La Lonicera L. 1753 a l’è on géner de piant spermatofìtt bicotilédon che partégnen a la famiglia di Caprifoliacei, originari de l’America e de l'’estrèmm eriént. I piant de quèll géner chì, in lengua lombarda occidentàl gh’hànn divèrsi nòmm, in particolar gh’è la Lonicera caprifolium ciamada ‘’sciscialàcc’’ o ‘’scisciàttola’’https://books.google.it/books?id=oidnAAAAcAAJ&pg=PA227&lpg=PA227&dq=tartuffol+crisantemo&source=bl&ots=OqeOhl6q2M&sig=ACfU3U1VW2hcr2ARFcN86_AyYrzpmLex7Q&hl=it&sa=X&ved=2ahUKEwia5-WO7e3rAhWQDuwKHR2sC-EQ6AEwAXoECAEQAQ#v=onepage&q=tartuffol%20crisantemo&f=false; Francesco Cherubini, Vocabolario Milanese italiano , ann 1814, pag. 158, Stamperia reale e la Lonicera xilosetum inveci ciamada ‘’legn bianch’’ http://piantespontaneeincucina.info/wordpress/wp-content/uploads/2015/02/dizionario_mil_ita_botanico_storico.pdf A gh’è peou infra i àlter el sciscialacc di alp (Lonicera alpigena), e ‘l sciscialacc mediterrani (Lonicera implexa). Tucc pòden comunque vèss ciamàa ‘’lonicér’’.
Sistematega El géner Lonicera el gh’hà dent circa 200 speci originari de l'Asia, de l’America settentrionàl e de l’Euròpa, de quèsti chì ona desèna ghe partegnen a la flòra spontànea italiana, inscambi in Cina se troeuva la pupart di speci de quèll géner chì (circa 100). In di classificazion pussée vègg la famiglia de quèst géner chì l’è ciamada Loniceraceae Vest.. De soramaròss prima de la classificazion del Linnè quèll géner chì l’era ciamàa Caprifolium ma anca Peryclimenon, ch’ a hinn di nòmm, di vòlt dopràa anca in di temp modérni. Di alter géner 'me Xylosteum, Nintooa e ‘l Chamaecerasus vegnen pu dopràa. Anca l'órdin (adèss quèll di Dipsacales) l’è minga sémper stàa l’istèss: in di primm classificazión filogenetich adrée al lavorà de botànich Richard von Wettstein (1863-1931) in del sò Handbuch der Systematischen Botanik (traduzión lombarda: Botanica sistematega) la famiglia di Caprifoliacei l’era stada destinada a l’órdin di Rubiales, alla sòtt-class di Sympetalai e donca a la class di bicoltilédon.
La classificazióne del géner Lonicera l’è organizzada in quèlla manera chì:
Famiglia: Caprifoliaceae definida del botànich francés Antoine-Laurent de Jussieu (1748-1836) ind ona pubblicazión del 1789. Sòtt-famiglia: Loniceroideae definida del Kostel in del 1833. Tribù: Lonicereae definida del botànich e micòlogh svìzzer Augustin Pyrame de Candolle (1778-1841) in del 1830. Sòtt-tribù: loniceracei definida del botànich tedèsch Bernhard Adalbert Emil Koehne (184ò-1918) in del 1893. Géner: Lonicera ciamada inscì del Carl von Linné (1753)
El géner de quésta scheda chì l’è assosènn pòlimòrf per quèst el ven dividùu ancamò in divèrsi sezión (o sòtt-géner):
Periclymenum o Caprifolium : el gh’hà dent di speci rampegànt e compàgn di liàn cont i foeuj connàa (o ben che fànn su on disco o on collàr intraversàa del fust). I speci spontani italiàn che partegnen a quèlla sezión chì hinn: la L. implexa, la L. caprifolium,la L. etrusca e la L. periclymenum. Chamaecerasus o Xylosteum : hinn di speci cespugliós (gh'hànn el contegn di arbùst e di cespuli); i ramm hinn gàbol o pubescént quand che hinn gióvin; i fior hinn peduncolàa e se originén sòta la sèja di foeuj; la corònna la pò vègh dò o cinh laver; i frutt hinn coerent infra del lor (nò seperàa in deporlor). Ind la nòstra flòra spontani gh’hèmm: la L. nigra,la L. alpigena, la L. xylosteum e la L. coerulea. Nintooa o Nontova : hinn i speci rampegànt e semprevérd con di ramm voeud denter e di fior cobbiàa miss in del sòtt-sèlla. In quèsta sezión chì l’è denter domà la L. biflora (oltra naturalment de tucc i alter speci in del rèst del mond).
Di àlter botànich, che hànn vardàa mèj denter in di vari caràter morfològich di divèrsi speci, hann divìs ancamò quèll géner fin in 6 grupp.
Etimologia El tèrmin del géner (Lonicera) l’è stàa inventàa del Linné in del 1753, l'è adattamént al latìn del cognòmm "Lonitzer", per regordà el botànich Adam Lonitzer (1528-1586) - in lombàrd quèll cognòmm chì el ven pronunziàa Lonìcer - dottor de ca’ de Franchfòrt.Infra alter nòmm, dàa a quèll géner chì, se pò cità quèll del Dioscoride che insèma ai grèch el ciamava sti piant chì "periclymenon", che tradòtt a la bonàscia el voeur dì “el sercià su” (paròlla che facilmént l'è vegnuda del vèrb “perikleio”, “mi me intrécc”). Ma segond on’altra etimologia quèll nòmm chì el ven del personàgg del Periclimén, fieou del Neleo, descrivùu de l’Omér in de l’Odissea.
Morfologia El contégn di piant de quèll géner chì l’è assosènn divèrs d'ona specie a l'altra: gh’hinn i piant de legn e poeu i arbùst e i cespuli. La pianta la pò cress dritta ma anca rampeganta oppùr vèss volùbil compagna di liàn; a pòden vèss coltivàa anca di esemplar ibrid, sempervérd o caducifoeuj. Infra i speci spontani in italia, per esempi, metà hinn volùbil e compagn di liàn, inscambi l’altra mèta la gh’hà on contégn dritt-arbustìv. Generalment hinn molto veggión, ma gh’hànn di cicli vegetatìv de mèzz caratterizzàa del fàa che dòpo de pòch agn de vita se sùghen quasi del tutt. A quèst ponto chì di noeuv sfronzón cressen su de scèpp, e dòpo de on cèrt numer de agn se destrugen e moeuren, inscì de ripètt quèll ciclo chì del princippi.
Fust L'altèzza del fust l’è molto variàbel: de 20 cm fin a 7 m e generalmént el fust el gh’hà tanti ramm. 'Na tal quantitàa de ramm l’è dada de la presenza de gèmm multipli in soranùmer e in serie sòta i sèll del fust. On'altra particolarità del fust l’è che chèsschì l’è caratterizzàa de la formazión d’on ùnegh strat de fiber “liberiàn” (o ben di fìber fàd su d'ona membrana spèssa che contribuìssen a fa su el “liber”, in del’intèrna de la crosta), per ògni ciclo vegetatìv annuàl, e, per quèst la determinazión de la soa etàl'è pussée fàcil.
Foeuj I foeuj pòden vèss persistent, semi-persistént o càduch; la làmina, quasi semper, l’è sempliz d’ona forma pu o men ovàl; la disposizion di foeuj adrée al fust l’è oppòsta e a grùpp de dò foeuj insèma; i foeuj pòden vègh on piccól (soratùtt in di ràmm stèril-senza fior) o anca vèghen minga. Despèss i pàren connàd o ben compagnàa e unìi al fondament infra de lor, a fa su ona ùnega foeuja intraversada del fust in del center (làmina perfojada). I pàgin di foeuj pòden vèss pelaa o vellutàd. Ind on quàj caso gh’hinn di stìpol. La grandèzza di foeuj la va de 1 cm a 10 cm.
Fiorescenza La fiorescenza la pò vèss misa in del sòtt-sèlla oppùr a la fenitiva. I fior hinn dispòst in divèrsi manér ma semper ind on nùmer assée piscinìnn per ògni fiorescenza. Di vòlt pòden vègh di pedùncol su 2 brattej e 4 bratteól. Di vòlt gh’hinn di cozzìtt sèssil o di fiorescenz scimós (cort o slongad).
Fior I fior hinn zigomòrfi, ermafroditt, tetraciclich (caliz– corònna – androcéo – ginecéo) e pentameri; de sora maròss hinn coloràa de sostanz indoe dòminen i compòst con l’anèll del benzen. Del profùmm el ven foeura anca s'a se s’cianca el fust de la pianta.
Caliz: el caliz, gamosépal con 5 sepali saldàa, de nòrma l’è curt con 5 dent piscinìtt. Corònna: la corònna, gamopétala, fada su de 5 pétali pu o men saldàa infra de lor, la gh’hà domà on ass de simitria (o ben l’è zigomorfa) fada su de dò làver a la fenitiva; quèlla de drée l’è fada su de quatter petali cressùu ligàa insèma; tucc e dò i laver hinn piegàa indrée. La part iniziàl de la corònna la pò vèss tobolàr, compagna de ‘na campana o d’on pedrioeu. El tubo el po’ vèss logh, curt o suttìl ma anca sgobbigént. Androcéo: i stamm hinn 5 cont i fil di stam miss denter in del tubo de la corònna; despèss sporgen de bon de la ganassa de la corònna. Ginecéo: l'ovari l’è ìnfer con 2-3 o 5 lòcul. Se troeuven anca di casi de fusión di ovari de du fior. El mètt la polverinna: sti chì hinn di piant che la soa fecondazion lìè trada innanz per mèzz di insètt (ciamada donca entomogama). I fior di vari speci tìren visìn soratùtt i sfingidi e i grossi imenòtter compagn di ribómb che con la soa longa probòscid riessen in del cattàa su el nettà che ‘l gh’è denter, fin a mèzza altèzza in del longh tubo de la corònna.
Frutt El frutt l’è on borlin sugós de color ross-vioeula o negher despèss tòssich per la presenza de xilosteina, xylostosidina (glycoside iridoide e alkaloide thio C18H25NO8S) hederagenina . El gh’hà dent pòch o tanti somenz a forma de disco.
Distribuzion e habitat Chi piant chì, in natura, cressen ind on teritòri grandissim che ‘l tira denter l'Europa, e quajsevoeur zòna de l'Emisfero boreal ‘me l'Asia, l'Africa e l'America, soratùtt in di región montagnós de l’Asia orientàl e centràl. Defàtt pòdom cionsiderà l’Hymalaia a ona altèzza compresa infra i 3000 e 4000 meter, l'àrea de orìgin del géner Lonicera. A hinn comunque comprés anca i zòn montagnós de la Cina occidentàl.
Utilizzazion
Cusina Ind ona quaj zòna de l'Himalaya vegenen mangiàa i borlìtt ricch in sucher de la Lonicera angustifolia, inveci in Siberia hinn molto ricercàa quèj de la Lonicera coerulea (grand arbust con di frutt grand). Di alter speci commestìbil hinn dò piant americàn: la Lonicera involucrata e la Lonicera ciliata (quèlla informazión chi la ven del Ministéri de l'Agricoltura de Washington).De sorapù on quaj fior di Lonicér el prodùss on nettà dolz commestìbil che ‘l pò vèss doprà ‘me siròpp o sorbètt oppùr in di alter bombón.
Giardinagg L'impiegh maggiór de chi piant chì l’è in del giardinagg: el par che almanch vun tèrz en sìa oggètt de coltivazión in di giardìn d’Euròpa e di àler paés. I lonicér vegnen consideràa di arbùst rùstegh o semi-rùstegh, a segonda del clima locàl, e a l’è grazie al sò prufùmm, ai sò fior e al sò contégn che la sò diffusión commerciàl l’è granda. I speci rampegànt hinn de sòlit doprà per quattà di mur o di pergolàa oppùr de fa ‘na galleria in del giardìn. I speci arbustìv, inscmabi, hinn bònn de fa su di smagg arbustìv, di sces oppùr de divìd di zòn divèrsi del giardìn.‘Na quàj spece la butta i fior sùbit de primavera (Lonicera fragrantissima); ma la pupàrt di speci de quèll géner chì la fiorìss ind la stagión pussée calda (estaa o anca fin de l’estàa). Gh’hinn poeu di speci pussée delicàa (Lonicera sempervirens) che gh'hànn de vèss piantàa domà in di sit pussée cald e proteggiùu. Di alter hinn strusant e gh’hànn de vèss lassàa lìber de vegetà compagn de l’edera.
Nòt
Cont el legn de la Lonicera tartarica vegnen costruì di belée per i gatt de già che ‘l gh’hà dent el nepetacton, on terpen, che ‘l se pensa che ‘l sìa on surrogàa di feroromon sessuàj felìtt (compagn per esempi di sostanzt contegnùd in de l’èrba di gatt). In' ‘na quàj zòna (per esempi i Stat Unii o la Noeuva Zelanda) quajvuna di speci de quèll gener chì (la Lonicera japonica e la Lonicera maackii) l'è consideràa ona èrba invasóra. Perdepù nanca el tàj de la pianta o el foeugh tiren via la possibilitàa de rigenerazion di scèpp sòta-tèrra che vànn adrée a restà attìv.
Speci spontani de la flòra italiana Al fin de capì mèj e reconóss i divèrsi speci del géner Lonicera (domà per i speci spontani de la flòra de l’Italia) a gh’è quèlla lista chì che, in part la dopera el sistèma di ciav analitich:
Grupp 1A : piant con contégn arbustìv con di fust dritt; i fior hinn compagnàa e gh’hànn insèma el peduncol; Grupp 2A : la scima di foeuj, generalmént l’è guzza; i borlìtt hinn ross o negher; Lonicera xylosteum L. – Legn bianch: l’è on cespuli minga tròpp alt (alpù 15 dm) che ‘l gh’hà la scòrza griso-bloeuastra; i foeuj hinn minga tròpp grand: 5 – 6 cm; la corònna, a dò laver, l’è bianca in occorrenza de la fiorida e poeu la ven gialdastra o roeusa; el frutt l’è fàa si de du borlitt quasi sferich saldàa insèma al sò fondament. A l’è comùn in tuta l’Italia fin a l’àltèzza de 1600 meter.