Битката кај Шуша ( или ; ) била последната и одлучувачка битка во Втората Нагорнокарабашка војна, водена помеѓу вооружените сили на Азербејџан и самопрогласената Република Арцах, воено поддржана од Ерменија, над контролата на градот Шуша. Битката се смета за една од најкрвавите битки во војната.
Шуша, позната кај Ерменците како Шуши, и околниот планински терен, е една од најстратешки важните места во спорниот регион Нагорно-Карабах, и обично се нарекува „отчукувачко срце“ на регионот. До средината на 19 век, градот се сметал за културен и политички центар на регионалното азербејџанско население, како и еден од двата главни града на Закавкајез за Ерменците и центар на самоуправно ерменско кнежевство од средновековно време до 1750-тите.Crossroads and Conflict: Security and Foreign Policy in the Caucasus and Central Asia, By Gary K. Bertsch, Scott A. Jones, Cassady B. Craft, Routledge, 2000, , p. 297
Градот имал мешано ерменско-азербејџанско население до Шушинскиот масакр во 1920 година, кога азербејџанските сили ја уништиле ерменската половина од градот и го убиле или протерале неговото ерменско население - од 500 до 20.000 луѓе.Richard G. Hovannisian. Бидејќи масакрот го оставил градот претежно азербејџански, тој потоа бил инкорпориран во Азербејџанската ССР, заедно со остатокот од автономната област Нагорно-Карабах. Градот бил заземен во 1992 година од страна на ерменските вооружени сили за да ја укинат опсадата на Степанакерт за време на Првата војна во Нагорно-Карабах, а неговото тогаш доминантно азерско население било протерано од него. Градот потоа служел како одбранбен столб во Арцах, поврзувајќи го де факто главниот град Степанакерт со градот Горис во Ерменија преку коридорот Лачин.
Напредувајќи од градот Џабраил, азербејџанската војска го освоила градот Хадрут во средината на октомври. Азербејџанските сили потоа напредувале на север, влегувајќи во областа Шуша преку нејзините шуми и планински премини. Иако Шуша била под бомбардирање од почетокот на судирот, локалната војна избувнала во близина на градот на 29 октомври. Азербејџан ја презел контролата врз селото Чанакчи, по што следло зазимање дел од стратешкиот пат Шуша- Лачин на 4 ноември, при што ерменските сили последователно го затвориле патот за цивилите. Ле Монд објавил дека битката се претворила во корист на Азербејџан на 6 ноември, и покрај негирањето на Арцах.
Поддржани од артилериски оган, азербејџанските специјални сили влегле во Шуша на 6 ноември. По два дена битка, ерменските сили биле протерани од градот, а на 8 ноември, претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, изјавил дека азербејџанските сили ја презеле контролата над Шуша; Ерменија објавила демант. Следниот ден, азербејџанското Министерство за одбрана објавило видео од градот, потврдувајќи ја целосната контрола на Азербејџан. Истиот ден, Претседателската канцеларија на Арцах потврдила дека ја изгубила контролата над Шуша, иако тоа подоцна било контрадикторно со изјавите на ерменскиот премиер Никол Пашинјан, и ерменското Министерство за одбрана. По потпишувањето на договорот за прекин на огнот, претседателот на Арцах, Арајик Харутјуњан повторил дека Арцах ја изгубил контролата над градот на 7 ноември, и Пашинјан призна дека го загубил градот. Поради стратешката предност што ја обезбедувал градот, заземањето на Шуша станало одлучувачки момент во војната, со тоа што Азербејџан прогласил победа неколку дена подоцна.
Победата на Азербејџан во Шуша била широко прославена во азербејџанското општество и неговата дијаспора. 8 ноември, денот кога претседателот на Азербејџан ја објавил победата на азербејџанските сили, бил прогласен за Ден на победата во Азербејџан, и идната станица на метрото во Баку била именувана како „8 ноември“. Била создадена воена награда за оние кои учествувале во битката. Името на Нобеловата авенија во Баку е променето во авенија „8 Ноември“.
Заднина
Шуша бил вториот по големина град во регионот Нагорно-Карабах пред војната во 2020 година. Де јуре градот е дел од округот Шуша во Азербејџан, иако бил контролиран од непризнатата Република Арцах од крајот на Првата војна во Нагорно-Карабах во 1994 година, како дел од нејзината провинција Шуши. Градот се наоѓа на надморска височина од 1.300–1.600 метри надморска височина, околу 15 километри од регионалниот главен град Степанакерт, кој Азерите го нарекуваат Ханкенди. Двете населби се разделени со долина, а Шуша, која служи како тампон зона за Степанакерт, и се наоѓа на планински терен со поглед на регионот, е опишана како „стратешка висина од каде што може да се задржи цел Нагорно-Карабах под контрола“. Стратешкиот град на врвот на ридот е популарно познат како „неприкосновена“ планинска тврдина и од Ерменците и од Азерите. Клучниот пат што го поврзува Горис во провинцијата Сјуник, јужна Ерменија, со Степанакерт поминува низ коридорот Лачин преку Шуша; единствениот друг главен пат што ја поврзува Ерменија со Нагорно-Карабах минува низ планините Муровдаг во северниот округ Калбеџар.
Непосредно пред Ерменско-азербејџанската војна од 1918-1920 година, Ерменците формирале мало мнозинство во градот. Сепак, градот останал со доминантно азерско мнозинство по војната, бидејќи ерменското население било масакрирано, а ерменската половина од градот била срамнета со Шушинскиот масакар. Последователно, во 1923 година, под советско владеење, била создадена Автономната област Нагорно-Карабах (НКАО), а Шуша била единствената голема населба со азербејџанско мнозинство што била вклучена во областа.
Во февруари 1988 година, владата на НКАО со мнозинство Ерменци гласала за отцепување од Азербејџан и обединување со Ерменија, кое довело до поширок етнички и територијален судир меѓу Ерменците и Азербејџанците кои живеат во Советскиот Сојуз. По распадот на Советскиот Сојуз во 1991 година, Ерменците и Азербејџанците се натпреварувале да ја преземат контролата над Нагорно Карабах, а борбите ескалирале во војна со целосен размер до почетокот на 1992 година. Дотогаш, енклавата ја прогласила својата независност и формирала непризнаена влада. Почнувајќи од крајот на 1991 година, Шуша станала користена од азербејџанските сили како база за секојдневни недискриминирачки ракетни напади врз регионалниот главен град Степанакерт за време на опсадата на Степанакерт, предизвикувајќи најмалку 169 смртни случаи на цивили. На 8 мај 1992 година, ерменските сили започнале успешна офанзива за заземање на Шуша со цел да ја пробијат опсадата и неговото азерско население од околу 15.000 луѓе, што сочинувало 85,5% од населението на градот во 1979 година, бил принуден да побегне. Поголемиот дел од градот бил во урнатини, а Шуша се претворила во град на духови. Етничките Ерменци, од кои повеќето биле оние кои побегнале од антиерменските погроми во Баку и другите градови на Азербејџан, потоа се населиле во градот, со околу пет илјади луѓе кои живееле во Шуша пред битка во 2020 година. Во 2020 година, де факто претседателот на Арцах, Арајик Арутјунјан ги објавил плановите за преместување на Националното собрание на Арцах во Шуша, што ги ескалирало тензиите помеѓу Ерменија и Азербејџан.
Градот има историско, политичко и културно значење и за Ерменците и за Азербејџанците. За Ерменците, Шуша служела како град и античка тврдина за ерменското кнежевство Варанда во средниот век и во текот на 18 век.Армяно-русские отношения в XVIII веке.Krunk Hayots Ashkharhin. Шуша била еден од двата главни ерменски града на Закавказје и центар на самоуправното ерменско кнежевство, Меликдомите на Карабах, од средновековно до 1750-тите. Исто така, има религиозно значење за Ерменците, бидејќи катедралата Казанчецоц се наоѓа во градот и била седиште на Епархијата Арцах на Ерменската апостолска црква до крајот на војната.
За Азерите, градот има особено културно значење, кои го сметаат градот за нивна културна престолнина во регионот, и го сметаат за поважен од Степанакерт. Низ историјата, градот бил дом на многу азербејџански интелектуалци, поети, писатели и особено музичари (на пример, ашиците, мугам -пејачите, кобузџиите Така, Шуша често се смета за лулка на музиката на азербејџанската музика и поезија и еден од водечките центри на азербејџанската култура.Mattew O'Brien.
Претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, често го опишувал враќањето на градот како една од клучните цели на војната. Во интервју на 16 октомври за турската телевизија, Алиев изјавил дека „без Шуша, нашата кауза ќе биде недовршена“, додека самопрогласениот ерменски претседател на Арцах, Арајик Арутјунјан, ја нарекол Шуша „едно од нашите најголеми наследства што ги имаме наследено од нашите предци“, и додал дека „кој го контролира Шуши, го контролира Арцах“. И покрај симболичното значење на градот, азербејџанскиот аналитичар на Меѓународната кризна група Заур Шириев изјавил дека останува нејасно дали заземањето на Шуша било воена или политичка цел, додека според азербејџанскиот политички аналитичар Фуад Шахбазов, победата на азербејџанските сили во Шуша би биле „сфатени како морална победа за Азербејџанците, без разлика дали се на фронтот или не“, што исто така ќе доведе до „сериозна деморализација“ меѓу ерменските војници, и според високиот аналитичар на Меѓународната кризна група Олесија Вартанјан, страната што ја контролира Шуша „автоматски добива контрола над Степанакерт“.
Вовед На 27 септември 2020 година, азербејџанската офанзива го означил почетокот на воените судири во спорниот регион Нагорно-Карабах, кој бил де факто контролиран од самопрогласената и непризната Република Арцах, но де јуре дел од Азербејџан. Азербејџанските сили најпрво напредувале во областите Фузули и Џабраил, заземајќи ги нивните соодветни административни центри. Оттаму тргнале кон Хадрут. Ерменските сили планирале да издржат доволно долго додека зимата не ја запре азербејџанската офанзива, а особено нејзините воздушни операции, купувајќи време за меѓународен притисок да го поттикне азербејџанското раководство да се откаже од офанзивата. Но, по падот на Хадрут околу 15 октомври, азербејџанските трупи почнале поинтензивно да напредуваат, а Ерменците почнале да се повлекуваат, при што Азербејџанците потоа ја преземале контролата над Зангилан. Покренувајќи офанзива за Лачин, азербејџанските сили, исто така, ги насочиле своите воени напори кон Шуша, навлегувајќи во округот Шуша преку неговите шуми и планински премини. мини|250x250пкс| Градскиот плоштад Шуша во 2014 година.