right|350px|thumb|Карикатура од 1878 година: Бенџамин Дизраели, Александар Горчаков и Ѓула Андраши го решаваат Источното прашање.
Во дипломатската историја, источното прашање — прашање за политичката и економската нестабилност во Отоманското Царство од крајот на 18 до почетокот на 20 век и последователниот стратегиски натпревар и политичките размислувања на европските големи сили. Карактеризирано како „болен човек на Европа“, релативното слабеење на воената сила на царството во втората половина на 18 век се заканувало да ја поткопа кревката рамнотежа на системот на моќ, главно обликувана од Европскиот концерт. Источното прашање опфатило безброј меѓусебно поврзани елементи: отомански воени порази, отоманска институционална несолвентност, тековната османлиска политичка и економска програма за осовременување, пораст на етно-религискиот национализам во нејзините провинции и ривалства на големите сили.Theophilus C. Prousis. Review of Macfie, A. L., The Eastern Question, 1774–1923. HABSBURG, H-Net Reviews. December, 1996. Во обид да направи триаголник помеѓу овие различни грижи, историчарот Лесли Шумахер ја предложил следнава дефиниција за источното прашање:
Периодот во кој источното прашање било меѓународно на сцена е исто така отворено за толкување. Иако не постои конкретен датум кога започнало источното прашање, Руско-турската војна (1828–29) го предочила прашањето на европските сили, особено на Русија и на Британија. Бидејќи се верувало дека распадот на Отоманското Царство е неминовно, европските сили се вклучиле во борба за моќ за да ги заштитат своите воени, стратешки и трговски интереси во отоманските домени. Русија имала корист од падот на Отоманското Царство; од друга страна, Австро-Унгарија и Велика Британија сметале дека зачувувањето на Отоманското Царство е во нивен најдобар интерес. Источното прашање било ставено во мирување по Првата светска војна, чиј еден од исходите претставувал колапсот и поделбата на отоманските територии.
Заднина мини|300x300пкс| На врвот на својата моќ (1683), Отоманското Царство контролирало територија на Блискиот Исток и Северна Африка, како и Средна и Југоисточна Европа. Источното прашање се појавило кога моќта на Отоманското Царство започнала да опаѓа во текот на 18 век. Османлиите биле на врвот на својата моќ во 1683 година, кога ја изгубиле Битката кај Виена од здружените сили на Полско-литванската Заедница и Австрија, под команда на Јован III Собиески. Мирот бил постигнат многу подоцна, во 1699 година, со Договорот од Карловци, кој го принудило Отоманското Царство да отстапи многу од неговите средноевропски територии, вклучително и оние делови од Унгарија што ги окупирало. По запрена нејзината експанзија на запад, Отоманското Царство никогаш повеќе не претставувало сериозна закана за Австрија, која станала доминантна сила во овој регион во Европа. Источното прашање не се развило до Руско-турските војни од 18 век.
Според пишувањата на Карл Маркс околу Кримската војна, главниот фактор на источното прашање бил рускиот империјализам кон Турција - со тоа што Турција претставувала бариера која требало да го заштити остатокот од Европа, а со тоа и интересите на Велика Британија биле поврзани со Отоманското Царство за време на Кримската војна.
Наполеонов период мини|300x300пкс| Руската флота по Битката кај Атос, од Алексеј Богољубов (1824–96) Периодот на Наполеон (1799–1815) донел одредено олеснување на пропаднатото Отоманското Царство. Тоа ја оддалечило Русија од понатамошен напредок. Наполеон кој го нападнал Египет, но неговата војска била таму заробена кога Британците решително ја поразиле француската флота во заливот Абукир. Мировниот интермедиум во 1803 година и дозволил на војската да се врати во Франција.Juan Cole, Napoleon's Egypt: Invading the Middle East (2008)
За да ја обезбеди сопствената доминација и да го направи остатокот од Европа практично немоќен, Наполеон воспоставил сојуз со Русија со склучување на Договорот од Тилзит во 1807 година. Русија ветила дека ќе му пружи помош на Наполеон во неговата војна против Британија; за возврат, царот на Русија требало да ги прими османлиските територии Молдавија и Влашка. Доколку султанот одбил да ги предаде овие територии, Франција и Русија требало да го нападнат Отоманското Царство, а османлиските домени во Европа требало да бидат поделени помеѓу двата сојузници.Michael S. Anderson, The Eastern Question, 1774–1923: A Study in International Relations (1966) ch 1
Наполеоновата шема му се заканувала не само на султанот, туку и на Велика Британија, Австрија и Прусија, кои биле речиси немоќни пред таквиот моќен сојуз. Сојузот природно се покажал дека им одговара на Австријците, кои се надевале дека заедничкиот француско-руски напад, кој веројатно целосно ќе го опустоши Отоманското Царство, може да биде спречен со дипломатија; но доколку дипломатските мерки пропаднале, австрискиот министер Клеменс фон Метерних одлучил дека ќе ја поддржи поделбата на Отоманското Царство - решение неповолно за Австрија, но не толку опасно како целосното руско преземање на Југоисточна Европа.
Сепак, нападот врз Отоманското Царство не се случил, а сојузот склучен во Тилсит бил распуштен со француската инвазија на Русија во 1812 година. По поразот на Наполеон од Големите сили во 1815 година, претставниците на победниците се состанале на Виенскиот конгрес, но не презеле никаква акција во врска со територијалниот интегритет на распаднатото Отоманското Царство. Овој пропуст, заедно со исклучувањето на султанот од Светиот сојуз, многумина го протолкувале како поддршка на ставот дека источното прашање е руско внатрешно прашање кое не се однесува на ниту една друга европска нација.
Српската револуција мини|270x270пкс| Првото српско востание против Отоманското Царство Српската револуција или Револуционерна Србија се однесува на националната и социјалната револуција на српскиот народ помеѓу 1804 и 1815 година, за време на која Србија успеала целосно да се оддели од Отоманското Царство и да постои како суверена европска национална држава, а последниот период (1815 г. –1833), бил обележан со интензивни преговори меѓу Белград и Отоманското Царство. Терминот бил измислен од познатиот германски историчар, Леополд фон Ранке, во неговата книга Die Serbische Revolution, објавена во 1829 година.Leopold von Ranke, A History of Serbia and the Serbian Revolution (1847) Овие настани ги удриле темелите на современа Србија .L. S. Stavrianos, The Balkans since 1453 (London: Hurst and Co., 2000), p. 248-250. Додека првата фаза од револуцијата (1804–1815) всушност била војна за независност, втората фаза (1815–1833) резултирала со официјално признавање на сизеренска српска држава од страна на Портата (османлиската влада), со што ја донела револуцијата до нејзиниот крај.For an overview see Wayne S. Vucinich, "Marxian Interpretations of the First Serbian Revolution." Journal of Central European Affairs (1961) 21#1: 3–14.
Револуцијата се одвивала по фази: Првото српско востание (1804–1813), предводено од Караѓорѓе Петровиќ; Бунтот на Хаџи Продан (1814); Второто српско востание (1815) на Милош Обреновиќ; и официјално признавање на српската држава (1815–1833) од страна на Отоманското Царство.
Прогласот (1809) на Караѓорѓе во главниот град Белград го претставувал врвот на револуцијата. Тој повикал на единство на српската нација, нагласувајќи ја важноста на слободата на вероисповед, српската историја и формалните, пишани правила на правото, за што сето тоа тврдело дека Отоманското Царство не успеало да ги обезбеди. Исто така, ги повикало Србите да престанат да го плаќаат данокот на џизија на Портата.
Крајниот резултат на востанијата бил сизеренството на Србија од Отоманското Царство. Било формирано Кнежевството Србија, управувано од сопствен парламент, влада, устав и своја кралска династија. Социјалниот елемент на револуцијата бил постигнат преку воведувањето на вредностите на буржоаското општество во Србија, поради што се сметало за најисточниот буржоаски бунт во светот, кој кулминирал со укинувањето на феудализмот во 1806 година. Воспоставувањето на првиот устав на Балканот во 1835 година (подоцна укинат) и основањето во 1808 година на неговиот прв универзитет, Големата белградска академија, ги додале достигнувањата на младата српска држава. До 1833 година, Србија била официјално признаена како „притока“ на Отоманското Царство и како таква, призната како наследна монархија. Целосната независност на кнежевството била меѓународно признаена во втората половина на 19 век.John K. Cox, The History of Serbia (2002) pp 39–62
Грчка војна за независност мини| Битката кај Василика во 1821 година означи рана пресвртница во војната. Источното прашање повторно станало главно европско прашање кога Грците проглассиле независност од султанот во 1821 година. Отприлика во тоа време била измислена фразата „Источно прашање“. Уште од поразот на Наполеон во 1815 година, постоеле гласини дека рускиот цар се обидел да го нападне Отоманското Царство, а востанието на Грците се сметало дека ќе направи инвазија уште поверојатна. Британскиот министер за надворешни работи, Роберт Стјуарт, Виконт Каслериг, како и австрискиот министер за надворешни работи, Метерних, го советувале царот на Русија, Александар I, да не влегува во војна. Наместо тоа, тие се изјасниле дека тој ќе го одржи Концертот на Европа (духот на широка соработка во Европа, кој опстојувал по поразот на Наполеон). Желба за мирна соработка имал и Александар I, кој го основал Светиот сојуз. Наместо веднаш да го стави во мирување источното прашање помагајќи им на Грците и напаѓајќи ги Османлиите, Александар се колебал, на крајот не превземајќи некоја одлучна акција.
Смртта на Александар во 1825 година го донела Николај I на царскиот престол на Русија. Одлучувајќи дека повеќе нема да толерира преговори и конференции, тој избрал да интервенира во Грција. Набргу се вклучила и Британија, со нејзината интервенција делумно мотивирана од желбата да се спречи младата грчка држава да стане целосно руски вазал. Духот на романтизмот кој тогаш доминирал во западноевропскиот културен живот, исто така, ја направило поддршката за грчката независност политички одржлива. И Франција се усогласила со Грците, но Австрија (сè уште загрижена за руската експанзија) не. Навреден од мешањето на Големите сили, османлискиот султан Махмуд II ја осудил Русија како непријател на исламот, што ја натерало Русија да објави војна во 1828 година. Вознемирената Австрија се обидела да формира антируска коалиција, но нејзините обиди останале залудни.
Како што војната продолжила во 1829 година, Русија добила цврста предност пред Отоманското Царство. Меѓутоа, со дополнително продолжување на непријателствата, Русија ја поканила Австрија да влезе во војна против царството кое би резултирало со значително сомневање во Британија. Затоа, Русите продолжиле со војната со надеж дека ќе го уништат Отоманското Царство. Во оваа фаза, кралот на Франција, Шарл X, предложил поделба на Отоманското Царство меѓу Австрија, Русија и други, но неговата шема била претставена премногу задоцнета за да даде резултат.
Така, Русија не можела да обезбеди ниту решавачки пораз, ниту поделба на Отоманското Царство. Меѓутоа, таа избрала да ја усвои политиката на понижување на Отоманското Царство до обична зависност. Во 1829 година, царот на Русија го склучил Одринскиот договор со султанот; неговото царство добило дополнителна територија по должината на Црното Море, руските трговски бродови добиле пристап до Дарданелите и комерцијалните права на Русите во Отоманското Царство биле зголемени. Грчката војна за независност била прекината набргу потоа, бидејќи на Грција и била доделена независност со Цариградскиот договор во 1832 година.
Мухамед Али од Египет десно|мини| Мухамед Али-паша