Момирок или фелдспат (од , „полска лушпа“) — група на карпести алуминиумски тектосиликатни минерали кои исто така содржат и други катјони како што се натриум, калциум, калиум или бариум. Најчестите членови на групата момирок се плагиокласни (натриум-калциум) момироци и алкалните (калиум-натриум) момироци. Момироците сочинуваат околу 60% од Земјината кора и 41% од континенталната кора на Земјата по тежина.
Момироците кристализираат од магма како интрузивни и екструзивни магматски карпи и се присутни и во многу видови метаморфни карпи."Metamorphic Rocks." Metamorphic Rocks Information . Retrieved on July 18, 2007 Карпата формирана речиси целосно од калцичен плагиоклазен момирок е позната како анортозит.Blatt, Harvey and Tracy, Robert J. (1996) Petrology, Freeman, 2nd ed., pp. 206–210 Момироците се наоѓаат и во многу видови седиментни карпи."Weathering and Sedimentary Rocks." Geology. Retrieved on July 18, 2007.
Други имиња Минералот има разни народни имиња во различни краеви на поширока Македонија: ѓаволско огледало (Ветрен, Валовишко), лесиче сребро (Калапот, Зихненско), л’шавец или лескавец (Ловча, Неврокопско), моминок (Прилеп) и пљускавиче (Мехомија, Разлошко).
Состави мини|Составен фазен дијаграм на различните минерали што го сочинуваат цврстиот раствор на момирок Групата минерали на момирок се состои од тектосиликати, силикатни минерали во кои силициумските јони се поврзани со заеднички кислородни јони за да формираат тридимензионална мрежа. Составите на главните елементи кај вообичаените момироци може да се изразат преку три крајни елементи:
ортоклас KAlSiO албит NaAlSiO анортит CaAlSiO
Цврстите раствори помеѓу ортоклас и албит се нарекуваат алкален момирок. Цврстите раствори помеѓу албит и анортит се нарекуваат плагиоклас, или, поточно, плагиоклазен момирок. Единствено ограничен цврст раствор се јавува помеѓу K-момирок и анортит, а во другите два цврсти раствори, немешливоста се јавува на температури вообичаени во кората на Земјата. Албитот се смета и за плагиоклас и за алкален момирок.
Односот на алкален момирок кон плагиокласниот момирок, заедно со процентот на кварц, е основа за QAPF класификацијата на магматските карпи. Плагиокласот богат со калциум е првиот момирок што кристализира од ладена магма, а потоа плагиокласот станува сè побогат со натриум како што продолжува кристализацијата. Ова ја дефинира континуираната Боуенова реакциска серија. K-момирок е последниот момирок што кристализира од магмата.
Алкални момироци Алкалните момироци се групирани во два видови: оние кои содржат калиум во комбинација со натриум, алуминиум или силициум; и оние каде што калиумот е заменет со бариум. Првиот од нив вклучува:
ортоклаза (моноклински) санидин (моноклински) микроклина (триклински) анортоклаза (триклински)
Калиумовите и натриумовите момироци не се совршено мешавини во стопената состојба на ниски температури, затоа средните состави на алкалните момироци се јавуваат единствено во средини со повисока температура. Санидинот е стабилен на највисоките температури, а микроклинот на најниските. Пертитот е типична текстура кај алкалниот момирок, поради екслозија на контрастни состави на алкален момирок за време на ладењето на средниот состав. Пертитните текстури кај алкалните момироци на многу гранити може да се видат со голо око. Микропертитните текстури во кристалите се видливи со помош на светлосен микроскоп, додека криптопертитните текстури може да се видат единствено преку електронски микроскоп.
Амониумски момирок Будингтонитот е амониумски момирок со хемиска формула: NH4AlSi3O8. Тоа е минерал поврзан со хидротермална промена на примарните минерали на момирок.
Бариумски момироци Бариумските момироци се формираат како резултат на замена на бариум со калиум во минералната структура. Бариумските момироци понекогаш се класифицираат како посебна група на момироци, а понекогаш се класифицираат како подгрупа на алкални момироци.
Бариумските момироци се моноклински и вклучуваат следново:
целзијан хијалофан
Плагиокласни момироци Плагиокласните момироци се триклински. Следува серијата плагиокласи (со процент на анортит во загради):
албит (0 до 10) олигоклаза (10 до30) андесин (30 до 50) лабрадорит (50 до 70) битовнит (70 до 90) анортит (90 до 100)
Средните композиции се добиваат до два момироци со контрастен состав за време на ладењето, но расејувањето е многу побавно отколку кај алкалниот момирок, а добиените меѓурастенија на два момироци обично се премногу ситнозрнести за да бидат видливи со оптички микроскопи. Празнините на немешаливост во цврстите раствори на плагиоклази се посложени од оние кај алкалните момироци. Играта на бои видлива кај некои момироци со лабрадоритен состав се должи на многу ситнозрнести екссолуциски ламели познати како меѓурастенија на Богилд. Специфичната тежина во серијата плагиоклази се зголемува од албит (2,62) до анортит (2,72–2,75).
Структура Структурата на кристалот од момирок се основа на алумосиликатни тетраедри. Секој тетраедар се состои од алуминиумски или силициумски јон опкружен со четири кислородни јони. Секој кислороден јон, пак, е споделен со соседен тетраедар за да формира тридимензионална мрежа. Структурата може да се прикаже како долги синџири од алумосиликатни тетраедри, понекогаш опишани како синџири на радалица бидејќи нивната форма е извиткана. Секој синџир на коленесто вратило се поврзува со соседните синџири на коленесто вратило за да формира тридимензионална мрежа од споени прстени од четири члена. Структурата е доволно отворена за катјони, обично натриум, калиум или калциум, да се вклопат во неа и да обезбедат рамнотежа на полнежот.
Влијание врз временските услови Хемиското распаѓање на момироците се случува преку хидролиза и произведува глинести минерали, вклучувајќи илит, смектит и каолинит. Хидролизата на момироците започнува со растворање на момирокот во вода, што се случува најдобро во кисели или базни раствори, а помалку добро во неутрални. Брзината со која момироците се распаѓаат е контролирана од тоа колку брзо се раствораат. Растворениот момирок реагира со H+ или OH− јони и таложи глини. Реакцијата, исто така, произведува нови јони во раствор, при што разновидноста на јони е контролирана од типот на момирок што реагира.
Изобилството на момироци во Земјината кора значи дека глините се многу богато застапени производи на распаѓање. Околу 40% од минералите во седиментните карпи се глини, а глините се доминантни минерали во најчестите седиментни карпи, калливите карпи. Тие се исто така важна компонента на почвите. Момирокот што е заменет со глина изгледа кредаст во споредба со покристалните и стаклени зрна на момирок.
Момироците, особено плагиокласните момироци, не се многу стабилни на површината на Земјата поради нивната висока температура на образување. Овој недостаток на стабилност е причината зошто момироците лесно се распаѓаат во глини. Поради оваа склонетост лесно да се распаѓаат, момироците обично не се распространети во седиментните карпи. Седиментните карпи кои содржат големи количини на момирок укажуваат дека седиментот не претрпел многу хемиско распаѓање пред да биде закопан. Ова значи дека веројатно бил пренесен на кратко растојание во ладни и/или суви услови што не го поттикнувале распаѓањето и дека брзо бил закопан од друг седимент. Песочниците со големи количини на момирок се нарекуваат аркози.
Употреба Момирокот е вообичаена суровина што се употребува во производството на стакло, керамика, а до одреден степен и како полнач и проширувач во бои, пластика и гума. Во САД, околу 66% од момирокот се троши во производството на стакло, вклучувајќи стаклени садови и стаклени влакна. Керамиката (вклучувајќи електрични изолатори, санитарија, прибор за јадење и плочки) и други намени, како што се полнила, го сочинуваат остатокот.
Стакло: Момирокот обезбедува и K2O и Na2O за флуксирање, а Al2O3 и CaO како стабилизатори. Како важен извор на Al2O3 за производство на стакло, момирокот е ценет поради неговата ниска содржина на железо и огноотпорни минерали, ниската цена по единица Al2O3, без испарливи материи и без отпад.
Керамика: Момироците се употребуваат во керамичката индустрија како флукс за формирање стаклена фаза во телата за време на печењето, и на тој начин ја поттикнуваат витрификацијата. Тие се употребуваат и како извор на алкалии и алумина во глазурите. Составот на момирок што се употребува во различни керамички формулации варира во зависност од различни фактори, вклучувајќи ги својствата на поединечниот степен, другите суровини и барањата на готовите производи. Сепак, типичните додатоци вклучуваат: прибор за јадење, 15% до 30% момирок; високонапонски електрични порцелани, 25% до 35%; санитарија, 25%; ѕидни плочки, 0% до 10%; и стоматолошки порцелан до 80% момирок.
Науки за Земјата: Во науките за Земјата и археологијата, момироците се употебуваат за калиум-аргонско датирање, аргон-аргонско датирање и датирање со луминисценција.
Мална употреба: Некои средства за чистење во домаќинството (како што се Bar Keepers Friend и Bon Ami) употребуваат момирок за да дадат благо абразивно дејство.
Продукција Геолошкиот топографски институт на САД го проценил глобалното производство на момирок во 2020 година на 26 милиони тони, при што четирите најголеми земји производители се: Кина 2 милиони тони; Индија 5 милиони тони; Италија 4 милиони; Турција 7,6 милиони тони.
Комерцијални оценки Типични минералошки и хемиски анализи на три комерцијални класи што се користат во керамиката се: Име на производот Норфлоат К Форшамар ФФФ К6 Земја Норвешка Шведска Финска Продуцентска компанија Северен рт Сибелко СибелкоАлбите, % 23 40 41 Микроклин, % 71 23 37 Анортит, % 3 — 4 Кварц, % 3 33 8SiO2 , % 65,9 75,7 67,9 Al2O3 , % 18,6 14.1 18.3 Fe2O3 , % 0,07 0,15 0,11 TiO2 , % — 0,02 0,01 CaO, % 0,40 0,30 0,70 MgO, % — 0,10 0,01 K2O , % 11,8 3.8 6.4 Na2O , % 2.9 5.0 5,5 ЛОИ, % 0,2 0,5 0,2
Вонземски Во октомври 2012 година, роверот <i id="mwAko">„Кјуриосити“</i> пронашол висока содржина на момирок во карпа од Марс.
Галерија
Наводи
Надворешни врски
usgs.gov (Mineral Commodity Summaries 2025): Feldspar and Nepheline Syenite
Категорија:Индустриски минерали Категорија:Моноклински минерали Категорија:Триклински минерали