Мелник — град во Светиврачко, Пиринска Македонија, денес во општината Свети Врач на Благоевградската област, југозападна Бугарија.
Етимологија
Денес, не се познати никакви докажани информации кои би го потврдиле точното време за основањето на градот Мелник. Според академикот Иван Дујчев, етимологијата на името Мелник има чисто словенско потекло. Потекнува од античкиот словенски збор мел - бела глина, креда, со која се ознаќчуваат карпите, меѓу кои се наоѓа градотИван Дуйчев. „Очерк върху средновековната история на Мелник“. – Во: Мелник. Градът в подножието на Славова крепост, София, Издателство на БАН, т.1, 1989, стр. 18.. Врз основа на археолошките податоци, се проценува дека Мелник првично бил изграден односно опстојувал како тврдина за заштита на јужната граница на Бугарија и патот долж реката Струма, по склучувањето на византиско-бугарскиот договор од 864 годинаЦветков, Борис. „Селищната мрежа в долината на Средна Струма през Средновековието, IX – XVIII век“, София, 2002, стр. 36 – 38..
Географија и местоположба
Мелник се наоѓа во планинско подрачје во југозападниот дел на планината Пирин. Сместено е во живописната област, на 22 километри југоисточно од градот Свети Врач на надморска височина од 437 метри. Површината на градот зафаќа 6.464 км2. Климата е преодна средоземна со летни минимални и зимски максимални врнежи. Просечните годишни врнежи од дожд се околу 670 мм. Низ градот тече реката Мелник, лева притока на реката Струма. Роженскиот манастир се наоѓа на 7 километри од градот. За љубителите на природата постои директен пат што поминува низ природната појава на Мелничките пирамиди. Мелник е почетна точка за искачување кон врвовите на Пирин и Малина.
Во минатото Мелник имал голем број на жители и бил административен центар со големо историско значење, поради што до ден денес се смета за град иако има само 274 жители. Денес градот е познат со неговите пирамиди од песок, како архитектонски резерват од доцниот среден век и од XVIII и XIX век, со блискиот Роженски манастир, а исто и како центар на произведување и дегустирање на вино и туристичка дестинациjа.
Клима Мелник има средоземна клима со топли лета и студени зими.
Историја Антички и средновековен период
Според историчарите, првите доселеници на денешниот град биле тракиското племе Меди, од кои произлегол и легендарниот бунтовник против Римското Царство, Спартак. Неколку векови подоцна на оваа територија живееле Римјаните. Тоа е докажано од стариот римски мост, кој до денеска е зачуван во градот. Словените, кои се населиле на овие простори, први градот го нарекле Мелник поради околните песочни пирамиди. Градот бил освоен и вклучен во составот на Првото Бугарско Царство во времето на царот Пресијан (836-852). Во овој период, градот доживеал голем просперитет. Според некои автори, градот за првпат се споменува во пишаните извори на почетокот на XI век во врска со неговото вклучување во византиските граници по Беласичката биткаСкилица Кедрин. Според патописот на Мохамед ел-Идриси, во XI-XII век византискиот Мелник е познат град по своите обработени полиња, села и нивиСтрашимир Н. Лишев, ГЕОГРАФИЯТА НА ИДРИСИ КАТО ИСТОРИЧЕСКИ ИЗВОР ЗА БЪЛГАРСКИТЕ ГРАДОВЕ ПРЕЗ XII в.// АНТИЧНАЯ ДРЕВНОСТЬ И СРЕДНИЕ ВЕКА, ВЬ1П. 10. 1973. Како граничен град помеѓу Бугарија и Византија, градот често го менувал својот суверенитет. Во првите години на 13 век, управителот на западниот дел од Родопите, Алексиј Слав, потомок на династијата Асен, станал независен владетел а Мелник станал главен град на независно феудално кнежевство управувано од деспотот, во 1209 година. Градот поминал низ економски и културен подем во текот на неговото владеење, а биле изградени и градските ѕидини. Градот продолжил да цвета во времето на цар Иван Асен II главно поради безцаринската трговија со Дубровник управуван од Венеција.
Во средината на 13 век градот влегол во границите на Никејското ЦарствоГеорги Акрополит, История. Во 1252 година, идниот голем византиски цар Михаил Палеолог бил назначен за заменик на царот Јован III Дука Ватац во МелникИ. Зайков, И. Дионисиев, Г. Петров, Книга за виното. ДИ „Христо Г. Данов“, Пловдив, 1982, с. 77.,кој одржувал добри односи со жжителите во Мелник. Во XIII век, во Мелник биле прогонети цели генерации византиски аристократи (од бугарскиот крал Калојан и византиски цареви)Георги Акрополит, со што се сменил составот на населението и архитектонскиот изглед на градотВасил Кънчов. „Избрани произведения“, Том I, София, 1970, стр.137 – 143.. (многу од византиските аристократски куќи биле користени до почетокот на XX век, а дел од урнатините од нив се зачувани и до денес).
Во 14 век, Мелник бил вклучен извесно време во територијата на владетелот Хрељо, а по неговата смрт во 1342 година, околу 15 години, градот бил под власта на српскиот владетел Стефан Душан„Енциклопедия Пирински край“. Том 1, Благоевград, 1995, стр. 560.. Последниот христијански владетел на градот бил Константин Драгаш, кој починал во Битката кај Ровине во 1395 година.
Отоманско Царство
Мелник паднал под отоманската власт по 1395 година. Градот и неговата околина биле вклучени во составот на Ќустендилскиот сандак како посебна нахија. Во 1604 градот се споменува како центар на каза. Во средината на 17 век, отоманскиот патник Евлија Челебија го опишал Мелник како оживеана паланка со едно и двоспратни камени куќи, покриени со ќерамиди, со многу домашни бањи и добро зачувани лозја и градиниЕвлия Челеби. „Пътепис“, София, 1972, стр. 282 – 283. Градот се споменува под името Мелник во голем број османлиски финансиски, даночни и судски документи од почетокот на 17 до крајот на 19 век.
За време на првите векови на отоманското владеење, Мелник доживеал економски и културен пад, за повторно да се подигне кон крајот на XVI и почетокот на XIX век, кога се оживеала културната и просветителска активност. Жителите на градот се занимавале со производство на вино и правење тутун, извезувајќи вино низ цела Европа, особено во Англија и Австрија. Најпознатите и најголемите трговци со мелница биле од семејството КордопулосИ. Зайков, И. Дионисиев, Г. Петров, Книга за виното. ДИ „Христо Г. Данов“, Пловдив, 1982, с. 69 – 70, 78 – 82., чија винарија денес е претворена во музеј. Во градот биле активни повеќе од 70 цркви, а во околината имало четири манастири. Три машки училишта (едно бугарско) и едно женско училиште ги образовале младите од населениот град за време на преродбатаВасил Кънчов. „Избрани произведения“, Том I, София, 1970, стр.145.. Градот имал и многу богата библиотека.
Во XIX век, Рилскиот манастир добил големи суми пари од верниците на Мелник. Во 1837 година од тука дошле 8761 гроша, а во 1839 година од три различни групи биле примени 2847 гроша. Трговците со мелница го снабдувале манастирот со маслинки, сапун, чевли, маслиново масло и друга храна и потреби. Најчесто, семето се купувало од тука за манастирските зеленчукови градиниКамбурова-Радкова, Румяна., Рилският манастир през Възраждането. София, 1972, стр. 84..
Во 1845 година рускиот славист Виктор Григорович за Мелник в „Очерк путешествия по Европейской Турции“ напишал:
Според сведочењето на американски мисионери, кои го посетиле градот во 1862 година, Мелник имал 1200 куќи, а жителите зборувале на грчки јазик, но се цивилизирани и трудољубиви. Во „Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника“ се вели дека во 1873 г. Мелник е наведен како град со 1.030 семејства, од кои 650 Турци, 560 Грци и 2.000 МакедонциМакедония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 140-141..
На 5 март 1873 година, Петар Сарафов го отворил првото словенско училиште во Мелник во домот на свештеникот Атанас ПавловТасев, Христо. „Борба за национална просвета в Мелнишкия край“. София, 1987, стр.60 – 62.. Училиштето го посетувале деца од градот и околните села. Негирани од Грците пред надлежните, Сарафов не успеал да ја заврши годината и бил принуден да го напушти Мелник, заменувајќи го Иван Козарев на местото учител во градот. Потоа како учители во градот работеле Спас Влахли од Влахи и Тома Николов од Неврокоп, на кои, во пресрет на Руско-турската војна, по новите грчки клевети, училиштето повторно било затвореноШопов, А. Из живота и положението на българите във вилаетите, Пловдив, Търговска печатница, 1893, стр. 128 – 129.. Училиштето повторно било отворено во 1881 годинаКирил патриарх Български. Българската екзархия в Одринско и Македония след Освободителната война 1877 – 1878. Том първи, книга първа, стр. 568.. Подоцна, Хаџи поп Димитар ја донирал зградата за училиштето.
Во втората половина на 19 век, Мелник започнал постепено да опаѓа, држејќи се подалеку од главниот пат по долината на реката Струма. Некои од неговите жители се преселиле во Сер, Горна Џумаја и во други градови во околинатаВасил Кънчов. „Избрани произведения“, Том I, София, 1970, стр.139,143..
Во 1891 година Георги Стрезов за Мелник напишал:
Во 1895 година првата македонска учителка Зоица Златинова дошла во Мелник да предава во градот во кој се задржила до 1897 година. Златинова била активна во привлекувањето девојчиња во образовниот систем и вредно работела со родителите за надминување на погрешните сфаќања за местото на девојчињата во образованието.
Според статистиката на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) во 1900 година населението на градот броело 4,330 жители, од кои 500 Македонци, 950 Турци, 2.650 Грци, 30 Власи и 200 РомиКънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 189.. Селото било под влијание на Цариградската патријаршија. Според податоците на секретарот на егзархијата Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во селото живееле 40 Македонци под врховенството на Бугарската егзархија, 220 македонски патријаршисти и 3.825 Грци. Во градот работело едно прогимназиско и едно основно егзархиско училиште и 2 прогимназиски и 2 основни патријаршиски училиштаBrancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 192-193.. Во градот функционирало и грчки машки силогос, а на 26 април 1906 година било основано женското друштво „Хармонија“ лично од митрополитот Иринеј Мелнички, кој ја истакнал потребата за интензивирање на борбата на хеленизмот со бугарските трупи. Друштвото ја поддржувало грчката пропаганда во Македонија. Во 1911 година, друштвото организирало голем протест за да ги спречи плановите на месното население да изградат црква и училиште во центарот на градот.
По избувнувањето на Балканските војни во 1912 година, шест лица од селото биле доброволци во Македонско-одринските доброволни чети„Македоно-одринското опълчение 1912 – 1913 г. Личен състав“, Главно управление на архивите, 2006, стр. 863. За време на војната на 14 октомври 1912 година, 28 македонски и грчки заложници од Мелник и регионот биле убиени во областа Грозни Дол (јужно од градот) по повлекувањето на турската армијаМилетич, Любомир. В полуразрушения Мелник. (Пътни бележки от 1914 година). Списание „Македонски преглед“, кн.2, София, 1924, стр. 91 – 92..
Бугарија
Османлиското владеење на градот завршило на 17 октомври 1912 година кога градот бил ослободен од четата на Јане Сандански„Енциклопедия Пирински край“. Том 1, Благоевград, 1995, стр.560.. Месното население ги избрало за кмет на градот Георги Коцев, Петар Говедаров за негов заменик, Андреј Попилиев и Панде Илиев за избрани членови на општинската комисија. По потпишувањето на Букурешкиот договор, градот заедно со Пиринска Македонија бил вклучен во составот на Бугарија. Грчкото население од градот по војната ги напуштило своите домови и заминало кон Грција, во најблискиот град по границата - Валовишта (Сидирокастро). На нивно место во градот се населиле бегалци од Солун, Серско, Драма и други делови на Егејска Македонија.