Bologna (Bulåggna in bolognes; Buloagna in koiné emiliana; Bologna in italian; Bononia in latin; Bologne in frances) l'è ona citaa lombarda, la plussee importanta e granda de l'Emilia, e capital de la region italiana de l'Emilia-Romagna, comè de la citaa metropolitana cond el nom compagn, e la se cata ind la Bassa Padana ai pee dei Monts Pennin.
La g'ha 392 472 abitants, e la se spantega par 140,86 km². El so sindeg a l'è el Matteo Lepore, del Partid Democrateg, del 2021.
El nom A someia qe el nom el vegna de una popolazion celtega de la zona, i Boii, de lì el nom de Bononia. El nom antig de la citaa l'era Felsina, del popol etrusc padan che a ge viveva prima dei celts. Anmò, i abitants de Bologna se pœlen ciamar bolgnes coma anca, in italian, felsinei.
Storia
Felsina etrusca Bologna a l'è staita fondada cond el nom de Felzna de i Etrusc, una popolazion de lengua pre-indoeuropea qe la se catava ind el principi in Toscana, ma qe la s’ha pœ trada anc invers la Padania. La data de fondazion la pœl vesser el 534 prima de Crist.
L'ariv dei Boii Ind el 300 p.d.C., enn vegnids de i celteg de lengoa galla, ciamads Boii: i han inscambiad el nom de Felzna a’n quaicoss coma Bononia, ma a sa po vesser minga sigur perqè a g’è domà font romane in sul nom gall de la citaa. El temp celteg a l'è stait important fiss per el desvilup de Bologna, anc de pœ de la romanizazion e di influss jermaneg, a l'è divintada la lengoa lombarda emiliana.
Bononia romana Ind el 189 p.d.C. el center a l'è stait conquistad dei Roman. In duu agn, quand qe i g'han finid de far su la nœva Via Emilia, Bononia a l'era dree a transformar-s in de una citaa de prum pian ind la Volt’Italia romana.
Ind el 88 p.d.C. Roma l'ha traita su a municipi roman, e la citaa la g'hiva ses card e vot decuman, con intra i 12 000 e i 30 000 abitants.
Cond el passar del temp, Bologna a l'era vegnuda de fœra coma la segonda citaa plussee granda d'Italia de pœ de Roma; e el Pomponi Mela l'hiva mituda insema ai cinq opulentissimae (plussee riqe) citaa d'Italia.
Debass a l’imperador Claudi, Bologna l'ha havud on gran fœg; cond el Neron la citaa a l'è staita faita su anmò, in del segond secol d.d.C.
Volta Etaa de Mez Despœ d’on secol de disgrazie, Bologna l'è tornada a vesser importanta ind el 400 d.d.C. cond el vescov Petroni, qe l'ha fait su la giexa de San Steven.
A la fin de l'Imper Roman, a l'era una citaa de frontera con l'Esarcad de Romagna, qest ultem debass dei Bizantin.
Ind el 728 i hinn vegnid jo i Longobards, cond el so re Liutprand, q’el g'ha fait su el Regn Lombard. Ind el period longobard a Bologna a l'è staita faita su l'adizion longobarda, una nœva contrada arent a la giexa de San Steven, indoa, ind el 786, a g'era stait anca el Carlomagn.
Jeografia
Quarter Bologna la se spartiss aministrativament in quarter, qe, cond el passar di agn, hinn staits jontads insema o cambiads de nom. centro|miniatura|400x400px|Mapa di quarter de Bologna in fra el 1966 e’l 1986
Sport manzína|miniatura|Insegna del Bologna FC 1909.
Folbal La plussee importanta squadra de folbal de la citaa a l'è el Bologna Football Club 1909: con 12 titoi nazionai (7 scudets, 2 campionads de Serie B, 2 Cope Italia e 1 titol de campionad Volt’Italia), a l'è vœna di squader plussee titolade del paies.
Ballacavagn Bologna a l'è na citaa anca famosa per la Virtus Bologna e la Fortitudo, do dei squader de ballacavagn pussee cognossude d'Italia.
De veder drita|350px|miniatura|La Basilega de San Petroni, la quinta giexa catolega pussee granda del mond. Bologna a l'è la citaa dei porteg dejà qe a g'è plu o manc 38 qilometer de porteg, qe i hinn isquas tuts in de la citaa vegia e medievai. La basilega de Sant Petroni con la so façada restada a mez, un toc in marm e l'olter toc de preda. I torr de l’Etaa de Mez che g'hinn anmò a enn derset, anca se una vœlta i g'eren de vesser almanc una cintunera: i do plussee important enn l’Asnella e la Garixenda, faite su tra 'l 1109 e 'l 1119. I do torr enn minga dreite ma i penden tute e do, qella dei Asinei la sbiessa de 1 meter e 23 gei, la Garisenda anc de plœ, cond 3 meter e 22 gei. La Garixenda a l'è stada nomenada pœ del Dante Alighieri ind la so Divina Comedia (Inferen, XXXI, 136-140). A Bologna g'è la plussee vegia universitaa d'Europa, fondada del 1088.
Ligam de fœra Sit del comun