Право на наука и култура — едно од економските, социјалните и културните права наведени во Универзалната декларација за човекови права и сродните документи на меѓународното право за човекови права. Таа признава дека секој има право слободно да учествува во културата, слободно да споделува (да учествува и да има корист од) науката и технологијата и на заштита на авторството. Ова право бара од државите да создадат услови што овозможуваат културно учество и пристап до научниот напредок. Вклучува промовирање на образованието и истражувањето, поддршка на уметничките и научните институции и обезбедување дека знаењето и иновациите се достапни за сите. Правото, исто така, повикува на заштита на моралните и на материјалните интереси на креаторите и на истражувачите, а истовремено се бори против пречките како што се цензурата, нееднаквоста и недостатокот на ресурси што го ограничуваат пристапот до културниот и научниот живот.

Признавање според Универзалната декларација Правото на наука и култура е гарантирано во Член 27 од Универзалната декларација за човекови права:

Правото на наука и култура се појавува и во Член 15 од Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права:

Поврзани концепти и појаснување Правото на наука и култура често се дели на права како што се „право на учество во културниот живот“ или „право на културно учество“ или „право на култура“ и „право на корист од научниот напредок и неговата примена“ или „право на корист од науката“ или „право на наука“ или „право на учество во науката“.

Терминот „културни права“ може да се користи во најмалку три значења. Најчесто се користи за да се однесува на концептот заштитен со член 15 од Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права, кој им гарантира на малцинските групи право да ги практикуваат и зачувуваат своите јазици, религии, уметнички форми и начини на живот. Алтернативно, терминот „културни права“ може да се користи за групирање и на малцинските права и на правото на наука и култура, кои имаат заедничко потекло во член 27 од Универзалната декларација. Уште пошироко, „културните права“ може да се однесуваат на поголема категорија на економски, социјални и културни права, кои може да се разберат како право на наука и култура, како и право на образование и други права, како што е заштитата на авторството.

„Правото на наука“ вклучува и право на учество во науката (активноста) и право на пристап до разни знаења („придобивки“ или „напредок“) што е резултат на науката.

Научно толкување и застапување Сите човекови права пронајдени во Универзалната декларација за човекови права бараат процес на толкување за да се преведат широките принципи во специфични државни обврски. Ова се одвива преку процесите на Обединетите нации и во националните судови. Процесот е силно под влијание на научниците за човекови права и активистите за човекови права.

Правата пронајдени во Член 27 во некои аспекти остануваат во релативно рана фаза во овој процес, за разлика од другите човекови права како што се правото на здравје или правото на образование кои веќе беа предмет на пообемна елаборација и судски спорови. Сепак, правото на авторство има корист од многу силен правен развој.

Заедничките глобални стандарди за примена на правото на наука беа утврдени со договор на ОН наречен Препорака за наука и научни истражувачи, усвоен со консензус од околу 195 влади на состанокот во Париз на 13 ноември 2017 година, по четири години глобални консултации.

Некои автори кои се особено активни во оваа област се: Саманта Бесон, Одри Р. Чепмен, Ивон Дондерс, Лоренс Хелфер, Леа Шејвер, Вилијам Шабас, Џесика Виндам и Питер Ју.

Американското здружение за унапредување на науката е активно во застапувањето околу правото на наука и култура, со посебен фокус на правата и одговорностите на професионалните научници.

Официјални толкувања Комитетот за економски, социјални и културни права издаде два Општи коментари со кои толкува делови од правото на наука и култура како што се појавува во Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права (ICESCR). Општ коментар 17 и Општ коментар 21. Специјалниот известувач во областа на културните права, Фарида Шахид, се осврна на правото на наука и култура во неколку извештаи помеѓу 2010 и 2015 година.

На Генералната конференција на УНЕСКО во 2017 година, околу 195 држави се согласија со консензус без воздржаност за заедничките глобални стандарди поврзани со правото на наука, во Препораката за наука и научни истражувачи, која го толкува правото на наука како што се појавува во Универзалната декларација за човекови права.

Однос со интелектуалната сопственост Во 2000 година, Поткомисијата за човекови права на Економскиот и социјален совет на Обединетите нации посочи дека Договорот за трговските аспекти на правата за интелектуална сопственост може да го наруши правото на наука и затоа да биде во спротивност со меѓународното право за човекови права.

Главен предизвик во рамките на правото на наука и култура е балансирањето на науката како јавно добро со приватните интереси што влијаат на нејзиното производство и употреба. Научното знаење, по својата природа не е конкурентно и неисклучливо, покажува карактеристики на општо добро, но неговиот развој често се потпира на приватни економски механизми како што се патенти, ексклузивни лиценци или комерцијални договори, што можат да го ограничат пристапот до резултатите. За да се обезбеди правична примена на правото на наука, државите мора да спроведат режими на интелектуална сопственост и политики за истражување што го промовираат ширењето на јавно финансираното знаење, а воедно да одржуваат стимулации за приватни иновации. Мерките за транспарентност, исклучоците од јавен интерес и механизмите за инклузивно учество се неопходни за да се обезбеди дека науката служи и на технолошкиот напредок, на социјалната правда и на универзалниот пристап до знаење. Крајната цел е да се зачува науката како колективен ресурс неопходен за одржливиот развој и човечкото достоинство.Shaheed, F., & Mazibrada, A. (2020). On the Right to Science as a Cultural Human Right. Cambridge University Press.European Commission, Directorate-General for Research and Innovation. (2022). Open Science and Intellectual Property Rights. Publications Office of the European Union.Resnik, D. (2023). Openness in Scientific Research: A Historical and Philosophical Perspective. Journal of Open Access to Law.

Наводи

Категорија:Човекови права по тема