мини|Декларација за правата на човекот и граѓанинот, портрет од Жан-Жак-Франсоа Ле Барбие

Декларацијата за правата на човекот и граѓанинот () — еден од најважните документи за човекови и граѓански права од Француската револуција кој бил утврден во 1789 година од Националното уставотворно собрание, а францускиот наслов може да се преведе во модерната ера како „Декларација за човекови и граѓански права“.

Инспирирана од философите на просветителството, декларацијата била основна изјава за вредностите на Француската револуција и имала значајно влијание врз развојот на популарните концепции за индивидуалната слобода и демократијата во Европа и низ целиот свет.

Декларацијата првично ја изготвил Маркиз де Лафајет со помош од Томас Џеферсон, но поголемиот дел од конечниот нацрт го напишал Абе Сиејес. Под влијание на доктрината за природното право, човековите права се сметале за универзални: важечки во секое време и на секое место.

Декларацијата за правата на човекот и граѓанинот станала основа за нација на слободни поединци подеднакво заштитени со закон и била вклучена на почетокот на уставите на Француската Четврта Република (1946) и Француската Петта Република (1958) и се сметала за важечка уставна легислатива.

Историја

Содржината на документот во голема мера произлегол од идеалите на просветителството, а главните нацрти биле подготвени од Маркизот де Лафајет во консултација со неговиот близок пријател Томас Џеферсон, а во август 1789 година, централна улога во концептуализирањето и изготвувањето на конечната Декларација за правата на човекот и граѓанинот имале игуменот Емануел Жозеф Сиејес и Оноре Мирабо.

На 26 август 1789 година бил усвоен последниот член од Декларацијата за правата на човекот и граѓанинот од страна на Националното уставотворно собрание, за време на Француската револуција, како прв чекор кон пишување устав за Кралството Франција.

Втора и подолга декларација, позната и како Декларација за правата на човекот и граѓанинот од 1793 година, била напишана во 1793 година, но никогаш не била формално усвоена.

Позадина

десно|мини|Печатен печат од 17-те членови од Декларацијата за правата на човекот и граѓанинот од 1789 година (Музеј на француската револуција) Концептите во декларацијата произлегувале од философските и политички должности на просветителството, како индивидуализмот, општествениот договор како што го теоретизирал женевскиот филозоф Жан-Жак Русо и поделбата на властите што ја застапувал баронот де Монтескје, а исто така како што можело да се види во текстовите, француската декларација била под силно влијание на политичката филозофија на просветителството и принципите на човековите права, како и Декларацијата за независност на САД што ѝ претходела (4 јули 1776 година).

Овие принципи биле широко споделени низ целото европско општество, наместо ограничени на мала елита како во минатото. Ова имале различни форми, како што била „англиска култура на кафеани“, и се проширила на области колонизирани од Европејците, особено британска Северна Америка, а контактите меѓу различните групи во Единбург, Женева, Бостон, Амстердам, Париз, Лондон или Виена биле многу поголеми отколку што често се сметало.

Транснационалните елити кои споделувале идеи и стилови не биле нови, а она што се променило бил нивниот обем и бројот на вклучени. За време на владеењето на Луј XIV, Версај бил центар на француската култура, мода и политичка моќ, а подобрувањата во образованието и писменоста во текот на 18 век значело поголема публика за весниците и списанијата, а масонските ложи, кафетериите и клубовите за читање обезбедувале простори каде што луѓето можеле да дебатираат и да дискутираат за идеи.

Појавата на оваа „јавна сфера“ довела до тоа Париз да го замени Версај како културен и интелектуален центар, оставајќи го Дворот изолиран и помалку способен да влијае на мислењето.

Со помош на Џеферсон, тогашен американски дипломат во Франција, Лафајет подготвил нацрт кој ги повторувал некои од одредбите од американската декларација, но сепак, немал консензус за улогата на Круната и сè додека не се решело тоа прашање, било невозможно да се создадат политички институции.

На 11 јули 1789 година, кога бил презентиран пред законодавниот комитет, предлогот бил отфрлен од прагматичари како претседателот на Собранието, Жан Жозеф Муние, кој се плашел од создавање очекувања што не можеле да бидат задоволени.

Конзервативците како Жерар де Лали-Толендал сакал дводомен систем, со горен дом назначен од кралот, кој би имал право на вето, па така на 10 септември, мнозинството предводено од Сиејес и Талеран го отфрли ова во корист на едно собрание, додека Луј XVI задржал само „суспензивно вето“ што значело дека може да го одложи спроведувањето на законот, но не и да го блокира.

Откако овие прашања биле решени, бил свикан нов комитет за да се договори за устав, но најконтроверзното преостанато прашање било државјанството, кое само по себе било поврзано со дебатата за рамнотежата помеѓу индивидуалните права и обврски.

На крајот, Уставот од 1791 година направил разлика помеѓу активни граѓани и пасивни граѓани и како резултат на тоа, никогаш не бил целосно прифатен од радикалите во јакобинскиот клуб.

По уредувањето од Мирабо, бил објавен на 26 август како принципиелна изјава, а конечниот нацрт содржел одредби што тогаш се сметале за радикални во секое европско општество, а камоли во Франција во 1789 година.

Францускиот историчар Жорж Лефевр тврдел дека во комбинација со елиминацијата на привилегиите и феудализмот, тој „ја истакна еднаквоста на начин на кој (Американската декларација за независност) не го стори тоа“, а поважно, двата се разликувале по намера, бидејќи Џеферсон ги сметал Уставот на САД и Повелбата за правата како фиксирање на политичкиот систем во одреден момент, тврдејќи дека тие „не содржат оригинална мисла... туку го изразуваат американскиот ум“ во таа фаза, а францускиот Устав од 1791 година се сметал за почетна точка, при што декларацијата обезбедувала аспиративна визија, клучна разлика помеѓу двете револуции.

Приложен како преамбула на францускиот Устав од 1791 година и оној на Француската Трета Република од 1870 до 1940 година, тој бил инкорпориран во сегашниот Устав на Франција во 1958 година.

Резиме на принципите

Декларацијата дефинирала единствен сет на индивидуални и колективни права за сите луѓе. Под влијание на доктрината за природните права кои се сметале за универзални и валидни во сите времиња и места. На пример, „Луѓето се раѓаат и остануваат слободни и еднакви по права. Социјалните разлики можат да се засноваат само врз општото добро.“First Article, Declaration of the Rights of Man and of the Citizen.

Тие имале одредени природни права на сопственост, на слобода и на живот. Според оваа теорија, улогата на владата била да ги признае и обезбеди овие права и понатаму, требала да ја спроведува избрани претставници.

Кога била напишана, правата содржани во декларацијата им биле доделени само на мажи, а понатаму, декларацијата била изјава за визија, а не за реалност и не била длабоко вкоренета ниту во практиката на Западот, дури ни во Франција во тоа време.

Декларацијата се појавила кон крајот на 18 век како резултат на војна и револуција и наишла на отпор, бидејќи демократијата и индивидуалните права често се сметале за синоними за анархија и субверзија.Оваа декларација ги отелотворува идеалите и аспирациите кон кои Франција се обврза да се бори во иднина.

Содржина Декларацијата била претставена со преамбула во која биле опишани основните карактеристики на правата, кои биле квалификувани како „природни, неотуѓиви и свети“ и „едноставни и неоспорни принципи“ врз кои граѓаните би можеле да ги темелат своите барања. Во Член 2, „природните и неотуѓиви права на човекот“ биле дефинирани како „слобода, сопственост, безбедност и отпор кон угнетување“.

Декларацијата повикувала на уништување на аристократските привилегии со прогласување крај на феудализмот и на ослободувања од оданочување, слобода и еднакви права за сите „Луѓе“ и пристап до јавни функции врз основа на талент. Монархијата би била ограничена, а сите граѓани би имале право да учествуваат во законодавниот процес, биле прогласени слобода на говор и печат, а произволните апсења биле забранети.

Декларацијата, исто така, ги потврдувала принципите на народен суверенитет, за разлика од божественото право на кралевите што ја карактеризирало француската монархија и социјална еднаквост меѓу граѓаните: „Сите граѓани, бидејќи се еднакви пред законот, се подеднакво дозволени за сите јавни достоинства, места и вработувања, според нивниот капацитет и без разлика освен онаа на нивните доблести и нивните таленти“ и со тоа елиминирајќи ги посебните права на благородништвото и свештенството.

Членови од законот

„Член I“ – Луѓето се раѓаат и остануваат слободни и еднакви по права. Социјалните разлики можат да се засноваат само на општото добро. „Член II“ – Целта на секое политичко здружение е зачувување на природните и неотуѓиви права на човекот. Овие права се слобода, сопственост, безбедност и отпор против угнетување. „Член III“ – Принципот на секој суверенитет во суштина почива во Нацијата. Ниту едно лице, ниту едно лице не може да врши никаква власт што не произлегува директно од нацијата. „Член IV“ – Слободата се состои во правење сè што не им штети на другите: така, остварувањето на природните права на секој човек има само оние граници што им обезбедуваат на другите членови на општеството остварување на истите овие права. Овие граници можат да бидат утврдени само со закон. „Член V“ – Законот има право да забранува само дејствија штетни за општеството. Сè што не е забрането со закон не може да се спречи и никој не може да биде принуден да прави она што тој не го наредува. „Член VI“ – Законот е израз на општата волја. Сите граѓани имаат право лично или преку свои претставници да придонесат за неговото формирање. Тој мора да биде ист за сите, или да штити, или да казнува. Сите граѓани, бидејќи се еднакви во неговите очи, се подеднакво прифатливи за сите јавни достоинства, места и работни места, според нивниот капацитет и без разлика освен онаа на нивните доблести и нивните таленти. „Член VII“ – Никој не може да биде обвинет, уапсен или притворен освен во случаите утврдени со законот и според формите што ги пропишал. Оние кои бараат, испраќаат, извршуваат или предизвикуваат извршување на произволни наредби, мора да бидат казнети; но секој граѓанин повикан или запленет според условите на законот мора веднаш да се покори; тој се прави виновен со отпор. „Член VIII“ – Законот треба да утврди само казни што се строго и очигледно неопходни, и никој не може да биде казнет освен според закон утврден и објавен пред делото и законски применет. „Член IX“ – Секој човек се смета за невин сè додека не биде прогласен за виновен ако се процени дека е неопходно да се апси, секоја строгост што не би била потребна за обезбедување на неговата личност мора строго да се опомене од законот. „Член X“ – Никој не може да биде вознемирен поради своите мислења, дури ни религиозни, под услов нивното манифестирање да не го нарушува јавниот ред утврден со закон. „Член XI“ – Слободното комуницирање на мисли и мислења е едно од најскапоцените права на човекот: секој граѓанин може слободно да зборува, да пишува, да печати, но ќе биде одговорен за злоупотребите на оваа слобода што ќе бидат дефинирани со закон. „Член XII“ – Гаранцијата на правата на човекот и граѓанинот бара јавна сила: оваа сила е воспоставена во корист на сите, а не за посебна корист на оние на кои им се верува. „Член XIII“ – За одржување на јавната сила и за трошоците на администрацијата, неопходен е заеднички придонес; тој мора да биде подеднакво распределен на сите граѓани, според нивната платежна способност. „Член XIV“ – Секој граѓанин има право сам или преку свои претставници да утврди потреба од јавен данок, слободно да се согласи со него, да знае за која намена се користи и да го одреди соодносот, основата, собирањето и времетраењето.