alt=|miniatura|395x395px|El Zeser Borsgia El Zeser Borsgia (catalan: Cèsar Borja, castejan: César Borja, toscan: Cesare Borgia, ma che ghe disen anca ‘El Valentin’ per via del sò vesser duca de Valois; Subiaco, 13 de setember del 1475 – Viana 12 de marz del 1507) l’è stait un cardenal de la Gesa Catolega e conduter merzenari duranta el Renassiment. Nassud coma vun di fiœui inlesgitem del papa Lissander VI, a l’era un member de Cà Borsgia, una dinastia de nobii aragones. La sò rampegada al podé l’è staita l’inspirazzion prenzipal de El Prenzep(it), œuvra sossenn famosa del Niccolò Machiavelli.
Depos una curta carrera ind la Gesa cont el vegnìnn un cardenal adree a l’elezzion del pader coma papa, l’ha dait i sò demission apœus a la mort del fradell ind el 1498. L’ha servid coma conduter per el rè Luvis XII de Franza intoren al 1500, e l’ha ocupad Milan e Napoli ind el cors di Guerre d’Asburgh–Valois. Intratanta, l’è riessid a retajàss fœura un istacc per lu medem ind la Lombardia meridional, ma, quand che gh’è mort anca el pader, l’è pu stait bon de mantegnìnn el podé. Segonda el Machiavelli, quest chì l’è stait nò un error del Valentin, ma un quajcoss trait adree de l’elezzion del papa nœuv, che l’era un istoregh oposidor di Borsgia..
Vita alt=|miniatura|396x396px|El Zeser de bocia
Nassiment e sgioventura Compagn de dei olter aspet de la vita del Zeser Borsgia, la data del sò nassiment l’è minga zerta. L’era nassud a Subiaco, in Lazzi o ind el 1475, o ind el 1476, coma un fiœul inlesgitem del cardenal Roderic Llançel i de Borja – mej cognossud coma ‘Rodarigh Borsgia’, e pœu coma papa Lissander VI – e de la sò sgimaca taliana Vannozza dei Cattanei, sora la qual a gh’è nò vegnud a voltra tante informazzion. In prenzipi, Cà Borsgia la rivava del Regn de Valenzia, e l’haveva tacad a gadegnà podé e influenza cont el barba grand del Zeser, el Fons Borsgia (1378–1458), vesquev de Valenzia, e pœu ancasì elesgiud papa ind el 1455 cont el nom de Callist III.Herfried Münkler and Marina Münkler, Lexikon der Renaissance, Munich: Beck, 2000, pp. 43ff. El pader del Zeser, l’è stait el prim papa che l’ha publegament recognossud i sò fiœui bastard.
El Stefano Infessura l’iscriv che el cardenal Borsgia l’haveva falsament deciarad che Zeser l’era l’is’cet de un olter hom – el Domenico d’Arignano, el marid nomenal de la Vannozza dei Cattanei. Pussee provabilment, papa Sest IV l’haveva relassad el Zeser de la nezzessitaa del provà el sò nassiment cont una bolla papal ind el 1 de occiover del 1480.Sabatini (pp. 45, 48), citing the supplement to the Appendix of Thuasne's edition of Burchard's Diarium
Carrera
Posizzion ind la Gesa manzína|miniatura|L’istema del Zeser Borsgia coma duca de Valentinois, duca de Romagna e capitan-sgeneral de la Gesa. A l’inizzi, i sgent soe del Zeser eren dree a preparàll per una carrera dedenter de la Gesa. Depos havé fait i scœule a Perugia e Pisa, Zeser l’ha studiad lesg al Studium Urbis, al dì d’incœu l’Universitaa de la Sapienza de Roma. A 15 agn apena l’è stait fait vesquev de Pamplona, e pœu arzivesquev de Valenzia a 17. In del 1493, l’è vegnud el vesquev de Castres e Elne insema. In del 1494 l’ha rezzevud el titel de abad de l’abazzia de Saint Michel de Cuxa. Con l’investidura del pader al rœul de papa, l’è stait voltad ind un cardenal a l’etaa de 18 agn.
Intratanta, el papa Lissander VI l’haveva stravacad tute i speranze de Cà Borsgia sora el fiœul quell grand, el Sgiovann – fradell del Zeser – sgiamò deventad Capitan Sgeneral di Forze Armade Papai. El Sgiovann, però, l’è stait mazzad ind el 1497 senza che se savess ben cossa gh’era suzzess adree al mazzament. Un poo de contemporani sugerissen che l’era provabilment stait el Zeser medem,Spinosa, La saga dei Borgia sgelos del fradell perchè el ne condivideva la sgimaca, la Sancia d’AragonaRendina, I capitani di ventura – legalment la mojer del Gofred, fradell piscinin di duu Borsgia – e per la carrera militara posseduda de lu chì e propri volsuda del Zeser. El rœul del Zeser ind el mazzament del fradell l’è mai stait ciarid fœura del tut. Impunemanca, no el gh’haveva de motivazzion bone, desgià che l’era dree sgiamò del sò a gadegnà podé indeperlù cont una nœuva posizzion segolar che el gh’haveva de tœù. L’è possibel che el Sgiovann el saja stait copad coma resultad de un oltra relazzion sessual che el gh’haveva de scondon.Michael de la Bedoyere, The Meddlesome Friar and the Wayward Pope, p. 20, Quote: "Next morning the absence of the Duke was noticed by his servants, and the Pontiff was informed. He was not too worried for, as Burchard says, Alexander jumped to the conclusion that his son had spent the night with some girl and preferred to avoid the indiscretion of leaving by day. It may be mentioned in passing that this touch, as with many others one comes across, hardly squares with the general view that the Pope, his family and those around him were without shame. Juan was a dissolute young man and not a churchman, yet Alexander presumed on a discretion more in keeping with later times."
Ind el 17 de vost del 1498, el Zeser l’ha lassad el cardenalad per passà a la carrera militara. Ind l’istess dì, el Luvis XII de Franza el gh’ha conferid el titel de ‘duca de Valentinois’ che, insema a la sò veggia posizzion coma cardenal de Valenzia, l’hann menad a gadegnà la scomagna de ‘El Valentin’. Ind el 6 de setember del 1499 l’è stait lassad liber di sò dové eclesiastegh e laegizad dei orden diaconegh che l’haveva tolt part – desgià che l’era stait ordenad diacon nomà ind el 26 de marz del 1494, l’ha mai rezzevud de oltre consegrazzion importante de defœura de quelle de prevet e vesquev.
Posizzion militare La carrera del Zeser la se fondava in sul podé del pader, inscì coma in su la sò lianza cont i Franzes, rinforzada del sò sposalizzi con la Charlotte d’Albret – sorella del Sgiovann III de Navarra – ind el cors di guerre d’Asburgh–Valois. Depos l’invasion del Luvis XII ind el 1499, el Zeser el l’ha compagnad ind la sò intradura a Milan.
Instora, el papa Lissander l’ha decidud de profitàss de la situazzion favorevola per vutà el fiœul Zeser a tajàss fœura un sò regn ind la Lombardia meridional. Con quest obietiv, l’ha deciarad che tucc i vicari de la Romagna e di Marche eren de consideràss deposud. Ancaben che in teoria i fudessen sgiamò tucc sotamiss diretament al papa, i governador de quelle terre chì eren stait liber de menàj inanz independentement per deverse sgenerazzion, ma, segonda i zitadin, quist vicari eren ancasì di bei baloss. Quand che el Zeser l’è a la fin riessid a gadegnà el podé, la situazzion l’è staita veduda propri positivament de la popolazzion. miniatura|Litrat del Zeser Borsgia, depenc de l’Altobello Melone Zeser l’è stait fait Comandant dei Armade Papai insema a un rosc de merzenari talian, sostegnud de 300 cavaller e 4000 fant sguizzer mandad sgiò del rè de Franza. Sò pader el l’ha donca mandad a ciapà Imola e Forlì, al temp governad de la Catarina Sforza. Anca senza el vut di trupe franzese apœus a la conquista di dò zitaa, Borsgia l’è tornad indree a Roma per zelebrà el sò trionf e rezzever el titel de ‘gonfaloner papal’ del bobà. Ind el 1500 la creazzion de dodes nœuv cardenai l’ha garantid che el Lissander el gh’havess assee daner per pagàgh di conduter al fiœul Zeser, che subet s’inn sgiontad a la campagna militara in Romagna soa de lu chì.
El Sgiovann Sforza – prim marid de la Lucrezzia, sorella del Zeser – l’è stait a la svelta casciad via de Pesaro, el Pandolf Malatesta l’ha perdud Remen, Fajenza la s’è renduda e el sò scior – al temp nomà un bagaj – l’è stait fait ingossà ind el Tever sota i orden del Zeser. In del masg del 1501 quest chì l’è vegnud duca de Romagna. Assont de Fiorenza, el Zeser l’ha pœu sgiontad Piombino ai sò terre nœuve.
Intanta che i sò conduter ghe menaven inanz l’assedi de Piombino (fenid ind el 1502), el Zeser l’ha comandad i trupe franzese ind l’assedi de Napoli e Capua, defese del Prospero e Fabrizio Colonna. Ind el 24 de sgiugn del 1501, i soldad del Borsgia gh’inn riessid a fà fœura l’assedi e a conquider Capua.
Ind el sgiugn del 1502 l’ha inviad a provà a gadegnà i Marche, indova l’è stait bon de ciapà Urbino e Camerino intravers el tradiment di vegg scior feudai de part di vabitant medem. El s’è pœu menad a Bologna per conquidela. Tamen, i sò conduter – pussee che olter el Vitelozzo Vitelli e i fradei Orsini – gh’haveven tema de la crudeltaa del Zeser e hann inviad fœura a complotàgh contra. Guidobaldo de Moltefeltro e Giovanni Maria da Varano inn tornad indree a Urbino e Camerino e Fossombrone el s’è revoltad. El facc che al popel el sò goveren l’era dree a piasé el voleva dì che i scior nœuv gh’havarissen havud de lavorà dò vœulte per gadegnànn la remirazzion e respet. A la fin, l’ha reciamad i sò sgenerai a Imola, indova l’ha specciad che i sò oposidor perdessen i sò lianze e podé sora la realtaa local. El Zeser l’ha parposud una reconzejazzion, ma l’ha impresonad i sò coduter a Senigallia, un quajcoss che l’è stait pœu descreit coma un ‘ingann maravejos’ de l’istoregh Paolo Giovio,Rendina, p. 250. e el j’ha fait strengolà. Ind el 1503 l’ha conquistad San Marino.Paul Joseph The SAGE Encyclopedia of War: Social Science Perspectives: Volume IV, 2017, p. 1511.
Ultem agn e mort miniatura|300x300px|El Zeser Borsgia el lassa el Vadegan (1877), œuvra del Giuseppe Lorenzo Gatteri Siben el fudess un sgeneral e statista spert fiss, el Zeser el gh’ha havud di problema ind el mantegnì el controll sora i sò domini senza el patronasg del papa. Niccolò Machiavelli l’haveva sgiamò portad che Zeser l’era sossenn dependent del papad – al temp sota el controll del pader – coma vun di prenzipai vantasg de la sà posizzion. Machiavelli el diseva anca che, se el Zeser el fudess stait bon de gadegnà el favor del papa nœuv, el sariss vegnud un governador propri capazz. La nœuva de la mort del papa l’è rivada ind el 1503 quand che Zeser l’era adree a fà fœura el pian per conquider la Toscana. Quand che l’era a lecc adree a patì per via de un brut cas de malaria – provabilment ciapada ind l’istessa situazzion che el papa l’haveva ciapad el malann che l’haveva menad a la mort – i sò trupe eren dree a controllà el conclav.
El papa nœuv, papa Pia III, el sostegneva el Zeser Borsgia e el l’ha reconfermad coma gonfaloner, ma l’è morud nomà depos de un pontifegad de trenta-ses dì. Vun di desenemis pussee gajard del Borsgia, el Sgiulian Rover (pœu papa Sgiuli II), l’è anca stait bon de scœuder suzzess intravers una sperta manœuvra diplomatega – l’era riessid, de facc, a indù un Borsgia infiachent a dàgh a trà ind la sò nomena a papa ofrendegh di daner per la sò conquista e segutand a lassàgh el sostegn del papad. Impunemanch, l’ha nò mantegnud i promisse faite una vœulta che l’è stait elesgiud. Quand che el s’è rendud cunt de la situazzion, el Zeser l’ha anca provad a fà vergot per sistemàlla, ma el papa el l’ha fait fallà ogna vœulta. Per esempi, el Sgiuli l’era stait bon de forzà el Valentin a mollà sgiò San Marin quand che el l’haveva tegnud sota nomà per ses mis.