Лисабонска декларација — неофицијален назив за делот од Декларацијата на Европскиот совет за поранешна Југославија, усвоена на состанокот на Европскиот совет во Лисабон на 27 јуни 1992 година. Декларацијата се однесувала на процесот на меѓународно признавање на републиките што произлегле од распадот на СФР Југославија, а особено внимание предизвикала нејзината одредба во врска со признавањето на Република Македонија. Европскиот совет изразил подготвеност Европската заедница да ја признае републиката во нејзините постојни граници, но под име што не го содржи терминот „Македонија“.

Позадина

По прогласувањето независност на Словенија и Хрватска во јуни 1991 година и продлабочувањето на распадот на СФР Југославија, Европската заедница започнала да утврдува услови за меѓународно признавање на новите држави. На 16 декември 1991 година биле усвоени Декларацијата за Југославија и Насоките за признавање на нови држави во Источна Европа и Советскиот Сојуз. Меѓу условите биле почитувањето на принципите на меѓународното право, неповредливоста на границите и откажувањето од територијални претензии кон соседните држави.

Република Македонија на 25 септември 1991 година поднела барање за признавање до Европската заедница. Во рамките на Конференцијата за мир во Југославија била формирана Арбитражна комисија, позната како Бадентерова комисија, која требало да оцени дали републиките што барале признавање ги исполнуваат утврдените услови.

Во своето Мислење бр. 6, донесено во јануари 1992 година, Комисијата утврдила дека Република Македонија ги исполнува условите за признавање утврдени во документите на Европската заедница. Таа констатирала дека републиката се откажала од територијални претензии и дека употребата на името „Македонија“ не може да подразбира територијална претензија кон друга држава.

Гимараешка декларација

На неформалниот состанок на министрите за надворешни работи на Европската заедница во Гимараеш, Португалија, на 1 и 2 мај 1992 година, било изјавено дека Европската заедница и нејзините земји-членки се подготвени да ја признаат Република Македонија како суверена и независна држава, во нејзините постојни граници, но под име што би било прифатливо за сите засегнати страни.

Оваа формулација претставувала продолжение на дипломатските напори за постигнување решение во спорот меѓу Република Македонија и Грција во врска со името на државата. Декларацијата од Гимараеш била доставена и до Советот за безбедност на Обединетите нации како документ S/23880.

Декларацијата од Лисабон

На 26 и 27 јуни 1992 година во Лисабон се одржал состанок на Европскиот совет. Во рамките на заклучоците од состанокот била усвоена Декларацијата на Европскиот совет за поранешна Југославија.

Во делот што се однесувал на Република Македонија, Европскиот совет ја потврдил позицијата усвоена во Гимараеш и изразил подготвеност Европската заедница да ја признае републиката во нејзините постојни граници, согласно со Декларацијата од 16 декември 1991 година. Притоа, признавањето било поврзано со условот државата да биде признаена под име што не го содржи терминот „Македонија“.

Во декларацијата истовремено било нагласено дека границите на републиката се неповредливи и се гарантирани согласно со принципите на Повелбата на Обединетите нации и Париската повелба.

Лисабонската декларација, според тоа, го поврзувала прашањето за признавањето на Република Македонија со прашањето за нејзиното име. За разлика од општите услови содржани во декларациите од декември 1991 година, формулацијата од Лисабон изречно се однесувала на име што не го содржи терминот „Македонија“.

Реакции во Република Македонија

Лисабонската декларација предизвикала негативни реакции во Република Македонија. Особено бил оспорен условот за признавање под име што не го содржи терминот „Македонија“, додека потврдата на неповредливоста на границите била оценета одделно. На 28 јуни 1992 година претседателот Киро Глигоров дал изјава во врска со декларацијата, во која го отфрлил условувањето на признавањето со исклучување на името „Македонија“.

На 3 јули 1992 година Собранието на Република Македонија усвоило Декларација во врска со Лисабонската декларација. Собранието го оценило како неприфатлив и го отфрлило делот што се однесувал на признавање на Република Македонија „под име што не го содржи терминот Македонија“. Во декларацијата било истакнато дека прифаќањето на таквата формулација би создало преседан со сериозни меѓународни последици.

Собранието истовремено го потврдило ставот за меѓународно признавање на Република Македонија под нејзиното име и во нејзините постојни граници, повикувајќи се и на заклучоците на Бадентеровата комисија.

Прашањето за односот кон Лисабонската декларација придонело и кон политичките несогласувања во земјата. Во јули 1992 година дошло до пад на експертската влада на Никола Кљусев. Лисабонската декларација била еден од факторите во политичката криза во тој период, иако промената на владата била поврзана и со пошироки внатрешнополитички несогласувања.

Понатамошни преговори

По усвојувањето на Лисабонската декларација продолжиле дипломатските напори на Европската заедница за постигнување договор меѓу Република Македонија и Грција. Претседателството на Европската заедница испратило специјален претставник во Скопје и Атина со задача да ги испита можностите за постигнување договор што би овозможил признавање на Република Македонија во согласност со Лисабонската декларација.

Во текот на втората половина на 1992 година биле разгледувани различни предлози за решавање на спорот. Во декември 1992 година биле направени дополнителни напори за постигнување компромис, но не бил постигнат договор меѓу двете страни.

Неуспехот на европските напори бил проследен со продолжување на посредувањето во рамките на Обединетите нации. На 7 април 1993 година Советот за безбедност ја усвоил Резолуцијата 817, со која било препорачано Република Македонија да биде примена во Обединетите нации под привремената референца „the former Yugoslav Republic of Macedonia“, додека траело решавањето на разликата меѓу страните во врска со името.

Значение

Лисабонската декларација претставувала една од значајните етапи во процесот на меѓународно признавање на Република Македонија по распадот на СФР Југославија. Нејзиното непосредно значење произлегувало од тоа што Европскиот совет ја поврзал подготвеноста на Европската заедница за признавање на државата со употребата на име што не го содржи терминот „Македонија“.

Декларацијата истовремено ја потврдила неповредливоста на постојните граници на републиката. Неуспехот да се постигне договор врз основа на лисабонската формулација придонел прашањето за името да продолжи да се разгледува во рамките на Обединетите нации и во понатамошните преговори меѓу Република Македонија и Грција.

Наводи

Литература

Категорија:Декларации на Европската Унија Категорија:Распаѓање на СФРЈ