Липицанер (, , , , ) ― раса на коњи именувана по липичкиот пастув на Хабсбуршката Монархија. Претежно со сива боја, липицанерот е раса од барокен вид кој е моќен, полека созрева и е познат по долговечноста. Расата е тесно поврзана со Шпанската школа за јавање во Виена, Австрија, каде што коњите демонстрираат „високо школски“ движења на класичната дресура, вклучително и високо контролираните, стилизирани скокови и други движења познати како „воздух над земјата“. Коњите во Шпанската школа за јавање првенствено се избрани од оние кои се одгледуваат во Пиберската сојузна коњушница, во близина на Грац, и обучени со користење на традиционални методи кои датираат стотици години наназад, засновани на начелата на класичната дресура.
Расата липицанер датира од 16 век. Името потекнува од една од најраните коњушници, која се наоѓала во близина на Липица (на италијански Lipizza), тогаш дел од Австроунгарија и денес село во Словенија каде сè уште се одгледуваат липицанери. Расата била многупати загрозена од војните што ја зафаќале Европа, вклучително и за време на Војната на Првата коалиција, Првата светска војна и Втората светска војна. Спасувањето на липицанерите за време на Втората светска војна од страна на војските на Соединетите Држави станало познато со филмот на Дизни, Чудото на белите пастуви.
Денес, осум пастуви се признаени како класичен основен крвен материјал на расата, сите ождребени кон крајот на 18 и почетокот на 19 век. Сите денешни липицанери потекнуваат од овие осум пастуви, а сите пастуви за размножување го вклучиле во своето име името на основачот на нивната крвна лоза. Познати се и класични лози на кобили, со до 35 препознаени од различни регистри на раси. Поголемиот дел од коњите се регистрирани преку организациите членки на Липицанерската меѓународна федерација, која е составена од речиси 11.000 коњи во 19 земји и во 9 државни коњушници во Европа. Повеќето липицанери се наоѓаат во Европа, со помал број во Америка, Јужна Африка и Австралија.
Особености лево|мини|Млад пастув липицанер за време на постапката на посивување. Повеќето липицанери се високи помеѓу 14.2 и 15.2 дланки (147 и 157 см). Сепак, коњите кои се одгледувани за да бидат поблиску до оригиналниот тип на кочија-коњи се повисоки, тежнејќи кон 16.1 дланки (165 см).Edwards, The Encyclopedia of the Horse, p.111. Липицанерите имаат долга глава, со прав или малку конвексен профил. Вилицата е длабока, ушите мали, очите големи и изразити, а ноздрите се широки. Тие имаат цврст врат, а сепак заоблен и гребен кој е низок, мускулест и широк. Тие се барокен коњ, со широки, длабоки гради, широк круп и мускулесто рамо. Опашката се носи високо и е добро поставена. Нозете се добро градени, мускулести и силни, со широки зглобови и добро дефинирани тетиви. Стапалата имаат тенденција да бидат мали, но цврсти.Bongianni, Simon & Schuster's Guide to Horses and Ponies, Entry 37.
Липицанерите тежнеат да созреваат споро. Но, тие подолго живеат и подолго се активни од многу други раси. Некои коњи изведуваат тешки вежби на Шпанската јавачка школа длабоко во нивните 20-ти и живеат длабоко до 30-тите години.
Боја мини|Кобила и темно ждребе. Настрана од ретките еднобојни коњи (обично боите дорат или црн), повеќето липицанери се сиви. Како и сите сиви коњи, тие имаат црно крзно, темни очи, а како возрасни коњи, бело крзно. Сивите коњи, вклучувајќи ги и липицанерите, се раѓаат со пигментиран слој - кај липицанерите, ждребињата обично се дорат или црни - и стануваат посветли секоја година, при што постапката трае помеѓу 6 и 10 години. Липицанерите всушност не се вистински бели коњи, иако ова е честа грешка. Белиот коњ се раѓа бел и има непигментирана кожа.
Сè до 18 век, липицанерите имале и гени кои предизвикувале други бои на крзното, вклучително и генот дун, ловорова боја, костенлива, црна, пиебалд и скувалд. Сепак, сивата боја е доминантен ген.. Сива била бојата што ја претпочитало кралското семејство, па затоа бојата била нагласена и посакувана во практиките на размножување. Така, кај мал дел од населението на расата каде бојата била намерно избрана како пожелна одлика, таа станала бојата на огромното мнозинство на коњи липицанери. Сепак, долгогодишна традиција е на Шпанската школа за јавање да има барем еден дорат пастув липицанер во престој, и оваа традиција трае до ден-денес.Swinney, Horse Breeds of the World, p.52.
Историја лево|мини|Липицанерски пастув, Дворец Шенбрун. Предците на липицанерот може да се следат околу 800 година од нашата ера. Најраните претходници на липицанерот се појавиле во седмиот век кога берберските коњи биле донесени во Пиринејскиот Полуостров од страна на Маврите и се измешале со домородните пиринејски коњи. Резултатот бил андалусискиот коњ и другите ибериски раси на коњи.Jankovich, They Rode Into Europe, стр. 77
Во 16 век, кога Хабсбурговците владееле и со Шпанија и со Австрија, бил посакуван моќен, но агилен коњ и за воена употреба и за употреба во модерните и брзорастечки школи за јавање за благородништвото во Средна Европа. Затоа, во 1562 година, хабсбуршкиот император Максимилијан II го донел шпанскиот андалусиски коњ во Австрија и ја основал дворската коњушница во Кладруб. Во 1580 година, неговиот брат, надвојводата Карло II, владетел на Внатрешна Австрија, основал слична коњушница во Липица, сместена во денешна Словенија, од која расата го добила своето име. Кога била основана коњушницата, Липица се наоѓала во административните граници на Трст, автономен град под суверенитет на Хабсбурзите. Самото име на селото потекнува од словенечкиот збор за липа.
Шпанските, берберските и арапските коњи биле мешани во Липица, а следните генерации биле мешани со сега изумрената неаполска раса од Италија и други барокни коњи од шпанско потекло добиени од Германија и Данска.Das K.K. Hofgestüt zu Lippiza 1580–1880, Wien 1880 Додека стоката за размножување била разменувана помеѓу двете коњушници, Кладруб била специјализирана за производство на тешки коњи за кочии, додека коњите за јавање и лесни кочии потекнувале од коњушницата во Липица.
Почнувајќи од 1920 година, Пиберската сојузна коњушница, во близина на Грац, станала главна коњушница за коњите што биле користени во Виена. Одгледувањето станало многу селективно, дозволувајќи им само на пастуви кои биле докажани во Школата за јавање, и само одгледување кобили кои поминале ригорозни тестови за изведби.
Коњи основачи Денес, осум основни линии за липицанери се признаени од различни регистри, кои ги нарекуваат „династии“. Тие се поделени во две групи. Шест потекнуваат од класичните пастуви користени во 18-тиот и 19-тиот век од коњушницата во Липица, и две дополнителни линии кои не биле користени во Липица, но биле користени од други коњушници во историските граници на Хабсбуршката Империја.
Шесте „класични династии“ се:
Плуто: сив шпански пастув од Кралската данска коњушница, добиен во 1765 година Конверзано: црн неаполски пастув, добиен во 1767 година Маестозо: сив пастув од коњушницата Кладруб со шпанска брана, добиен во 1773 година, потомците денес потекнуваат од Маестозо X, добиен во Унгарија во 1819 година Фавори: пастув од генот дун од коњушницата Кладруб, добиен во 1779 година Neapolitano: неаполски пастув од генот дорат од Полесине, добиен во 1790 година Сиглави: сив арапски пастув, по потекло од Сирија, добиен во 1810 година
Две дополнителни лози на пастуви биле пронајдени во Хрватска, Унгарија и други источноевропски земји, како и во Северна Америка. Тие се прифатени како еднакви на шесте класични лози од Липицанерската меѓународна федерација. Овие се:
Тулипан(ец): Црн пастув од барокен вид и шпанско педигре добиен околу 1800 година од хрватската коњушница во Терезовац, сопственост на грофот Јанковиќ-Бесан. Индикато: пастув со шпанско потекло добиен во 1802 година, одгледан во Трансилванија од грофот Бетлен и продаден на коњушница Mezőhegyes
Неколку други линии на пастуви изумреле со текот на годините, но биле користени во раното размножување на коњите.Dolenc, Lipizzaner, стр. 49 Покрај основните лози на пастуви, имало 20 „класични“ лози на кобили, од кои 14 постојат денес.Dolenc, Lipizzaner, стр. 51 Сепак, до 35 лози на кобили се потврдени од различни липицински организации.
Традиционалните обрасци на именување се користат за пастуви и за кобили, што ги бараат липицанерските расни регистри. На пастувите традиционално им се давале две имиња, при што првото е од лозата на таткото, а второто е името на мајката. На пример, „Маестозо Австрија“ е коњ од кобила по име Австрија. Додека таткото потекнува од династијата „Маестозо“. Имињата на кобилите се избрани да бидат „комплементарни на традиционалните имиња на лозите на липицанерите“ и се бара да завршуваат со буквата „а“.
Шпанска јавачка школа мини|Липицанери кои тренираат во Шпанската јавачка школа. Светски познатата Шпанска школа за јавање користи високо обучени липицанери пастуви во јавни настапи кои прикажуваат класични движења и обуки. Во 1572 година, била изградена првата шпанска сала за јавање, за време на Австриската Империја, и е најстарата од ваков вид во светот.Podhajsky, The Complete Training of Horse and Rider, p. 249 Шпанската школа за јавање, иако се наоѓа во Виена, Австрија, го зема своето име од изворното шпанско потекло на нејзините коњи. Во 1729 година, Карло VI ја започнал изградбата на зградата на Зимската школа за јавање во Виена и во 1735 година била завршена зградата која денес останува дом на Шпанската јавачка школа.
Зачувување за време на војна Липицанерите претрпеле неколку преселби поттикнати од војни низ нивната историја, од кои секоја ја спасила расата од исчезнување. Првиот бил во март 1797 година за време на Војната на Првата коалиција, кога коњите биле евакуирани од Липица. За време на патувањето, 16 кобили родиле ждребиња. Во ноември 1797 година, коњите биле вратени во Липица, но шталите биле уништени. Тие биле повторно изградени, но во 1805 година, коњите биле повторно евакуирани кога Наполеон извршил инвазија на Австрија. Тие биле згрижени во кошушницата во Ѓаково. Тие останале далеку од коњушницата во Липица две години, враќајќи се на 1 април 1807 година, но потоа, по Договорот од Шенбрун во 1809 година, коњите биле евакуирани уште трипати во текот на периодот на немири кој следел, што резултирало со загуба на многу коњи и уништување на пишаните тетратки во коњушниците каде што ги документирале крвните лози на коњите пред 1700-тата година. Коњите конечно се вратиле во Липица во 1815 година, каде што останале до крајот на 19 век.
Првата евакуација во 20 век се случила во 1915 година кога коњите биле евакуирани од Липица поради Првата светска војна и сместени во Лаксенбург и Кладруб. По војната, Австроунгарија била распадната, при што Липица станала дел од Италија. Така, животните биле поделени на неколку различни коњушници во новите повоени нации Австрија, Италија, Унгарија, Чехословачка, Романија и Југославија. Австрија ги чувала пастувите на Шпанската школа за јавање и дел од размножувањето. Во 1920 година, австриските липицанери биле консолидирани во Пибер.
За време на Втората светска војна, високата команда на Германија го префрлила најголемиот дел од европските липицанери во Хостау, Чехословачка. Коњите биле земени од Пибер во 1942 година, а дополнителни кобили и ждребиња од други европски држави пристигнале во 1943 година Пастувите на Шпанската јавачка школа биле евакуирани во Санкт Мартинс, Австрија, од Виена во јануари 1945 година, кога бомбашки напади се приближиле до градот и шефот на Шпанската школа за јавање, полковник Алојс Подхајски, сметал дека коњите се во опасност. Во пролетта 1945 година, коњите во Хостау биле загрозени од советската војска која напредувала, која можеби ќе ги убиела животните за коњско месо доколку ја зазела градбата.