Ија или Јупитер I — внатрешната и третата најголемата од четирите Галилееви месечини на планетата Јупитер. Малку поголема од Месечината, Ија е четврта по големина месечина во Сончевиот Систем, има најголема густина од која било месечина и има најмала количина на вода (по атомски сооднос) од кој било познат астрономски објект во Сончевиот Систем. Ија била откриена во 1610 година од Галилео Галилеј и своето име ја добила по митолошкиот лик Ија, свештеничка на Хера која станала една од љубовниците на Зевс.
Со повеќе од 400 активни вулкани, Ија е геолошки најактивниот објект во Сончевиот Систем. Оваа екстремна геолошка активност е резултат на плимното загревање од триењето што се создава во внатрешноста на Ија додека се влече помеѓу Јупитер и другите галилееви месечини - Европа, Ганимед и Калиста. Неколку вулкани произведуваат облаци од сулфур и сулфур диоксид кои се искачуваат до 500 км над површината. Површината на Ија е исто така испреплетена со повеќе од 100 планини кои се подигнати со голема компресија во основата на силикатната кора на Ија. Некои од овие врвови се повисоки од Монт Еверест, највисоката точка на површината на Земјата. За разлика од повеќето месечини во надворешниот Сончев Систем, кои главно се состојат од воден мраз, Ија е првенствено составена од силикатни карпи кои опкружуваат стопено јадро од железо или железен сулфид. Поголемиот дел од површината на Ија е составен од обемни рамнини со ладен слој од сулфур и сулфур диоксид.
Вулканизмот на Ија е одговорен за многу од неговите уникатни одлики. Неговите вулкански облаци и лавински текови предизвикуваат големи површински промени и ја бојат површината во различни суптилни нијанси на жолта, црвена, бела, црна и зелена, најмногу поради алотропите и соединенијата на сулфур. Бројни обемни текови на лава, неколку повеќе од 500 километри во должина, ја означуваат површината. Материјалите произведени од овој вулканизам ја сочинуваат тенката, нерамна атмосфера на Ија и обемната магнетосфера на Јупитер. Вулканското исфрлање на Ија, исто така, произведува голем плазма тор околу Јупитер.
Ија одиграла значајна улога во развојот на астрономијата во 17 и 18 век; месечината била откриена во јануари 1610 година од Галилео Галилеј, заедно со другите Галилееви месечини, и ова откритие го продолжило усвојувањето на Коперниковиот модел на Сончевиот Систем, развојот на Кеплеровите закони за движење и првото мерење на брзината на светлината. Гледано од Земјата, Ија останала само светлосна точка до крајот на 19 и почетокот на 20 век, кога станало можно да се разрешат нејзините големи површински одлики, како што се темноцрвените поларни и светлите екваторски региони. Во 1979 година, двете вселенски летала на Војаџер откриле дека Ија е геолошки активен свет, со бројни вулкански одлики, големи планини и млада површина без очигледни кратери од удар. Вселенското летало Галилео извело неколку блиски прелетувања во 1990-тите и раните 2000-ти, добивајќи податоци за внатрешната структура и составот на површината на Ија. Овие вселенски летала, исто така, ја откриле врската помеѓу Ија и магнетосферата на Јупитер и постоењето на појас на високоенергетско зрачење со центар на орбитата на Ија. Ија добива околу 3.600 rem (36 Sv) јонизирано зрачење дневно.
Дополнителни набљудувања биле направени од Касини-Хајгенс во 2000 година, Нови Хоризонти во 2007 година и Јунона од 2017 година, како и од телескопите базирани на Земјата и вселенскиот телескоп Хабл.
Номенклатура лево|мини| Споредба на големината помеѓу Ија (долу лево), Месечината (горе лево) и Земјата Иако Симон Мариј не е заслужен за единственото откритие на галилеевите сателити, неговите имиња за месечините биле усвоени. Во неговата публикација од 1614 година Mundus Iovialis anno M.DC. IX Detectus Ope Perspicilli Belgici, тој предложил неколку алтернативни имиња за највнатрешните големи месечини на Јупитер, вклучително и „Меркур на Јупитер“ и „Прва од јупитеровите планети“. Врз основа на предлог од Јоханес Кеплер во октомври 1613 година, тој исто така смислил шема за именување според која секоја месечина била именувана за љубител на грчкиот митолошки Зевс или неговиот римски еквивалент, Јупитер. Тој ја нарекол највнатрешната голема месечина на Јупитер по грчката митолошка фигура Ија:''... Inprimis autem celebrantur tres fœminæ Virgines, quarum furtivo amore Iupiter captus & positus est, videlicet Io Inachi Amnis filia... Primus à me vocatur Io... [Io,] Europa, Ganimedes puer, atque Calisto, lascivo nimium perplacuere Jovi.''... Најпрвин, ќе им се оддаде почит на три млади жени кои Јупитер ги заробил за тајна љубов, имено, Ија, ќерката на реката Инах... Првата [месечина] јас ја нарекувам Ија... Ија, Европа, момчето Ганимед, а Калисто многу му угодила на Јупитер.Имињата на Мариј биле широко прифатени дури со векови подоцна (средината на 20 век). Во поголемиот дел од претходната астрономска литература, Ија генерално се нарекувала со римско нумеричко означување (систем воведен од Галилео) како „ Јупитер I “, или како „првиот сателит на Јупитер“.
Одликите на Ија се именувани по ликовите и местата од митот за Ија, како и божествата на огнот, вулканите, Сонцето и громот од различни митови и ликови и места од Дантовиот „Пекол“: имиња соодветни на вулканската природа на површината. Откако површината првпат била видена одблизу од Војаџер 1, Меѓународниот астрономски сојуз одобрил 225 имиња за вулканите, планините, висорамнините и големите албедо одлики на Ија. Одобрени функција категории кои се користат за Ија за различни видови на вулкански одлики вклучуваат патера ( „чинија“; вулканска депресија), флуктус („проток“ или лава-проток), Валис („долина“, лавински канал), и активен вулкански центар (локација каде што активноста на столбовите била првиот знак за вулканска активност на одреден вулкан). Именуваните планини, висорамнини, слоевитоста на теренот, и штитестите вулкани ги вклучуваат термините Монс, Менса („маса“), планум, и толус („ротонда“), соодветно. Именуваните, светли албедо региони го користат терминот реџио. Примери за именувани одлики се Прометеј, Пан Менса, Тваштар Патера.
Историја на набљудување лево|мини| Галилео Галилеј, откривачот на Ија Првото пријавено набљудување на Ија било направено од Галилео Галилеј на 7 јануари 1610 година со помош на телескоп со рефракција од 20x на Универзитетот во Падова. Меѓутоа, во таа опсервација, Галилео не можел да ги одвои Ија и Европа поради малата моќност на неговиот телескоп, па тие две биле снимени како една светлосна точка. Ија и Европа за првпат биле видени како посебни тела за време на набљудувањата на Галилео на јупитеровиот систем следниот ден, 8 јануари 1610 година (користен како датум за откривање на Ија од страна на МАС ). Откритието на Ија и на другите галилееви сателити на Јупитер било објавено во „Sidereus Nuncius“ во март 1610 година. Во неговиот Mundus Jovialis, објавен во 1614 година, Симон Мариј тврди дека ја открил Ија и другите месечини на Јупитер во 1609 година, една недела пред откривањето на Галилео. Галилео се сомневал во ова тврдење и ја отфрлил работата на Мариј како плагијат. Без разлика на тоа, првото забележано набљудување на Марииј дошло од 29 декември 1609 година според јулијанскиот календар, што е еднакво на 8 јануари 1610 година според грегоријанскиот календар, што го користел Галилео. Со оглед на тоа што Галилео ја објавил својата работа пред Мариј, Галилео е заслужен за откритието.
Во следните два и пол века, Ија останала нерешена светлосна точка со 5-та светлинска точка во телескопите на астрономите. Во текот на 17 век, Ија и другите галилееви месечини служеле за различни цели, вклучително и раните методи за одредување на должината, потврдувајќи го третиот Кеплеровиот закон за планетарно движење и одредувајќи го времето потребно за светлината да патува помеѓу Јупитер и Земјата. Врз основа на ефемеридие произведени од астрономот Џовани Касини и други, Пјер-Симон Лаплас создал математичка теорија за да ги објасни резонантните орбити на Ија, Европа и Ганимед. Подоцна било откриено дека оваа резонанца има големо влијание врз геологиите на трите месечини.
Подобрената технологија на телескопот во доцниот 19 и 20 век им овозможило на астрономите да ги решат (т.е. да гледаат како посебни објекти) големите површински одлики на Ија. Во 1890-тите, Едвард Е. Барнард станал првиот што забележал варијации во осветленоста на Ија помеѓу нејзинитњ екваторски и поларни региони, правилно утврдувајќи дека тоа се должи на разликите во бојата и албедото помеѓу двата региони, а не поради тоа што Ија е во облик на јајце. како што било предложено во тоа време од колегата астроном Вилијам Пикеринг, или два посебни објекти, како што првично предложил Барнард. Подоцнежните телескопски набљудувања ги потврдиле посебните црвено-кафеави поларни региони на Ија и жолтобелата екваторска лента.
Телескопските набљудувања во средината на 20 век почнале да укажуваат на необичната природа на Ија. Спектроскопските набљудувања сугерирале дека на површината на Ија нема воден мраз (супстанција која е откриена дека ја има во изобилство на останатите Галилееви месечини). Истите набљудувања сугерирале површина на која доминираат испарувања составени од натриумови соли и сулфур. Радиотелескопските набљудувања го откриле влијанието на Ија на магнетосферата на Јупитер, како што е прикажано со декаметриски бранови должини поврзани со орбиталниот период на Ија.
Пионер Првото вселенско летало што поминало покрај Ија биле сондите Пионер 10 и 11 на 3 декември 1973 година и 2 декември 1974 година, соодветно. Радио следењето обезбедило подобрена проценка на масата на Ија, која, заедно со најдобрите достапни информации за нејзината големина, сугерирало дека има најголема густина од Галилеевите месечини и дека е составена првенствено од силикатни карпи наместо од воден мраз. Сондите на Пионер исто така откриле присуство на тенка атмосфера и интензивни радијациони појаси во близина на орбитата на Ија. Камерата на Пионер 11 ја направила единствената добра слика на месечината добиена од едното вселенско летало, покажувајќи го нејзиниот северен поларен регион. Поголем број на слики се планирало во текот на работата на Пионер 10 но тие останале изгубени поради високото зрачење на животната средина.
Војаџер мини| Мозаик на Војаџер 1 кој го покрива јужнополарниот регион на Ија. Тој вклучува два од десетте највисоки врвови на Ија, Евбеја и Хемус. Кога Војаџер 1 и Војаџер 2 поминале од Ија во 1979 година, нивниот понапреден систем за сликање овозможил многу подетални слики. Војаџер 1 прелетал покрај Ија на 5 март 1979 година од растојание од 20,600 километри. Сликите вратени за време на приближувањето откриле чуден, повеќебоен пејзаж без ударни кратери. Сликите со највисока резолуција покажале релативно млада површина испрекината со јами со чудна форма, планини повисоки од Монт Еверест и одлики што личат на вулкански текови на лава.
Набргу по средбата, инженерот за навигација на Војаџер, Линда А. Морабито, забележала облак што излегува од површината на една од сликите. Анализата на другите снимки на Војаџер 1 покажале девет такви облаци расфрлани низ површината, што докажува дека Ија била вулкански активна. Овој заклучок бил предвиден во труд објавен непосредно пред средбата на Стен Пил, Патрик Касен и Р.Т. Рејнолдс. Авторите пресметале дека внатрешноста на Ија мора да доживее значително плимско загревање предизвикано од неговата орбитална резонанца со Европа и Ганимед. Податоците од овој прелет покажале дека на површината на Ија доминираат мразови од сулфур и сулфур диоксид. Овие соединенија, исто така, доминираат во неговата тенка атмосфера и торот од плазма центриран на орбитата на Ија (исто така откриен од Војаџер).