мини|Карта на Мала Башкирија во 1919 година мини|Карта на Голема Башкирија од 1922 година Башкирија или Башкурд () — историски и географски регион во Урал, традиционалната граница помеѓу Северна Азија и Источна Европа во современа Русија, населен со Башкири. Денес, територијата е административно поделена помеѓу Република Башкортостан, Оренбуршката и Чељабинската област, делови од Република Татарстан, југоисточниот дел на Удмуртија, јужниот дел на Пермскиот крај, југозападниот дел на Свердловската област, западниот дел на Курган, североисточниот дел на Самара, источниот дел на Саратовската област.The article: «Башкортостан» в Башкирской энциклопедии.История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М.М.Кульшарипов. М., Наука, 2009, Т.I., С.7., 400 с., (в пер.).
Етимологија Целата територија населена од Башкирите во минатото се нарекувала Башкирска земја (башкирски: Башҡорт иле).
Различни други имиња биле користени за регионот низ неговата историја, вклучувајќи ги: Башгурд, Башгирд, Башгирд, Баскардија, Башгирдија, Башкиртски степи, земја на Баштарците, Башкирд, Башџарди, Башкирија, Паскатир, Баширди. Област наречена Башгурд била спемената во делото „Огуз-Наме“ на Фазлалах Рашид ад-дин од 14 век.Фазлаллах Рашид-ад-дин. Огуз-наме. Баку, 1987. С. 68, 69.
Концептот на Историски Башкортостан е тесно поврзан со концептот на Голема Унгарија (Голема Унгарија, Магна Унгарија) - хипотетичката татковина на Унгарците, спомената од францисканскиот монах од 13 век, Џовани да Плано Карпини, во својот патепис. Унгарските Доминиканци, од кои најпознат бил Јулијан, биле вклучени во потрагата по нејзината локација во 1230-тите години.
Географска локација Територијата се наоѓа во Јужен Урал и неговата околина. Официјално регистрираните граници за оваа територија се непознати. Различни извори даваат различни описи на нејзините приближни граници, кои варирале во зависност од историските периоди што се разгледуваат.
Најраните информации за оваа територија доаѓаат од Махмуд Кашгари (Кашгар), автор на „Диван лугат ат-турк“ (1072-1074), која вклучува шематска карта што ја прикажува областа и името на Башкиртската степа. Шематската карта не дала прецизен географски опис, но близината на Каспиското Езеро и долината Етил (Волга) на запад, Уралските Планини на запад и север и долината Иртиш на исток ни овозможува да заклучиме каде се наоѓа локацијата на Башкиртската степа. Уште порано, во 10 век, Ибн Фадлан ја споменал земјата Ал-Башгирд и ги навел реките што ги преминувале за време на нивното патување.Умняков И. И. Самая старая турецкая карта мира. Труды Самаркандского государственного педагогического института. 1940. Т.1, вып.1. с. 103—131.Путешествие Ибн-Фадлана на Волгу. М.; Л., 1939. С. 66.; Ибн-Фадлан «Записка» о путешествии на Волгу
Главните контури на територијата на историска Башкирија (Башкортостан) се споменуваат и во петицијата од Башкирите од Уфаската провинција до руската царица Ана Јовановна, датирана од 1733 година и составена на еден конгрес составен од сите Башкири: „А сега ние, најскромните робови на Вашето Царско Височество, имаме земја и вода: именуваната река Тобул, езерото Чапалај, реката Мијач, кои се во округот Кунгур... Исто така, патот Казан за Башкирите кои живеат покрај реката Кама“. Тие, исто така, ги сметале за своја земја наоѓалиштата на Сол-Илецк.Акманов И. Г. Челобитная башкир Уфимской провинции на имя императрицы России. // ж."Ватандаш", 2005. — № 5
Според енциклопедискиот речник на Брокхаус и Ефрон: „Башкирите се народ од турското племе, кој живее првенствено на западните падини и подножјето на Урал и во околните рамнини. Но, во втората половина на 16 век, со неколку исклучоци, тие ја поседувале целата земја помеѓу Кама и Волга до Самара, Оренбург и Орск (кои во тоа време сè уште не постоеле), и источно по должината на Мијас, Исет, Пишма, Тобол и Иртиш до Об“.Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Т.3, Санкт-Петербург, 1891. с. 225—240..
Според друг извор, во истиот период, територијата на Башкирија ги опфаќала „сите шумски и степски области по должината на реките Кама и Белаја и од двете страни на горниот тек на Јаик.“Сборник материалов для истории Уфимского дворянства, составленный В. А. Новиковым в 1879 году, продолженный и дополненный до 1902 года депутатом Уфимского дворянства Н. А. Гурвичем. Второе издание. Под редакцией Н. А. Гурвич. Уфа, 1903. С. 1.
Користејќи голем број историски извори и официјални документи, вклучувајќи ја и Книгата на големиот цртеж,Книга Большого Чертежа. / Подготовка к печати и редакция К. Н. Сербиной. М.:Л.,1950. С.139 современите историчари ја опишуваат територијата на историскиот регион во однос на 17-19 век во следните граници:
„Јужната граница на Историскиот Башкортостан се протегала приближно од долниот тек на реката Илек, потоа до средниот тек на Јаик, потоа по реката Уј до горниот тек на Тобол. На запад, башкирските земјишта стигнувале до реката Волга во близина на Саратов и Самара; на северозапад, стигнувале до устието на реката Кинел; потоа по средниот тек на реката Сок, горниот тек на реката Кондурча, потоа по реката Шешма и до реката Кама. На места, башкирските земјишта се протегале над реката Кама. На пример, на десниот брег на реката Кама, во близина на устието на реките Вјатка, Иж и Очер, се наоѓале делови од башкирската територија на волостите Буљар, Бајлар, Јенеј, Уран, Гиреј и Гајни; во втората половина на 18 век, на овие земји постоеле башкирски аули. На север, башкирските земјишта приближно стигнувале до устието на реката Силва и средниот тек на реката Чусоваја; потоа, на североисток, се стеснувале кон југ и се движеле по северниот брег на реката Исет, од нејзиниот горен тек до нејзиниот влив во Тобол.“История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т.1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 111.
Ф. Д. Нефедов напишал пред повеќе од еден век: „да погледнеме во минатото на Башкирија. Овој огромен регион, кој ги опфаќал денешните Оренбуршки и Уфаски покраини, половина од Самара и два округа од Вјатската и Пермската покраина, бил именуван - и сè уште е - по народот што го населувал уште од античко време; овие луѓе се Башкирите“.
Државна и административно-територијална подреденост За време на формирањето, подемот и распадот на државите и ширењето на нивното влијание низ Јужен Урал, историскиот Башкортостан, целосно или делумно, од 8-ми до 21-ви век, паднал под влијание или бил дел од Волшка Бугарија, Монголската империја, Златната Орда, Ногајската Орда, Казанскиот Ханат, Сибирскиот Ханат, Руската Империја, РСФСР и СССР (административно дел од РСФСР).
Нема веродостојни информации за постоењето на државност меѓу Башкирите во Јужен Урал во раниот период. Сепак, делата на Ибн Фадлан, Џовани дел Плано Карпини, Гијом де Рубрук, како и башкирските шежери и епови, укажуваат на постоење на независна форма на владеење во оваа област пред 13-ти век. Во врска со истиот период, С. И. Руденко,Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа:Китап, 2006. — 376с.:ил. повикувајќи се на Абу Заид ал-Балхи, укажува дека западните региони на Башкирија биле дел и подредени на бугарската држава. З. И. Еникеев, повикувајќи се на Р. Г. Кузеев, напишал дека „Башкирите од племињата Буљар (Билјар), Јанаи, Мин, Аили ги евидентирале во своите шезери бугарските ханови Ајдар, Саит, Амир, Салим, Илгам, Габдула како свои владетели.“Абу Заид аль-Балхи. Книга видов земли // BGA. T. I. Leiden, 1870. C. 123.Башкирские шежере/ Сост. Р. Г. Кузеев. Уфа, 1960. С. 50-63, 166—173, 175—223Еникеев З. И. Правовой статус Башкортостана в составе России: историко-правовое исследование. — Уфа: Гилем, 2002. — 371 с. — С.35. Исто така, З. И. Еникеев во своето дело пишувал за постоењето, пред монголско-татарската инвазија, како дел од конфедерација, на туркофонски држави наречени Дешт-и-Кипчак, силна башкирска држава - Табинскиот ханат. Во исто време, авторот се потпира на друга студија од Р. Г. Кузеев — имено, унгарскиот монах Јулијан во својот извештај споменува дека Башкирите имале свој владетел (хан) во 1235–1236 година.Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. С. 261—265.Аннинский С. А. Известия венгерских миссионеров XIII—XIV вв. о татарах в Восточной Европе // Исторический архив. Т. III. М.; Л., 1940.
Во 13 век, Историскиот Башкортостан паднал под влијание на Монголската империја. Според некои извори, како што се Џовани дел Плано Карпино и И.С. Руденко, Башкортостан бил освоен од Монголците по падот на Волшка Бугарија. Според И.С. Руденко, освојувањето на Бугарскиот Ханат се случило во 1229 година, а во 1236 година, „цела Башкирија“ била освоена. Според Л. Н. Гумилев, кој пак веројатно се потпира на извештајот на унгарскиот монах Јулијан, „монголско-башкирската војна траела 14 години... Башкирите постојано победувале во битки и конечно склучиле договор за пријателство и сојуз, по што Монголците се обединиле со Башкирите за понатамошни освојувања“. Според него, овој настан се случил помеѓу 1220 и 1223 година.Гумилев Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. С. 459.
Според З. И. Јеникејев, двете изјави не се контрадикторни. Башкирските племиња, под влијание на Волшка Бугарија, биле принудени да ја признаат својата зависност по падот на Биљар. Поголемиот дел од башкирските племиња, предводени во тоа време од Мујтен-би, доброволно се приклучиле кон монголската држава. Авторите на „Историјата на Башкортостан“ веруваат дека „анексијата на Башкирите кон монголската држава“ се случила помеѓу 1207 и 1208 година. Покрај тоа, „чинот на влегување на Башкирите во Монголската империја вклучувал и принуда и признавање“. Во овој поглед, мислењето на Г. А. Федоров-Давидов, водечки историчар на Златната Орда, е значајно. Осврнувајќи се на фактот дека Башкирите биле управувани од нивниот сопствен хан, тој забележал дека Монголците никогаш не ги поштедиле локалните владетели на народите што ги освоиле со сила. Исклучок бил направен за Башкирите, бидејќи тие доброволно ја признале монголската власт во својата земја“. Фактот дека Башкирите преживеале како независен народ за време на периодот на монголското истребување на цели народи кои претходно живееле во нивните соседства сведочи за посебниот однос меѓу освојувачите и домородните жители на Башкирија.История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т.1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С.66.
Како што е познато, во првата половина на 13 век била формирана независната држава Златна Орда, основана од Бату Кан; територијата на Историски Башкортостан била исто така дел од неа. В. Л. Егоров во своето дело „Историска географија на Златната Орда во 13-14 век“ дал опис на територијата на Златната Орда, цитирајќи ги Ал-Омари и Рубрук, кои ја споменуваат Башкирија како регион: „опишувајќи ја територијата на државата како целина, ал-Омари ги наведува имињата на нејзините најпознати градови и покраини. Меѓу нив, тој ги именува Хорезм, Сигнак, Саирам, Јарканд, Џенд, Сарај, Мајар, Азак, Акчакерман, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Дербент, како и регионите Сибир и Ибир, Башкирд и Чулиман“. Се споменува и северната граница на империјата: „градот Булгар и регионот Башкирд (Башкирија) се именувани како северна граница на државата".Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. —М.:Наука, 1985. — 244 с.:ил.
Греков и Јакубовски го цитирале и арапскиот историчар ал-Омари во нивното дело „Златната орда и нејзиниот пад“: „границите на оваа држава од страната на Џејхун се Хорезм, Саганак, Саирам, Јарканд, Џенд, Сарај, градот Мајар, Азак, Акча-кермен, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, регионот Сибир, Ибир, Башкирд и Чулиман... Градот Баку е еден од градовите во Ширванската област, а во негова близина се наоѓа „Железната порта“, која Турците ја нарекуваат Димиркапу“.