Фатимидски Калифат — исмаилски шиитски калифат кој постоел од десеттиот до дванаесеттиот век од нашата ера. Опфаќајќи голема површина на Северна Африка, се простирал од Атлантскиот Океан на запад до Црвеното Море на исток. Фатимидите, династија со арапско потекло, го следат своето потекло до ќерката на Мухамед Фатима и нејзиниот сопруг, Али Талиб, првиот шиитски имам. Фатимидите биле признати како вистински имами од различни исмаилски заедници, како и од деноминациите во многу други муслимански земји и соседните региони.Daftary, 1990, pp. 144–273, 615–659; Canard, "Fatimids", pp. 850–862 Потекнувајќи за време на Абасидскиот Калифат, Фатимидите ја освоиле Ифрикија и го основале градот ел-Махдија. Династијата Исмаили владеела со територии низ медитеранскиот брег на Африка и на крајот го направила Египет центар на калифатот. Во својот врв, калифатот вклучувал - покрај Египет - и различни области на Магреб, Судан, Сицилија, Левант и Хиџаз.

Помеѓу 902 и 909 година, основањето на државата на Фатимидите било реализирано под водство на Даи (мисионер) Абу Абдалах, чие освојување на аглабидска Ифрикија го отворил патот за воспоставување на калифатот. По освојувањето, Абдалах ал-Махди Билах бил извлечен од Сиџилмаса, а потоа прифатен како имам на движењето, станувајќи првиот калиф и основач на династијата во 909 година. Во 921 година, градот ел-Махдија бил основан како главен град. Во 948 година, тие го префрлиле својот главен град во ел-Мансурија, во близина на Керуан. Во 969 година, за време на владеењето на ел-Муиз, тие го освоиле Египет, а во 973 година калифатот бил преместен во новооснованиот главен град на Фатимидите Каиро. Египет станал политички, културен и религиозен центар на царството, кое развило нова и „автохтона арапска“ култура. По неговите првични освојувања, калифатот често дозволувал одреден степен на религиозна толеранција кон нешиитските секти на исламот, како и кон Евреите и христијаните. Сепак, нејзините водачи направиле мал напредок во убедувањето на египетското население да ги прифати неговите религиозни верувања.

По владеењето на ел-Азиз и ел-Хаким, долгото владеење на ел-Мустансир воспоставил режим во кој калифот останал настрана од државните работи и везирите добиле поголемо значење. Политичкиот и етничкиот фракционеризам во армијата довеле до граѓанска војна во 1060-тите, која го загрозило опстанокот на земјата. По периодот на преродба за време на мандатот на везирот Бадр ел-Џамали, калифатот на Фатимидите брзо опаѓал во текот на доцниот единаесетти и дванаесеттиот век. Покрај внатрешните тешкотии, калифатот бил ослабен со навлегувањето на Турците Селџуци во Сирија во 1070-тите и доаѓањето на крстоносците во Левант во 1097 година. Во 1171 година, Саладин го укинал владеењето на династијата и ја основал Ајубидската династија, која го вклучила Египет назад во номиналната сфера на авторитет на Абасидскиот Калифат.

Име Династијата на Фатимидите тврдела дека потекнува од Фатима, ќерката на исламскиот пророк Мухамед. Династијата го легитимирала своето барање преку потеклото од Мухамед преку неговата ќерка и нејзиниот сопруг Али, првиот шиитски имам, па оттука и името на династијата fāṭimiyy (), арапската релативна придавка за „Fāṭima“.

Нагласувајќи го своето алидско потекло, династијата се именувала себеси едноставно како „династија Алиди“ (), но многу непријателски сунитски извори ги нарекуваат само Убајдиди (), според деминутивната форма Убајд Алах за името на првиот фатимидски калиф.

Историја

Потекло

Династијата Фатимиди дошла на власт како водачи на исмаилизмот, револуционерно шиитско движење „кое во исто време беше политичко и религиозно, филозофско и социјално“, и кое првично прогласила доаѓање на исламски месија. Потеклото на тоа движење, и на самата династија, се нејасни пред крајот на деветтиот век.

Владетелите на Фатимидите биле арапски по потекло, почнувајќи од неговиот основач, исмаилскиот шиитски калиф Абдалах ел-Махди Билах. Основањето на калифатот било постигнато со берберското племе Кутама од Мала Кабилија, кои рано се преобратиле во каузата на Фатимидите и ги сочинувале нејзините првични воени сили.

Ран шиизам и корени на исмаилизмот Шиитите се спротивставиле на калифатите на Омејадите и Абасидите, кои ги сметале за узурпатори. Наместо тоа, тие верувале во ексклузивното право на потомците на Али преку ќерката на Мухамед Фатима да ја водат муслиманската заедница. Ова се манифестирало во линија на имами, потомци на Али преку ел-Хусејн, кои нивните следбеници ги сметале за вистински претставници на Бога на земјата. Во исто време, постоела широко распространета месијанска традиција во исламот во врска со појавата на махди („Право-водениот“) или каим („Оној што станува“), кој ќе ја врати вистинската исламска влада и правда и же ги воведе во последните времиња. Оваа фигура била нашироко очекуванане само меѓу шиититеда биде потомок на Али. Меѓутоа, меѓу шиитите, ова верување станало основно начело на нивната вера и се применувало на неколку шиитски водачи кои биле убиени или умреле; нивните следбеници верувале дека отишле во „окултација“ () и дека ќе се вратат (или ќе воскреснат) во одреденото време.

Овие традиции се манифестирале во наследувањето на шестиот имам, Џафар ел-Садик. ел-Садик го назначил својот син Исмаил ибн Џафар за свој наследник, но Исмаил умрел пред неговиот татко, а кога самиот ел-Садик починал во 765 година, наследството останало отворено. Повеќето од неговите следбеници го следеле синот на ел-Садик Муса ел-Ќазим до дванаесеттиот и последен имам кој наводно отишол во окултација во 874 година и еден ден ќе се врати како махди. Оттука, оваа гранка е позната како „Дванаесетмина“. Други следеле други синови, па дури и одбиле да веруваат дека ел-Садик умрел, и очекувале негово враќање како махди. Друга гранка верувала дека Џафар бил следен од седмиот имам, кој отишол во окултирање и еден ден ќе се врати; оттука оваа партија е позната како „Седумци“. Точниот идентитет на тој седми имам бил оспорен, но кон крајот на деветтиот век вообичаено бил идентификуван со Мухамед, син на Исмаил и внук на ел-Садик. Од таткото на Мухамед, Исмаил, сектата од која настанале Фатимидите го добива своето име „Исмаили“. Поради суровото абасидско прогонство на Алидите, исмаилиските имами се скриле и не се познати ниту животот на Исмаил ниту на Мухамед, а по смртта на Мухамед за време на владеењето на Харун ел-Рашид (), историјата на раното исмаилско движење останува нејасно.

Тајна мрежа Меѓутоа, додека очекуваниот махди Мухамед ибн Исмаил останал скриен, тој требало да биде претставен од агенти, кои требало да ги соберат верниците, да го рашират зборот (, „покана, повикување“) и да го подготват неговото враќање. Шефот на оваа тајна мрежа бил жив доказ за постоењето на имамот, или „печат“ (). Токму оваа улога првпат се документирани предците на Фатимидите. Првиот познат Хуџа бил извесен Абдалах ел-Акбар („Абдалах Постариот“), богат трговец од Хузестан, кој се сместил во малиот град Саламија на западниот раб на сириската пустина. Саламија станала центар на Исмаилиската дава, а Абдала ел Акбар бил наследен од неговиот син и внук како тајни „големи мајстори“ на движењето.

Во последната третина од деветтиот век, Исмаилиската дава се проширила широко, профитирајќи од падот на моќта на Абасидите во анархијата во Самара и последователниот бунт на Зањ, како и од незадоволството меѓу дванаесетте приврзаници од политичкиот тивок на нивното раководство. и неодамнешното исчезнување на дванаесеттиот имам. Мисионерите како Хамдан Кармат и Ибн Хавшаб ја рашириле мрежата на агенти во областа околу Куфа во доцните 870-ти, а оттаму во Јемен (882) и оттаму во Индија (884), Бахреин (899), Персија и Магреб (893).

Карматски раскол и неговите последици Во 899 година, правнукот на Абдалах ел-Акбар, Абдалах, станал нов шеф на движењето и вовел радикална промена во доктрината: тој и неговите предци повеќе не биле само стјуарди на Мухамед ибн Исмаил, туку тие биле прогласени за вистински имами, а самиот Абдалах бил очекуваниот махди. Подоцна фатимидите биле изнесени различни генеалогии за да го оправдаат ова тврдење со докажување на нивното потекло од Исмаил ибн Џафар, но дури и во происмаилските извори, наследството и имињата на имамите се разликуваат, додека сунитските извори, се разбира, го отфрлаат секое фатимидско потекло од Алидите и ги сметаат за измамници. Тврдењето на Абдалах предизвикало раздор во исмаилиското движење, бидејќи Хамдан Кармат и другите водачи ја осудиле оваа промена и се задржале на првобитната доктрина, станувајќи познати како „Кармати“, додека другите заедници останале лојални на Саламија. Набргу потоа, во 902–903 година, профатимидските лојалисти започнале големо востание во Сирија. Големата абасидска реакција што ја предизвикало и вниманието што го привлекло врз него, го принудиле Абдала да ја напушти Саламија и да замине во Палестина, Египет и конечно за Магреб, каде што даи Абу Абдала ел-Ши имал голем напредок во преобратувањето на берберското племе Кутама. Не можејќи директно да се придружи на неговиот даи, Абдала наместо тоа се населил во Сиџилмаса некаде помеѓу 904 и 905 година

Подем

Основање на Исмаилиска држава Пред доаѓањето на Фатимидите на власт, голем дел од Магреб, вклучително и Ифрикија, бил под контрола на Аглабидите, арапска династија која номинално владеела во име на Абасидите, но биле де факто независни. Во 893 година, даи Абу Абдалах ел-Ши првпат се населил меѓу племето Бану Сактан (дел од поголемото племе Кутама) во Икџан, во близина на градот Мила (во северозападниот дел на Алжир денес). Меѓутоа, поради непријателство од локалните власти и другите племиња на Кутума, тој бил принуден да го напушти Икјан и побарал заштита од друго племе, Бану Гашман, во Тазрут (две милји југозападно од Мила). Оттаму, тој почнал да гради поддршка за ново движење. Набргу потоа, непријателските племиња Кутама и арапските господари од блиските градови (Мила, Сетиф и Билизма) се здружиле за да маршираат против него, но тој можел брзо да се движи и да собере доволно поддршка од пријателските Кутама да ги победи еден по еден пред да успеат да се обединат. Оваа прва победа им донела на Абу Абдалах и на неговите војници вреден плен и привлекол поголема поддршка за каузата. Во текот на следните две години Абу Абдалах можел да ги придобие повеќето племиња Кутама во регионот преку убедување или принуда. Ова оставило голем дел од селата под негова контрола, додека поголемите градови останале под контрола на Аглабидите. Тој воспоставил Исмаилска теократска држава со седиште во Тазрут, која функционирала на начин сличен на претходните мисионерски мрежи на Исмаил во Месопотамија, но прилагодена на локалните племенски структури на Кутама. Тој ја усвоило улогата на традиционален исламски владетел на чело на оваа организација, додека останал во чест контакт со Абдалах. Тој продолжил да им проповеда на своите следбеници, познати како Авлија Алах („Божји пријатели“) и да ги иницира во доктрината на Исмаил.

Освојување на аглабидска Ифрикија лево|мини| Карта на кампањите и битките на Абу Абдала за време на соборувањето на Аглабидите Во 902 година, додека аглабидскиот емир Ибрахим II бил отсутен на поход во Сицилија, Абу Абдалах го направил првиот значаен удар врз власта на Аглабидите во Северна Африка со напад и заземање на градот Мила за прв пат. Оваа вест предизвикала сериозен одговор од Аглабидите, кои испратиле казнена експедиција од 12.000 луѓе од Тунис во октомври истата година. Силите на Абу Абдалах не можеле да се спротивстават на овој контранапад и по два порази го евакуирале Тазрут (кој бил во голема мера незајакнат) и побегнале во Икџан, оставајќи ја Мила да биде повторно заземена. Икџан станал новиот центар на движењето на Фатимидите и даи ја обновил својата мрежа на мисионери и шпиони.