Фране Петриќ или Фрањо Петриш (хрватски: Franjo Petriš или Frane Petrić, италијански: Francesco Patrizi; 25 април 1529 ― 6 февруари 1597) ― филозоф и научник од Република Венеција, со потекло од Црес. Тој бил познат како бранител на платонизмот и противник на аристотелизмот.
Петриќ првично ги посветил своите студии на Аристотеловата филозофија на Универзитетот во Падова, но се свртел кон платонизмот додека се уште бил студент. Тој станал остар, гласен противник на аристотелизмот, со кого опширно се борел во обемни списи. По долги години неуспешни напори да обезбеди материјален опстанок, тој конечно добил покана во 1577 година до дворот на династијата Есте во Војводството Ферара. На Универзитетот во Ферара, посебно за него била поставена катедра за платонска филозофија. Во годините што следеле, тој се здобил со углед на професор, но бил вклучен и во научни и книжевни контроверзии; тој се склонил кон полемика и за возврат бил насилно нападнат од противниците. Во 1592 година тој ја прифатил поканата за Рим, каде благодарение на папската наклонетост му била создадена нова функција. Последните години од неговиот живот биле вплеткани во сериозен судир со инквизицијата, која го забранило неговото главно дело, Nova de universis philosophia („Нова филозофија на универзумот“).
Како еден од последните ренесансни хуманисти, Петриќ се одликувал со широко образование, разновидна научна активност, силна волја за новитети и исклучителна книжевна плодност. Тој критички ги испитувал воспоставените, општо признати учења и предложувал алтернативи. Особено, тој сакал да ја замени преовладувачката Аристотеловска природна филозофија со свој модел. Тој се спротивставил на традиционалното гледиште за значењето на историските студии, кое обично било ограничено на морална инструкција, со неговиот концепт за широко, неутрално, научно историско истражување. Во поезијата тој ја истакнал важноста на вдахновението и се борел против конвенционалните правила, кои ги сметал за произволни, нестварни ограничувања на творечката слобода.
Во раниот нов век, силно контроверзната филозофија на природата на Петриќ наишла на значителен одек и покрај осудата на црквата, но останал положба на отфрлен човек. Современото истражување го препознава неговиот придонес во конституирањето на современиот концепт на просторот и во историската теорија.
Неговото етничко потекло се разликува во изворите, и тој е опишан и како Хрват и како Италијанец.Paul Oskar Kristeller, Eight philosophers of the Italian Renaissance, Stanford 1964, pp. 110-126.Toth, Lucio. "Per una storia della Dalmazia tra medioevo ed età contemporanea." Clio 38 (2002): 361. Во Хрватска тој понекогаш е наречуван Петрис, Петришевиќ и Петричевиќ). Неговото семејно име во Црес било познато како Петрис.
Потекло и име Фране Петриќ дошол од градот Црес на истоимениот остров југоисточно од Истра.Emil Jacobs: Francesco Patricio and his collection of Greek manuscripts in the library of the Escorial. In: Zentralblatt für Bibliothekswesen 25, 1908, p. 20. Во тоа време островот припаѓал на Република Венеција. Фране бил вонбрачен син на свештеникот Стјепан Никола Антун Петриш или Петриќ, кој припаѓал на пониското благородништво. Неговата мајка била Марија Радока (исто така „Борофциќ“), мештанка која подоцна се омажила за друг маж, и веројатно „го делела креветот со двајца свештеници од истото семејство [Петриќ]“. Во постарата книжевност, таткото на Фране погрешно бил идентификуван со истоимениот судија Стјепан Никола Матија Петриќ, а неговата мајка Марија била идентификувана со Марија Лупетино, наводната сопруга на судијата. Неточно е и тврдењето поврзано со погрешната генеалогија на врската на филозофот со познатиот богослов Матија Влачиќ.Cesare Vasoli: Immagini umanistiche, Naples 1983, pp. 531–541, 547 f., 553.
Според Фране, неговото семејство првично било со седиште во Босна и, според нивниот грб, имало кралско потекло. Како резултат на османлиското освојување на неговата татковина, тие се преселиле и така во Црес дошол предок по име Стефанело. Ова се случило, ако комуникацијата е точна, во втората половина на 15 век.Cesare Vasoli: Immagini umanistiche, Naples 1983, pp. 528-530. Во неговата книга, „Воени напореди“ (Paralleli militari), тој рекол дека потекнува од семејството Патрици од Сиена.
Следејќи го хуманистичкиот обичај, филозофот го латинизирал своето име и се нарекувал Патрикиј(ус) или Петриќ(ус). Бидејќи живеел во Италија и таму ги објавувал своите дела, името Франческо Петриќ било етаблирано на меѓународно ниво, но во Хрватска се претпочитани варијантите со хрватскиот облик. Додатокот „да Керсо“ (од Крес) служи за да биде разликуван од сиенскиот хуманист Франческо Патрикиј (Францискус Патрикиј Сененсис), кој живеел во 15 век.For the name see Zvonko Pandžić (ed.) : Franciscus Patricius: Discussiones Peripateticae, Cologne 1999, S. XI; Emil Jacobs: Francesco Patricio and his collection of Greek manuscripts in the library of the Escorial. In: Zentralblatt für Bibliothekswesen 25, 1908, p. 20 f. Note 2.
Живот
Младост и образование Фране Петриќ е роден на 25 април 1529 година во Црес. Детството првично го поминал во родниот град. Неговиот стрико Иван Јурај Петриш, кој командувал со венецијански воен брод, го однел единственото деветгодишно момче на воена кампања против Османлиите во февруари 1538 година. Така, се покажало дека Фране учествувал во Битката кај Превеза, во која била погодена христијанската флота. За малку ќе паднеше во османлиско заробеништво. Тој поминал неколку години на море. Во септември 1543 година отишол во Венеција за да се стекне со професионална обука. Првично отишол во трговско училиште по волја на Иван Јурај, но неговата склоност била кон хуманизмот. Бидејќи неговиот татко покажал разбирање за ова, младиот добил часови по латински јазик.Cesare Vasoli: "La lettera autobiografica di Francesco Patricius." In: "Quaderni di Retorica e Poetica" 1986/1, p. 61; Cesare Vasoli: Immagini umanistiche, Naples 1983, pp. 555 f. Подоцна таткото го испратил да студира во Инголштад, каде што се наоѓало седиштето на баварскиот универзитет. Таму се стекнал со познавање на грчкиот јазик. Меѓутоа, во 1546 година, тој морал да ја напушти Баварија поради превирањата на Шмалкалдската војна.See Cesare Vasoli: Immagini umanistiche, Naples 1983, pp. 529, 539, 552 f.
Во мај 1547 година, Петриќ отишол во Падова, чиј универзитет бил еден од најпочитуваните универзитети во Европа. Првично, на барање на неговиот татко Стјепан, кој размислувал практично, студирал медицина кај Џамбатиста Монтано, Басијано Ландо и Алберто Габриеле, но само многу неволно. Кога Стјепан починал во 1551 година, тој можел да ја напушти медицинската обука. Фране ги продал медицинските книги. Тој продолжил да се интересира за хуманистичко образование. За време на студиите, тој присуствувал на филозофски предавања од професорите Бернардино Томитано, Маркантонио де Пасери (Маркантонјо Џенова), Лазаро Буонамичи и Франческо Робортело. Меѓу неговите пријатели и колеги студенти бил и Николо Сфондрати, кој подоцна станал папа како Григориј XIV. Часовите по филозофија биле разочарување за Петриќ, бидејќи Падова била упориште на Аристотелството, чии претставници ја продолжиле традицијата на средновековната схоластика. Ова била насока што Петриќ цврсто ја отфрлил и жестоко се борел подоцна. Под влијание на францискански изучувач, тој се свртел кон платонизмот. Францисканството го препорачало неоплатонското учење од страна на хуманистот Марсилјо Фичино (1433–1499). Читањето на делата на Фичино, особено на неговото главно филозофско-теолошко дело, „Платонска теологија“ (Theologia Platonica), било пионерско за Петриќ.For the influence of Ficinos see Maria Muccillo: Marsilio Ficino e Francesco Patricius da Cherso. In: Gian Carlo Garfagnini (ed.): Marsilio Ficino e il ritorno di Platone. Studi e documenti, Vol. 2, Florenz 1986, pp. 615-678. Подоцна ја изразил својата оддалеченост од падовата схоластичко-аристотелска наставна практика пишувајќи во саможивотопис писмо во 1587 година како самоук претставен. Во студентските денови веќе пишувал и објавувал филозофски и филолошки списи; тој имал збирка од неговите младински дела отпечатена во Венеција во 1553 година.Cesare Vasoli: "La lettera autobiografica di Francesco Patricius." In: "Quaderni di Retorica e Poetica" 1986/1, p. 62 f.; Francesco Bottin: Francesco Patricius e l'aristotelismo padovano. In: Quaderni per la storia dell'Università di Padova 32, 1999, p. 163 f.; Margherita Palumbo: Patricius, Francesco. In: Dizionario Biografico degli Italiani, Vol. 81, Rome 2014, p. 732.
Први обиди да се обезбеди опстанок (1554–1560) Во 1554 година, Петриќ морал да се врати во Црес поради долг спор околу наследството на неговиот стрико Иван Јурај. Ова епизода во Црес, која е карактеризирана со болест, изолација и семеен судир. Во тоа време тој очигледно припаѓал на духовната класа - барем до 1560 година.Cesare Vasoli: Immagini umanistiche, Naples 1983, pp. 549–554. Неуспешно се обидел да го реши спорот. По овој неуспех, тој заминал во Рим во 1556 година, но неговите напори за благодет и таму пропаднале. Потоа се преселил во Венеција. Младиот изучувач неуспешно барал вработување во гламурозниот двор на владеачката куќа Есте во Ферара. На крајот на краиштата, тој стекна основа во венецијанските хуманистички кругови: се приклучил на Академија на славните (Accademia della Fama), изучувачка заедница во која нашол истомисленици.Cesare Vasoli: Francesco Patricius da Cherso, Rome 1989, pp. 26-28.
Активности во Кипар (1560-1568) Во 1560 година, Петриќ стапил во служба на венецијанскиот патрикиј Џорџо Контарини. Додека првично го подучувал својот работодавец за Аристотеловата етика, Петриќ набрзо ја добил довербата на Контарини и добил важна задача: бил испратен на островот Кипар, за да врши увид и потоа да поднесува извештај за семејниот имот, со кој управувал братот на Контарини. Кога ја опишал ситуацијата при неговото враќање во летото 1562 година, Контарини го испратил повторно на истиот остров и му дал овластување да преземе мерки за подобрување. Како нов администратор, Петриќ обезбедил со мелиорација значително зголемување на вредноста на земјиштето, кое сега можело да биде користено за одгледување памук. Сепак, потребните мерки биле скапи, а слабата жетва исто така го намалил приходот, така што странката не можела да биде задоволена. Кипарските роднини на Контарини, кои Петриќ ги дискредитирал со својот извештај, ја искористиле оваа прилика да се одмаздат и да го обвинат администраторот до главата на семејството. Кога оправдувањето на Петриќ не било прифатено, тој побарал да биде ослободен во 1567 година.Maria Muccillo: La biblioteca greca di Francesco Patricius. In: Eugenio Canone (ed.): Bibliothecae selectae. Da Cusano a Leopardi, Florence 1993, p. 74 f.; Emil Jacobs: Francesco Patricio and his collection of Greek manuscripts in the library of the Escorial. In: Zentralblatt für Bibliothekswesen 25, 1908, p. 22 f.; Friedrich Walkhoff: Francesco Patriciuss Leben und Werk, Bonn 1920, pp. 16 f.
Петриќ првично останал на островот Кипар. Сега стапил во служба на никозискиот католички архиепископ, Венецијанецот Филипо Мочениго, кој му ја доверил управата на селата кои припаѓаат на Архиепископијата. Но, во 1568 година, со островот под османлиска закана, тој го напуштил островот со архиепископот и отишол во Венеција. Во ретроспектива, тој ги виде годините на Кипар како изгубено време. На крајот на краиштата, престојот во грчкогласниот свет го искористил за важна хуманистичка грижа: со значителен успех барал грчки ракописи, кои потоа ги купувал или ги запишувал, или можеби дури и самиот ги препишал.Emil Jacobs: Francesco Patricio and his collection of Greek Manuscripts in the library of the Escorial. In: Zentralblatt für Bibliothekswesen, 25, 1908, p. 23 f.
Различни напори за материјален опстанок (1568–1577)