La Catarina Sforza (latin: Catharina Sfortia; Milan, 1463 – Fiorenza, 20 de masg del 1509) l’è staita una nobila lombarda famosa fiss per la sò ardenza de carater, la coltura, curiositaa, inscì coma per la sò spertisia e in amor, e in guerra. Una tosa inlesgitema del Galeazz Maria Sforza e de la sgimaca soa de lu, la Lucrezzia Landriana, la s’è voltada in contessa de Forlì e sciora de Imola quand che, a nomà 14 agn, l’ha tolt l’Ironem Riari in marid ind ol 1477. La sò imasgen publega l’è staita fosgiada di devers rœui che la gh’ha havud de ciapà ind ol cors de la sò vita, o ben quii de governadora, mojer, mader e vedua, in sgionta a tute i oltre ativitaa colturai che l’ha tolt part adree al Renassiment.

Una fomna ben crejada, de finisia, granda coltura e bell vedé, a cort l’era vegnuda propri una fashion icon. Ind ol sò privad, la Catarina la se dava a un frach de interess personai – a ghe piaseva indà a cavall, a cascia, ballà e infinamai dedegàss a l’istudi de l’alchemia. De sora maross, l’ha menad inanz devers proget de natura urbana, residenzial, militara e architetonega ind i terre de lee ministrade.

Vita Etaa de bagaja Nassuda a Milan ind ol 1463, a l’era vuna di fiœui inlesgitem che ol Galeazz el gh’haveva havud de la sò sgimaca, la Lucrezzia Landriana,Cognossuda nomà con la parentella del sò hom desgià che ol costum per i done l’era quell de tœùnn la parentella adree a l’isposalizzi. In sgionta, a se sa minga tant intuitù de la fameja soa de questa chì inanz che la vegness contessa. che ofizzialment l’era la mojer del cont Sgiovann-Peder Landrian, un cortesan a la cort milanesa e amison del Galeazz. Quand che l’era ancamò putella, la Catarina l’ha passad una mota de temp con la fameja de la mader, e ol ligamen che l’ha fosgiad cont i sò sgent l’è mai sfantad via un zich ind ol cors dei agn. Debon, la mader l’è staita una figura de stabilitaa inscodibila ind la vita de la tosa, anca adree ai sò darer agn de vita a Fiorenza.

Despœu la mort del Franzesch Sforza – bobà grand de la Catarina – ol Ducad de Milan l’è passad sgiò al Galeazz Maria ind ol 1466, e lee e i sò fradei inn stait trait adree a viver a cort. De chì adree, tucc i bagaj de la Lucrezzia Landriana inn stait curad de la Bianca Maria Vesconta, mader del Galeazz e mama granda di fiolit. Ind l’istess ann de la sò suzzession, ol duca l’ha tolt in mojer la Doroteja Gonzaga ma, sgiamò a rivà al 1468, questa chì l’è moruda e ol duca el gh’ha havud de sposàss ancamò, questa vœulta con la Bona de Savoja, che l’ha adotad tucc quater i fiœui bastard sœu del marid: ol Carel – class 1461, che el vegnarà cont de Masenta – ol Lissander – nassud ind ol 1465, che el se voltarà ind ol scior de Francavilla – e la Ciara – che la maridarà un scior cont anca lee.

La Catarina e i sò fradei hann rezzevud un’instruzzion umanistega grazzia a l’esposizzion ai artista e litarad sgiamò ospedad a la cort sforzesca. L’ha studiad ol latin e l’ha scomenzad a lensger la litaradura classega del temp. De la mama granda, l’ha imprendud a havégh orgœuj di sò avoi inscì gajard in guerra, e a la fœusgia soa de lor l’ha inviad a insebì spertisia ind ol governà e un bell cœur ind l’usanza dei arme. De la madrastra, la Bona de Savoja, l’ha rezzevud minga nomà carinarie e amor, ma anca un’introduzzion al mond de la farmazzia botanega – de facc, la Bona la s’era traita adree ol sò apotecari personal despœu la sò rivada a la cort milanesa – una dissiplina che l’ha subet sossenn fasnad la toseta, e che la vegnarà vun di sò prenzipai interess de mò inanz. Anca despœu che l’ha lassad la cort milanesa, l’ha tegnud una continua conrespondenza scrivuda con la fomna del bobà.

Ol Galeazz, che, insema a la fameja, l’istava de cà soratut a Milan e Pavia, l’era un gross casciador. Sovenz el se menava o a Galliad o a Cusagh per passà del temp a cascia coi amis, di situazzion indova l’haveva ciapad l’us de tràss adree anca la fiœula. A parariss che l’è stait propri chichinscì che la passion de la tosa per i bosch, la natura e l’art de la cascia medema l’è rivada sgiò.

Prim sposalizzi

Ind ol 1473, la Catarina l’ha rezzevud ol consens de maridàss a l’Ironem Riari, fiœul del Pavol Riari e de la Bianca Riaria de la Rover, sorella del papa Sest IV (regn papal: 1471–1484).Siben una sabetada sossenn spantegada al temp la menass a voltra che l’Ironem l’era propri un fiœul natural del papa medem. La Catarina l’haveva rempiazzad la sgermana, la Costanza Fojana – una toseta de 11 agn – perchè la Gabriella Gonzaga – fiœula bastarda del marches Lodovigh III de Mantua e mader soa de questa chì – la s’era refudada de permeter la sconsumazzion del mariozz infina a che la fiolina l’havess minga fait i 14 agn, al temp l’etaa del consens. La Catarina, inscambi, ancaben che la gh’havess anca lee 10 agn apena, l’era d’acordi cont i receste de l’ispos. Tamen, dei oltre font porten che l’ispolazzi intra i duu l’era stait zelebrad ol 17 de sgener del 1473, ma sconsumad nomà quantr’agn adree, ind ol 1477, quand che la Catarina l’haveva fait i 14 agn.

Ol papa Sest IV l’ha conferid a l’Ironem la scioraria de Imola,Zitaa storegament sota ol domini di Sforza, ma tolta via del Tadee Manfred, un vassall papal. In facc, la zitaa l’era propri part de la schirpa de la Catarina. sgiamò zitaa ligada ai Sforza, ma instora un fevod de Cà Riaria. La Catarina l’era donca part de dò di cort pussee sciore de Italia e Lombardia – desgià che l’era sgiamò del sò la tosa del duca de Milan e che adess l’era vegnuda ancasì un member lesgitem de la fameja Riaria. Despœu un’intradura trionfal a Imola ind ol 1477, la Catarina la se menè sgiò a Roma con l’hom, indova hann vivud insema per tancc agn al serivizzi del papa, barba sò de lu. Ol 1 de setember del 1479, l’ha miss al mond ol sò prim fiœul: un bagain che hann ciamad ‘Otavian’. De chì adree, gh’è rivad dei olter fiœui: ol Zeser ol 25 de invost del 1480, la Bianca – l’unega tosa – invers la fin de occiover del 1481, ol Sgiovann-Livi ind l’occiover del 1484, ol Galeazz ol 18 de desember del 1485, e ol Franzesch – che ghe diseven ancasì ‘Sforzin’ – ind l’invost del 1487.

A la cort vadegana

Invers la fin del segol qd15, Roma la s’era voltada de una zitaa medieval in vuna di gandolle pussee importante per i moviment artistegh adree a nasser ind ol cors del Renassiment. Despœu la sò rivada ind ol masg del 1477, la Catarina l’ha trovad una zitaa infoghenta, piena de fervor coltural e vœuja de renovàss.

L’atmosfera de la vita de cort de tucc i dì l’era un messedozz de gamine e podé, che l’ingolosiva soratut lor che gh’haveva dei interess materiai che indaven de delà de la spiritualitaa cristiana. A l’inizzi, ol sò hom l’haveva inebida del metegh nas ind la politega del sit, ma grazzia a la sò natura estroversa e urbana la s’è integrada propri a la svelta de dedenter di nœuv serc aristocrategh de la sozzietaa romana.

Coma se ved di sò letare del temp, la Catarina la s’era faita vardà adree e recognosser coma vuna di fomen pussee ligante, refinade e belle in mez ai nobile romane. Benvegnuda dovasessia l’indass, l’era despess lodada de tucc a la granda, infinanca del papa medem, e, franca, la s’è voltada de una semplez nobilina lombarda in vuna dei intermediari pussee prezziad intra la cort romana e i oltre, soratut la cort milanesa.Apœus al mazzament del Galeazz Maria Sforza ind ol 1476, sò fradell Lodovigh Sforza – che ghe disen anca ‘Ol Nigher’ – l’era adree a provà a gadegnà la resgenza del ducad tovendeghela via de la Bona de Savoja, mader del duca lesgitem – ol Sgiovann-Galeazz Sforza, al temp un fiolin de 10 agn. Instora, ol ducad l’era ind i man del Cicco Simonetta, consejer de la Bona. Ol Lodovigh ol Nigher e sò fradell Sforza Maria Sforza hann provad a conquider ol ducad con la forza, ma l’Isforza Maria l’è crepad e ol Lodivigh l’è stait esiliad. Tamen, l’ann adree (ind ol 1480), l’ha fait la pas con la Bona e l’è riessid a fà condannà a mort ol Simonetta. De chì adree, ol Lodovigh l’ha casciad via de Milan la Bona cont ol religàlla al Castell de Biegrass, e inscì l’è vegnud ol resgent legal del ducad in nomen del nevod.

L’Ironem l’era vegnud ol scef organizativ di politeghe d’espansion papai sota al barba Sest IV despœu la mort del nevod favorid sò del papa, ol Peder Riari. Ogna dì ch’a passava ol podé de l’Ironem el cresseva pussee, e, a la svelta, l’ha tacad a insebì nissuna pietaa per i sò desenemis. Ind ol 1480, l’obietiv del papa l’era seguràss un domini bell fort sora la Romagna – per fàll el ghe dè la scioraria de Forlì al nevod, che l’era restaita infinadess senza un goveren de quand che l’era staita ciapada de cà Ordelafa. Ol scior nœuv l’ha provad a gadegnà la remirazzion del popolazz con l’isbassà i tasse e ol fà su di gese e edifizzi publegh de granda ligantaria.

Tamen, i vite de Catarina e Ironem s’inn roverse de pè in some quand che, ol 12 de invost del 1484, gh’è mort ol papa Sest IV.

Cacciura del Castel Sant’Angelo

Quand che gh’è mort ol papa Sest IV, i desenemis de l’Ironem hann scomenzad a soltà a voltra compagn di fonsg. Donca, gh’era dree a razzà de brut un bell strasorden sozzial e di rebellion in per tuta Roma – la situazzion l’era deventada inscì instabila che gh’era indait denter di baloss ind i cà di sostegnidor sœu del Riari e botinad via tuscoss. La residenza de l’Ironem – ol Palazz Orsini a Campo de’ Fiori – l’è staita netada sgiò de ogna richezza e bisgió che la guarnava e asquas destruvada del tut de sora maross.

In quest moment d’anarchia incontrollada, la Catarina, al sest mes de gravianza, l’ha intraversad ol Tever a cavall per ciapà la roca de Castel Sant’Angelo per sò marid. De quell sit chì e con la lialtaa di soldad, la podeva doggià tuta la Zitaa del Vadegan e fà fœura i condizzion per ol nœuv conclav.

Intratanta, l’istrasorden ind la zitaa l’era nomà cressud. Un’armada piscinina l’ha compagnad la rivada di cardenai – i voleven minga, de facc, indà a fenì in mez a una batajœula de strada. Per l’istremizzi, s’inn donca refudad de tœù part a l’obet del Sest IV e de indà denter ind ol conclav. La situazzion a l’era propri defizzila, desgià che nomà l’elezzion de un papa nœuv l’havariss smorzad sgiò la violenza a Roma. Senza scœuder suzzess, i hann provad a inzigàlla a mollà ol castell, ma lee l’era determinada fiss a zedel nomà al papa nœuv, cont ol deciarà che quell vegg el gh’haveva passad sgiò ol controll del castell a la fameja soa de lee.

L’Ironem e la sò armada gh’haveven, instora, una posizzion strategega, ma i riessiven nò a vegnìssen fœura cont una soluzzion. Ol collesgi di cardenai l’ha rogad a l’Ironem de indà via de Roma ofrendegh de confermàgh i sò titoi nobiliar a Imola e Forlì, la posizzion militara de Capitan Sgeneral de la Gesa e, in sgionta, 8000 ducad de compensazzion per i dagn ai sò proprietaa. L’Ironem l’ha azzetad, ma, quand che l’acordi el gh’è vegnud a l’oreggia a la Catarina, questa chì l’ha nomà slargad fœura ol numer de soldad e inviad a preparàss per resister, inscì de forzà i cardenai a parlàgh insema a lee. Tamen, i cardenai inn indait ancamò de l’Ironem, che el s’è s’cerad contra la sò fomna. Ind ol 25 de occiover del 1484, i gh’inn riessid a destœù la tosa e la Catarina l’ha rendud la roca ai cardenai e lassad Roma insema a la fameja. Ol collesgi l’è stait finalment bon de convegnì ind ol conclav per elesger un papa nœuv.

Forlì

A Forlì, la lesg e l’orden eren stait mantegnud del barba de la Catarina, ol Lodovigh ol Nigher, duca de Milan. Quand che i inn rivad, i Riari inn vegnud a savé che vun di sò vegg oposidor, ol Giovanni Battista Cybo, l’era stait elesgiud papa cont ol nomen de Nozzenzi VIII. Impunemanch, lu chì el gh’ha confermad a l’Ironem i sò titoi, proprietaa e posizzion, ancaben che mò la sò carega de ‘Capitan Sgeneral de la Gesa’ la fudess nomà propri una parolleta, desgià che l’Ironem el gh’haveva pu de controll sora l’armada papal, e ol Nozzenzi VIII el se refudava ancasì de pagà i Riari per havé finalment menad i tolle de Roma.