Calch del Cich Simoneta ind el Dom de Com Desgià che l’haveva segurad la zitaa, el Lodovigh el ciamè indree sò fradell Ascani a Milan. L’ha mandad dei emissari per fosgià o restabilì di lianze cont el Lorenzo de’ Medici, rè Ferrant e papa Sest IV, e per prevegnì una lianza contra de lu intra i Sguizzer e la Republega de Venezzia.

Intratanta, la nobiltaa ghibellina che l’haveva vutad a gadegnà el podé l’ha perdud el favor del Lodovigh, e la s’è donca liada cont el fradell Ascani. Perzò, el Lodovigh l’ha fait trigà el fradell, e l’ha pœu esiliad a Ferrara. Tancc ghibelit funn esiliad anca lor.

Ind el 30 de occiover, al Cich Simoneta gh’è stait tajad via el coo al Castell Viscontee de Pavia, cont una veduda del Parch Viscontee. El 3 de november del 1480, la Bona l’ha zess la resgenza del ducad al Lodovigh, che l’è stait miss sgiò coma tutor del sgioven duca Sgiovann Galeazz,Corio 1856, pp. 351–355. trait adree a viver al castell insema al barba.

La Bona l’è staita donca constreccia a menàss via de Milan per indà a stà de cà ind el Castell de Biegrass, indova la viveva asquas ind una condizzion d’esili. Ind el 1481, forsi orchestrad de la Bona, gh’è stait un tentativ de inveleniment ai dagn del Lodovigh. L’istess ann, gh’è stait un’oltra gamina traita in pee de la duchessa, che l’ha però fallad ancamò una vœulta.

A la resgenza del ducad (1480–1494)

Morosament con la Beatriz d’Est El Nigher l’haveva a l’inizzi progetad de vegnì duca de Milan cont el maridà la cugnada Bona. La Bona, però, l’era namorada de un olter hom e l’ha tacad del sò a zircà dei olter prospet matrimoniai per el Lodovigh.Achille Dina, Isabella d'Aragona Duchessa di Milano e di Bari, in Archivio Storico Lombardo, serie quinta, anno XLVIII, p. 276. Ind el 1480, l’ha provad a rangià el mariozz con la tosa pussee granda de l’Ercol d’Est, l’Isabella. Senza savéll, però, un quaj dì indree, l’Isabella l’era sgiabella staita promissa al Franzesch Gonzaga, marches de Mantova. La segonda fiœula, la Beatriz – che al temp la gh’haveva nomà zinch agn – la vignè scernida per fà de sposa al Lodovigh.Cartwright 1926, p. 7. La Bona l’è riessida a dàghela d’intender al cugnad, che el s’è trovad a la fenitiva a favor del mariozz. El morosament el pariva convegnent, desgià che la Beatriz la viveva al temp a la cort aragonesa de Napoli. La Beatriz l’era staita cressuda del rè Ferrant – bobà grand sò de lee – che el ghe voleva propri ben. Lodovigh la vedeva coma un’oportunitaa per liàss e cont el rè de Napoli, e cont el duca de Ferrara. El rè Ferrant l’ha azzetad la parposizzion de mariozz e i duu inn vegnud moros.Muratori 1988, pp. 237–238. La Beatriz l’è restaita a Ferrara infina al 1485, quand che el Lodovigh l’ha convensgiud fœura la fameja sova de lee a menàlla su a Milan per vegnì educada ind una cort che la se datava pussee al sò rœul.Mazzi 2004, pp. 44–50.

Guerra de Ferrara Ind el 1482, la Republega de Venezzia insema a l’Istacc de la Gesa inn indait in guerra contra el ducad de Ferrara. Lodovigh l’è indait in guerra anca lu in favor del futur messer Ercol d’Est. El 6 de sgener del 1483, papa Sest IV l’ha bandonad la lianza cont i Venezzian per liàss con Ferrara. I Venezzian, cont el socors del Constanz Sforza, hann trait in pee un pian per fàgh bandonà al Lodovigh la lianza con Ferrara. El 15 de luj, l’armada venezziana l’ha intraversad l’Ada. El Lodovigh el s’è incontrad a Cremona cont el Fons d’Aragona e olter representant de la lianza, e hann decidud subet de contratacà i Venezzian. El 22 de luj, rè Fons l’ha trait insema l’armada a Monscia. El dì adree, i Venezzian – desgià che i s’eren rendud cunt che el sò pian l’haveva fallad – hann reparad a Bergom.

El 10 de vost del 1483, Lodovigh e sò fradell Ascani hann marciad invers Bergom, conquidend una mota de castei e menasciand Bergom medem. Inn ancasì riessid a ciapà Roman despœu un assedi indait inanz per trii dì e despœu del qual el Lodovigh l’è tornad a baita a Milan.