мини|десно|Листови на јаворец. мини|десно|Стебло на јаворец. Јаворец (науч. Acer opalus subsp. obtusatum) — подвид на италијанскиот јавор (Acer opalus), кој во постарата номенклатура се смета за одделен вид Acer obtusatum, денес со статус на синоним. Во македонската литература се среќава како црвен јаворАврамовска, Јасмина (2013). Дендрологија за II година шумарско-дрвопреработувачка струка, стр. 111 но тоа име предизвикува забуна со Acer rubrum, кој е правилен носител на името. Ова дрво со мал до среден раст матично за планините и ридовите на јужносредна Европа и Југоисточна Европа, како и делови од Северна Африка, каде вирее на варовнички падини и мешани широколисни дрвни подрачја. Во Македонија е застапен со два облика: f. obtusatum и f. obtusilobum.

Опис Јаворецот е листопадно дрво со мала до средна големина или голема грмушка. Во дивина достигнува типична висина од 8–13 м. Има заоблена крошна и кратко стебло. Кората е сивокафеава, првично мазна, а потоа станува лушпеста и испукана кај постарите дрва.

Листовите се спротивни, прости и дланчесто залистени, обично со по 5 кратки, широки и заоблени залистоци и плитки засеци. Долги се 7–12 см и имаат пречник од 13–16 см; имаат темнозелена до среднозелена боја и мазна површина одозгора, а сивозелени и влакнести одоздола, по што се разликуваат од италијанскиот јавор (A. opalus). Рабовите се неправилно назабени, а лисната дршка често е жолтеникава до розикава. Наесен листовите добиваат can develop богати жолти, портокалови или црвени тонови, особено кај единките во континентални и планински краишта.

Цветови се мали и жолтеникаво зелени; излегуваат рано напролет и се отвораат пред или за време на разлистувањето. Сместени се на виснати штитчиња на тенки дршки и се опрашуваат од инсекти. Плодот е пар крилести оревчиња, каде секое оревче е заоблено и има пречник од 1 см и крилца долги 2,5–3 см под приближно прав агол.

Таксономија и именување Јаворецот му припаѓа на одделот Monspessulana на јаворите. Таксонот првично е опишан како вид Acer obtusatum на почетокот на XIX век, а подоцна сведен на подвид на италијанскиот јавор од Валтер Гамс in 1925. Сепак, балканската ботаника и понатаму го води како одделен вид.

Распространетост и живеалишта Ова дрво е домородно во јужносредна Европа и западен Балкан, чие живалиште се протега од Унгарија и северна Италија на југ преку Апенините и Динаридите во Грција и соседните делови на средишното Средоземје; има одвоени популации во Алжир. Застапено е во Албанија, Босна и Херцеговина, Италија, Македонија, Словенија, Србија, Франција, Хрватска, Црна Гора.

Овој подвид типично расте во ридести и планински краишта, на надморска височина од неколку стотини метри до 1.800–2.000 м на поволни места, особено на северни падини и во кланци каде летната суша е помалку изразена. Претпочита варовнички супстрати, каменести падини, сипови, шумски рабови и чистини, но и мешана листопадна шума.

Во Македонија Јаворецот во Македонија постои во облиците f. obtusatum и f. obtusilobum. Кај f. obtusatum врвовите на залистоците се заострени, а кај f. obtusatum истите се тапи. Застапени се на следниве места:

f. obtusatum f. obtusatum е познат за Мавровско — Маврови Анови, Мавровска Река, с. Маврово; Бистра — Вели Врв, Суво Поле, с. Галичник, с. Тресонче, с. Лазарополе, Гарска Река, Јама — р. Бистра; Кораб — Длабока Река, с. Нистрово, с. Жужње, с. Танушевци; Крчин; клисура на р. Радика — Бигорски манастир; Кичево - Буковиќ, Кичевски манастир, Лубен, Баба Сач; Галичица — с. Отешево, с. Стење, с. Коњско.

A. obtusatum s.l. се посочува за Тетово (Grisebach, 1843); пл. Бигла и Јабланица (Bornmüller, 1925); клисурата на Црн Дрим, Кавадарци с. Мрежичко, Радобилска Планина, Беласица, Делчево — пл. Голак, Осогово, Козјак, Скопска Црна Гора (Петровић, 1934); клисурата на р. Треска, Капина, Гостивар — Буковиќ (Soška, 1938, 1939); Скопје — пл. Осој (Матвејева, 1968); Скопје — Жеден и Водно (Дренковски, 1969); Скопје — Кадина Река — с. Гумалево (Weber, 1938).

f. obtusilobum f. obtusilobum f. obtusilobum Beck, Glas. Zem. Muz. BiH, 33:6 (1922) е познат за Шар Планина — с. Лисец; Мавровско — с. Маврово, Маврови Анови, Мавровска Река, Кожа; Кораб — Длабока Река, с. Нистрово, Танушанска Река; Дешат; Клисура на р. Радика — Бигорски манастир; Дебар — с. Долно Косоврасти, с. Баниште; Јама — Бистра; Кичево — Буковиќ, Кале, с. Цер; Галичица — Отешево, с. Стење, с. Коњско, с. Пештани, с. Трпејца, с. Петрино.

Други облици Петков (1910) за околината на Преспанското Езеро — с. Коњско и с. Стење го посочува var. bosniacum f. glabra. Weber (1951) за пл. Галичица го посочува обликот А. obtusatum W.K. var. anomalum f. subtrilobum (Beck).

Дренковски (1974) за пл. Баба наведува нов облик A. obtusatum W.K. var. bosniacum (K. Maly) f. dassaretica (Drenkovski). Истата ја приклучува кон var. bosniacum и истовремено наведува дека var. bosniacum е присутен во планините на западна и јужна Македонија. Прашањето за статусот на var. bosniacum cè уште не е доволно јасно.

Екологија Во матичните живеалишта јаворецот е составен дел од мешаните широколисни шуми и шикарите. Често се среќава заедно со обичната бука (Fagus sylvatica), дабот благун (Quercus pubescens), црниот габер (Ostrya carpinifolia) и други јавори. Во Македонија вирее во појаси од дабови, букови и елово-букови шуми.

Цветовите рано напролет даваат нектар и полен за инсектите, меѓу кои и пчелите и осоликите муви. Како и другите јавори, крилестите оревчиња се распространуваат со ветарот, што овозможува колонизација на карпести сипови и изложени падини. Фиданките се вкоренуваат во полусенка и под грмушки или пак под растурени крошни, слично на другите средоземни јавори.

Одгледување Јаворецот се одгледува како украсно дрво во арборетуми и градини, особено во Европа и Северна Америка. Важи за мразноотпорен, има пријатен заоблен облик, трпи калциумови почви и има украсни пролетни цветови и есенски бои.

Се смета за погоден за паркови и добро расте на директно сонце на добро исцедени, по можност алкални почви и издржлив на суша. Застапен е во познатите збирки како Кралските ботанички градини во Кју и Јоркширскиот арборетум во Англија, арборетумот Веспелар во Белгија и арборетумите во Северна Америка.

Размножувањето обично се одвива од семе, иако може да се калеми или пупи на подлога од сродни јавори.

Поврзано Италијански јавор Горски јавор

Наводи

Надворешни врски

Категорија:Јавор Категорија:Флора на Македонија