Карабашкото Ханство (исто така познато и само како Карабах; персиски: خانات قرهباغ; , руски:Карабахское ханство) — ханство под иранско, а подоцна и руско сузеренство, кое го контролирало историскиот регион Карабах, кој денес е поделен помеѓу денешна Ерменија и Азербејџан. Во однос на структурата, Карабашкото Ханство претставувало минијатурна верзија на Иранското Царство. Административниот и литературниот јазик во Карабах до крајот на 19 век бил персиски, при што арапскиот се користел единствено за религиозни проучувања, и покрај фактот што поголемиот број на муслимани во регионот зборувале на турски дијалект.
Со него управувале членови на кланот Џаваншири, турско племе кое живеело во низините на регионот. Во 1747 година, началникот на Џаванширите Пана Али-хан ги искористил превирањата кои избувнале по смртта на иранскиот шах (цар) Надер-шах ( ) преку освојување на поголемиот дел од Карабах. Следната година тој ја објавил својата верност кон синот на Надер-шах и наследник Адел-шах (), кој официјално го назначил за хан на Карабах. Мандатот на Пана Али-хан бил обележан со градежни активности (како што се замоците Бајат, Шах-Булаги и Панахабад) и потчинување на четири меликства (кнежества) преку помош на неговиот нов сојузник, Шахназар II, меликот (кнезот) на Варанда.
Во 1762 година, Панах Али-хан го признал авторитетот на владетелот на Зандиската династија, Карим Занд-хан (), кој ја воспоставил својата власт во поголемиот дел од Иран. Потоа Карим зел Панах Али како заложник во Шираз и го назначил неговиот син Ибрахим Калил-хан за нов хан. По смртта на Карим во 1779 година, Ибрахим Калил-хан се стремел да ја задржи својата автономија со тоа што се здружил со грузискиот крал Ираклиј II и воспоставил контакт со Руското Царство, дури и бил накратко потчинет. Поради неговиот начин на владеење, тој во 1797 година бил протеран од Карабах од страна на Ага Мохамад-хан Каџар, новиот владетел на Иран. По убиството на Ага Мохамад во Шуша истата година, Ибрахим Калил ја вратил својата власт во Карабах. Тој воспоставил пријателски односи со наследникот на Ага Мохамад-хан, Фат-Али-шах Каџар ( ), кој се оженил со неговата ќерка и го потврдил како хан на Карабах. Во мај 1805 година, тој им се предал на Русите, потпишувајќи го Договорот од Ќурекчај, кој им дал целосна власт над надворешните работи на Карабах во замена за годишен данок.
Наскоро наоѓајќи се во тешка положба, Ибрахим Калил повторно им се придружил на Иранците. Меѓутоа, набргу потоа бил убиен од група руски војници на чело со на неговиот внук Џафар Ќоли-ага и лидерот на рускиот гарнизон. Русите последователно го признале синот на Ибрахим Калил, Мехди Ќоли-хан како хан, иако вистинската власт ја држеле Русите. Со потпишувањето на Договорот од Ѓулистан во 1813 година, Иран официјално и го отстапил најголемиот дел од своите кавкаски имоти (вклучувајќи го и Карабах) на Русија. Во 1822 година, Мехди Ќоли-хан побегнал во Иран како резултат на обидите на рускиот генерал Алексеј Петрович Јермолов да ги укине ханствата, што се случило подоцна.
Позадина мини|300x300пкс| Административните поделби на Сафавидски Иран во Јужен Кавказ Карабах е историски регион кој се наоѓа во Ерменските Висорамнини во Јужен Кавказ. Областа првично се сметала за јужен дел на Аран и претежно била населена со Ерменци. Меѓутоа, поради турските и монголските инвазии, Ерменците таму станале малцинство во 11 век, а до 14 век, турко-персиското име Карабах („Црна градина“) почнало полека да го заменува името на областа. Голем дел од преживеаните ерменски благородници и нивните следбеници се преселиле во висорамнините на Карабах, каде што продолжиле да имаат свој авторитет. Населението на Ерменците во низините дополнително се намалило со освојувањата на Тимур и инвазиите на туркменските племиња во 14 и 15 век. До почетокот на 16 век, Ерменија станала фокусна точка на постојаните војни меѓу Отоманското Царство ( –1922) и Сафавидски Иран (1501–1736), што дополнително го намалило ерменското население.
Сафавидите ги поделиле своите ерменски територии на две провинции управувани од бегларбези (генерален гувернер), Карабах и Ериван. Делот на Ерменија под иранско управување бил познат како Иранска Ерменија или Источна Ерменија, додека отоманскиот дел бил познат како Отоманска Ерменија или Западна Ерменија. Во низините на Карабах доминирале номадските турски племиња, кои се преселиле на ридовите во потрага по соодветни пасишта во текот на летото. Во висорамнините на Карабах доминирале ерменски мелики (кнезови), кои воспоставиле пет меликдоми ( Дизак, Гулистан, Џаберд, Хачен и Варанда) кои владееле во Карабах. Овие кнежевства управувани од Ерменија, кои го поддржувале поимот за ерменска државност, биле користени од Сафавидите за борба против Отоманското Царство.
Од 1554 година, гувернерството и на Карабах и на неговиот главен град Ганџа го имало семејството Зијадоглу од турското племе Каџари. По падот на режимот на Сафавидите во 1722 година, гувернерството било поделено на две различни области, секое контролирано од локален клан. Во овој период се истакнал Панах Али-хан. Тој бил водач на турското племе Џаваншир, кое доминирало во низините на Карабах, како и на племенската федерација Отузики и Кебирлу. Историчарот од времето на Сафавидите, Искандар-бег Мунши (починал ) објавил дека Џаванширите не припаѓале на седумте главни племиња Кизилбаши, туку наместо тоа, група од понизок ранг, наречена „голам амири“. Според Ровзат-ел-Сафа Насери, подоцнежните водачи на Џаваншир му припаѓале на племето Саријалу бидејќи тие го презеле раководството на Џаванширите. Џаванширите со децении ги преселувале своите овци во Карабах, каде што на мелиците им давале годишен данок во замена за пристап до летните пасишта. Така, Карабах имал огромно значење за племето.
Во 1723 година, Османлиите го нападнале Иран, освојувајќи го поголемиот дел од неговиот североисточен дел до 1724 година. Карабах и Зангезур биле единствените делови на Иранска Ерменија кои успеале да им се одвратат на Османлиите, на чело со Давит Бек, кој ги предводел ерменските мелици. Иако Давит Бек починал помеѓу 1726 и 1728 година, неговите наследници успеале да ја задржат својата контрола над поголемиот дел од висорамнините до обновувањето на контролата на Иран, тогаш предводен од Надер-хан Афшар, кој ги одбил Османлиите во 1735 година. Следната година, тој се крунисал како Надер-шах, означувајќи го основањето на династијата Афшариди.
Надер ги наградил мелиците со признавање на Карабах и Зангезур како полуавтономни региони. Тој го организирал иранскиот дел од Ерменија во четири ханати; Ериван, Нахчиван, Ганџа и Карабах. Ханството претставувало вид на административна единица управувана од наследен или назначен владетел кој подлежи на иранска власт. Титулата на владетелот била или бегларбег или хан, што било идентично со османлискиот чин паша. Надер-шах, исто така, принудил неколку турски племиња (вклучувајќи ги и Џаванширите) на копното на Иран за да ја гарантира нивната верност. Синот на Пана Али-хан , Ибрахим Калил-хан и остатокот од племето Џаваншир биле принудени да се преселат во Хорасан. Панах Али-хан бил исклучок, бидејќи бил држен како заложник. Меѓутоа, по погубувањето на неговиот брат Бехбуд Али во , Панах Али избегал кај Лезгините, каде што се сокрил од Надер-шах.
Историја
Панах Али-хан мини| Урнатините на тврдината Панахабад во Шуша, која служела како центар на моќта на Карабашкото Ханство по 1752 г. По убиството на Надер-шах во 1747 година, Иран паднал во немири, особено во Јужен Кавказ. Таму Грузијците и локалните ханови започнале меѓусебна војна. Некои турски племиња ја искористиле неговата смрт враќајќи ја својата моќ во Иранска Ерменија. Каџарите ја вратиле својата моќ во Ганџа, Ериван и Нахчиван, додека Панах Али-хан ја презел контролата над цел Карабах, со исклучок на петте меликдоми. Ибрахим Калил-хан и остатокот од племето Џаваншири, исто така, се вратиле во Карабах. Во 1748 година, Панах Али-хан ја објавил својата верност кон синот и наследникот на Надер-шах, Адел-шах ( ), кој официјално го назначил за хан на Карабах.
Набргу потоа, Панах Али-хан го изградил замокот Бајат, во кој го сместил целото негово семејство, неговата свита, достоинственици и бројни племенски водачи. Панах Али-хан наскоро дошол во судир со Хаџи Чалаби-хан , канот на Шекинското Ханство. Повремено се обидувал да формира сојуз со Грузија во обид да ги ограничи целите на Хаџи Чалаби-хан, но неговите напори биле неефикасни. Во 1752 година, Панах Али-хан ги преселил сите од Бајат во новоизграденото упориште Шах-Булаги, кое го донело во непосредна близина на висорамнините управувани од петте ерменски меликдоми. Панах Али-хан склучил сојуз со Шахназар II, меликот од Варанда, додека тој ја наметнал својата власт на преостанатите мелици и ги натерал нивните поданици да му плаќаат даноци. И ерменските извори и џаванширскиот историчар Мирза Џамал Џаваншир се согласуваат дека преку напорите на Шахназар II (кој бил во судир со другите мелици) Панах Али-хан добил пристап до висорамнините и почнал да ги напаѓа мелиците.
Заедно, Панах Али-хан и Шахназар II ја изградиле тврдината Панахабад во Шуша, место во Варанда. Панах Али-хан ги преселил значајните личности, достоинствениците и племенските водачи таму. Моќта на Џаванширите станала сконцентрирана во тоа упориште, кое во иднина издржило многу опсади. Природата на односот патрон-клиент на џаванширските ханови со Шахназар II е нејасна, но се смета дека нивната контрола над тврдината била ограничена на нејзиниот јужен дел, кој бил нејзиниот муслимански сектор. Во 1757 година, каџарскиот поглавар Мохамед Хасан Кан Каџар направил неуспешен обид да ја освои Шуша. Панах Али-хан потоа го зазел градот Ардабил и го поставил својот клан Дарга-Ќоли-бег Џаваншир за негов гувернер, иако не е сигурно колку долго ја извршувал функцијата. Назар Али-хан Шахсеван подоцна е запишан како негов гувернер под владетелот на Зандите, Карим-хан Занд ( ). Во пролетта или летото 1761 година, началникот на Афшар Фат-Али Кан Афшар ја опсадил Шуша. Панах Али-хан го натерал да ја крене опсадата давајќи го како заложник Ибрахим Калил-хан.
До 1762 година, Карим-хан го воспоставил својот авторитет низ поголемиот дел од Иран, и на крајот бил признат од Грузија и различните ханови од Јужен Кавказ како нивен сузерен. Ова го вклучувало Панах Али-хан, кој заедно со некои други ханови бил одведен како заложник во градот Шираз, каде што починал.
Ибрахим Калил-хан Консолидација на власта Карим-хан потоа го назначил Ибрахим Калил-хан за нов хан на Карабах. Меѓутоа, по смртта на Карим на 1 март 1779 година, меѓу неговите роднини започнала меѓусебна борба за моќ. Ибрахим Калил-хан го искористил хаосот што следел со остварување на сопствените цели. Тој ја засилил својата позиција со склучување сојуз со Ираклиј II, кралот на Источна Грузија (Картли-Кахети). Ага Мохамад-хан Каџар, идниот шах на Иран, бил номинален заложник на Карим-хан во Шираз и бил целосно преокупиран со воспоставување на неговиот авторитет и елиминирање на ривалите во Иран. Додека се бореле да ја зачуваат својата автономија во време кога Иранците и Русите сакале да го вклучат источниот Кавказ под нивните царства, партнерството на Грузија и Карабах се покажало како многу корисно.
Капитализирајќи ги превирањата во Иран, како и неспособноста на Османлиите да се спротивстават на Русија, група руски политичари, предводени од воениот водач и државник Григориј Потемкин, ја убедиле руската царица Катерина II () да се согласи на билатерален договор (Договорот од Георгиевск) со Ираклиј во 1783 година. Ираклиј, кој бил загрижен од враќањето на верноста кон Иран, се согласил со условите на договорот, според кој требало да се откаже од својата лојалност кон Иран во замена за руска заштита. Овој договор ги затегнал односите меѓу Ираклиј и Ибрахим Калил-хан, кој исто така се обидел да стапи во контакт со Русите, но бил игнориран од Катерина II, бидејќи таа не сакала да се заплетка во судирот меѓу хановите.